Melike Amannisaxanning Hayati we Ijadiyetliri Toghrisida

10906062_796472217094672_1533368836778315018_n

xelqimizge özining istidati we öchmes töhpiliri bilen tunushluq bolghan meshhur muqamshunas , Shaire melike amannisaxan texminen miladiye 1523-yili dulan tiznap deryasi boyidiki ghazköl yëza qomushluq mehellisi kembeghel bir utunchi ailiside dunyagha kelgen , Amannisa toghruluq tepsiliy hem ishenchlik melumatlar bizge molla ismetulla binni molla nimetulla möjizining «tewarixi musiqiyun» (muzikantlar tarixi) namliq qimmetlik esiri arqiliq yëtip kelgen bolup , U özining bu esiride amannisaxan toghruluq töwendikilerni yazidu : _
on yettinchi piri melike amannisaxan xënim idi , Bu xënim sultan abdureshidxanning xanishi idi , U öz dewrining yigane shairesi bolup , «diwan nefisi» namliq shërin bir kitap yazghanidi , Xettatliqta üstün maharetke ige idi ,Muzika ilimidimu shundaq kamalet igisi idiki ,Sultan uninggha taqetsiz ashiq we ixtiyarsiz sheyda bolghanidi .sultan öz wezir-emir we leshkerliri bilen paytexit yerkendin atlinip chiqip ,Tarim deryasini boylap ,Teklimakan deshtige shikargha yüzlendi we birnechche kün shu etrapta boldi .sultanning kichiliri puqrache yasinip ,Qunuchi musapir süpitide sehra yaqisidiki öylerde ghëribane qonidighan we shu yol bilen emeldarlarning reiyege zulum-setem qilghan-qilmighanliqini tekshüridighan aditi bar idi .bir küni shu yusunda ekrem atliq bir mehrimi bilen xarabi bir öyge qonuchi süpitide kirdi ,Bu öy mehmud atliq otunchining öyi idi ,Bu melike bolsa shu mehmud ning qizi idi ,Sultan öyning bolungida turghan bir temburni körüp qëlip ,Mehmudtin tembur chëlip birishni telep qildi ,Mehmud :«men tembur chëlishni bilmeymen ,Mushu qizimiz manga tembur ëlip ber dep xapa qilip aldurghan, Qizim chalidu » dep jawap berdi ,Sultan :«emse qizingiz chëlip bersun » didi .mehmud qizigha emir qildi ,Qiz temburni ëlip penjigah muqamigha shindaq chaldiki ,Sultan heyran qaldi ,Bulupmu qiz özi yazghan bir shiirni muqamgha sëlip oqughanda ,Sultan qizning muhabbitide küyüp bihush bolup ketti ,Shiirning bashlanmi bëyiti mundaq idi :
senga yüz shükür yarep bizge adil padishah qilding ,
feqir-miskin’ghe abdureshidxanni penah qilding .
bu ghezelning chüshürge bëyiti mundaq baghlan’ghanidi
nefisi kiche –kündüz qil dua tengri teqdisige ,
ki shahing heqqide qilmay dua qattiq gunah qilding .
ghezel tamam bolushigha sultan aldirap :«nefisi dëgen shair kim ?siz bu ghezelni nedin ögen’gen ?» dep sorighanidi .
<<xeqning ghezilinimu yad ëlip oqumdiken ? men nawaiy ,Fuzuliy , Zelilining shiërliridin bashqini oqumaymen ,Bu ghezel özümning , Nefisi dëgen mëning texellusum >> dep jawap berdi , Sultan uning qanche yashqa kirgenlikini sorighanidi , Atisi << 13 yashqa kirdi >> dep jawap berdi , Sultan tëximu heyran boldi . angghiche amannisa xënim qupup , Özi yazghan birnechche shiërlarni ekilip körsetti , Xëtining hösni özining hösni bilen beslishetti , Padishah bu xetni shunche kichik naresidening yazghanliqigha ishenmey :<< qëni emse ,Men qarap turay ,Bir shiir yëzip bëqing >> dëgenidi ,Qiz düwet-qelem we qeghez ëlip këlip töwendiki bëyitni yazdi :
yareb bu bende qildi ejep suizen menga ,
guya bu öyge ündi bu axsham tiken menga .

sultan küldi , Ishendim ,Manga hejwi qilmisila dëdi we mehmud bilen tashqirigha chiqip << biz hëli këlimiz >> dep këtip qaldi . u leshkergahigha bërip , Wezir-emirlerge bolghan ehwalni bayan qildi , Bëshigha taj kiyip , Üstige dewaj yapti , Derhal on qoy we etlesler teyyarlandi , Tün yërimda qiriq kishi mehmudning öyige këlip meqsedni bayan qildi , Padishah üzini ashkare qilip , Toy qilip qizni nikahigha aldi . xudayitaallah bu qizgha shundq eqil paraset ata qilghan idiki buni teriplep olturushning hajiti yoq , «diwan nefisi» ni yazdi , Xutun –qizlargha nesihet qilish mezmunidiki <<exlaqi jemile >> (güzel exlaq) namliq bir kitap yazdi . <<shoruhulqulub>> (qelibler sherhi) namliq bir risale yazdi , Shairliq we neghmichilik we xettatliq toghrisida bundaq menilik kitablar az ,<<ishret en’giz>> (shadliq qozghighuchi) namliq muqamnimu bu melike ijad qilghanidi , Küchlük reshik tüpeylidin sultan buni öz namida qiliwalghan hem shu buyiche neghmichilerge ögitilgen , Bu melike 34 yëshida tughutta wapat bolghan dëyilidu , Melike alemdin ötkendin këyin , Sultan özini öltürüwalghudek  halgha yëtip  , Sewdayiliq kësilige muptila boldi , Sultan axiri yighlap alemdin ötti dëyilidu .
amannisa heqqide yene molla salih kashgherining <<chinggizname>> dëgen esiride <<…xan axiri bir reif lulini aldiler ,Chüchük xanim serzenish (tapa-tene) qildi << : sen lulini alding dep ,Xan bu robaiyni tosattin ëyttiler :
<< mehbub eger köngül qebuli bolse ,
shirin hereket ,Xush usuli bolse .
jan otrasida aningki yoli bolse ,
ni eyib aning eslisi luli bolse ,
xanim hem güzeshit (kechürüsh) qildiler. >>
dep yëzilip amannisaxandin bisharet bërilgen .
bu yerdiki << luli >> sözi eyni waqittiki tarim wadisidiki dolan diyarida yashap kelgen senetxumar mekit xelqige qaritilghan bolup , Ular fiudal muteessip ishanlar teripidin kemsitilip <<luli>> dep atalghanidi . bu amannisaxanning naxsha –ussulgha mahir , Addi  senetkar xelqning perzenti ikenlikini chüshendürüp bëridu .
yuqiriqi tarixi matëryallardin shuni biliwëlishqa boliduki  , Melike emannisaxan bir addi , Kembeghel utunchi ailiside dunyagha kelgen , Özining güzel latapiti we bilimi bilen sultanning yaqturishigha ëriship,  uning bilen toy qilghan .
melike amannisaxan ordigha kirgendin këyin sultan abdureshidxanning heqiqiy söygüsige ërishken , El arisigha bërip muqamni qëzish , Toplash , Retlesh ,Yürüshleshtürüshtin ibaret büyük ishta uning qollishigha hem himaye qilishigha ërishken bolsimu  , Ordidiki bir qisim muteessip wezir –wuzuralar we diniy hoquqni qolgha ëliwalghan xoja-ishanlar birliship uninggha ökte qopqan . ular<< ordini muqamchilar igilep ketti , Qollirigha saz tutushiwalghan zidi pes tijimeller xalighanche kirip ordini qelenderxanigha aylandurup qoydi , Xanliqning ghezinisidin nurghun aqchilar bihude xejlinip ketti , Xanish amannsa xënim ashu tijimel muqamchilargha mubarek jamalini uchuq-ashkara körsitip bille saz chëliship , Muqeddes diniy islamimizgha muxalip këlidighan gunahliq ishlarni qiliwatidu >> dëgendek bednamlarni chaplap muqamdin ibaret bu büyük meniwiy roh ghezinisini yoqitiwetmekchi bolushqan .
melike amannisa xënim ene shundaq chetke qëqish , Yushurun ahanet qilishlargha chidap ,  muqam retlesh , Shiir yëzish ishlirini bir künmu toxtitip qoymighan , Qidirxan yerkendidek meshhur muqam ustazliri uninggha herjehettin yardemde bolghan , Sultan abdureshidxanmu qetiy niyetke këlip uni qollighan . amannisaxan sultanning muhebbitidin we adaletlikidin süyünüp uninggha atap mundaq bir parche shiër yazghan , Bu shiër hem hazirghiche muqam tëkistliri bilen bille zamanimizgiche yëtip kelgen :
kishi keldi jahan’gha kördi tengsizlik balasini ,
xudawende qubul qilghin feqirler iltijasini .
adalet birle dunyagha höküm sürse ulugh xislet ,
shunga el bashpanah derler diyarim padishahini .
chimende gül ëchilghanda qilur bulbul nichük taqet ,
shu chagh bulbul turalamdu jaranglatmay nawasini .
heqiqet we adaletning ulugh serdarini yadlap ,
nefise chaldi shukrane qilip bu penjigahini .

biraq zaman chaqi tetür chögilep, Ayallararisidin chiqqan bu latapetlik ,Bilimlik ,Qeyser muqam xanishi texminen miladiye 1557-yili ordida tughut üstide wapat bolghan . u wapat bolushning aldida wesiyet qilip mundaq digen :«men bu alemdin këtimen ,Elning meripiti üchün bir ömür tirishtim ,Buningdin bashqa sermayem ,Yaxshi xislet ,Pezilitimmu yoq . öz hayatimda yëzip chiqqan meniwi ümüdüm –ghezinemni baqiy alemge ëlip këtey .qumush qelemlirimning qërindisi bilen su issitip mëni yuyunglar ,Melike raziyening yaqut yëziqi bilen yëzilghan meshep shiripni tëxi küchürüp bolalmighanidim ,Qizlarning biri axirni yëzip elge teqdim qilsun ,Patime binni ehmedning xush xetni bilen qebremge xatire yëzinglar……
( amannisaxanning tughulghan hem wapat bolghan waqti ëniq emes ,Shundaq bolsimu tewarixi musqiyunda ëytilghan ,Melikining 34 yëshida alemdin ötkenliki ,Sultan abdureshidxanning melikining ülümidin kiyin sewdayiliq kisilige giriptar bolup alemdin ötkenlqki toghrisidiki bayanlargha asasen melike amannisaxanni hijriye 930-yillarning bashliri yeni miladiye 1520-yillarning otturliri dunyagha këlip hijriye 930-yillarning otturliri yeni miladiye 1550-yillarning axirliri alemdin ötken dep qarash mümkin ).
shundaq qilip uyghur xelqining bibaha gühiri bolghan on ikki muqamni retlesh , Yürüshleshtürüsh  , El arisigha tarqitish ishlirigha nahayiti zor töhpilerni qoshqan ,Xelqning medeniyet ,  edebiyat –senet ishlirining rawajlinishi üchün yürek qënini serp qilghan bu yalqunluq yürek suqushtin bimehel toxtighan bolsimu ,  lëkin uning shu öchmes töhpilirining sheripitige xelqimiz uni taki hazirghiche qelbining chongqur qëtida saqlap , Namini yadlap, Uning xatirisi üchün abidilerni qaturup ,  rohini tawap qilip kelmekte hem kelgüsidimu uning mubarek muqam xanishliq nami ewladlar qelbide menggü ornighusi .

http://uyghurpedia.com/index.php?title=Melike_amannisaxanning_hayati_we_ijadiyetliri_toghrisida

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s