20-Esirdiki Tunji Uyghur Dewliti: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti 


11001813_937817459564848_2946958140575512297_n

20-esirdiki tunji uyghur döliti sherqiy türkistan islam jumhuriyiti toghrisida qisqiche mulahize
Tarqitilish 02.04.2015 yéngilinish 02.04.2015 AA
-1933yili 11-ayning 12-küni uyghur xelqi öz musteqilliqini jakarlap, 20-esirdiki tunji, öz – özige xoja bolghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qurghan idi.

Uyghur tarixidin tamchilar – 7
Uyghur tarixidin tamchilar – 7
Türkiye awazi radiyosi: -1933yili 11-ayning 12-küni uyghur xelqi öz musteqilliqini jakarlap, 20-esirdiki tunji, öz – özige xoja bolghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qurghan idi. Ene shu kündin étibaren 12-noyabir küni uyghur xelqining tarixidiki untulmas sehipe bolup qaldi.
Tarixiy melumatlargha asaslan’ghanda, 1931-yili uyghur xelqining 20-esirdiki keng kölemlik milliy azadliq qozghilingining tunji oqliri sherqiy türkistanning sherqidiki qumulda étildi. Xoja niyaz hajim rehberlikidiki bu qozghilang barghanséri kéngiyip, sherqiy türkistanning hemmila jaylirigha küchlük tesir körsitishke bashlidi. Bu weziyet uyghurlarning azadliqqa, musteqilliqqe we erkinlikke bolghan ishenchisini ashurdi. Netijide, xoten xelqi memet imin bughraning rehberlikide 1933-yili 2-ayning 13-küni qozghilang kötürüp, shu yili 4-ayning 11-küni xoten hökümitini qurdi. Turpanda mexmut muhitining bashchiliqida xelq qozghilingi yüz berdi. Bulardin bashqa, 1932- we 1933-yili kucha, aqsu, qeshqer qatarliq jaylardimu qozghilang kötürülüp, bu jaylardiki jin shurén hökümranliqi aghdurup tashlinip, hakimiyetni qozghilangchilar tartiwaldi. Xoja niyaz hajim we mehmut muhitilar bashchiliqidiki qumul-turpan qozghilangchilirimu sherqiy türkistanning jenubiy rayonlirigha kéngeydi. Mana mushundaq shara’ittin paydilinip, musteqil «sherqiy türkistan jumhuriyiti» ni qurush üchün, sabit damollam bir qisim qoshunni bashlap xotendin qeshqerge kélip, qeshqerde «sherqiy türkistan istiqlal jem’iyiti» ni qurup, jiddiy teyyarliqlardin kéyin, 1933-yili 11-ayning 12- küni qeshqer shehiride sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulghanliqini jakarlidi.
Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining dölet rehberliri töwendikiche:
Dölet re’isi : xoja niyaz haji
Bash ministir : sabit damollah abdulbaqi
Dölet mudapi’e ministiri : général mexmut muhiti
Ichki ishlar ministiri : siytzade yunus bek
Tashqi ishlar ministiri : qasim jan
Ma’arip ministiri : abdulkerimxan mexsum
Weqpe ishliri ministiri : shemsettin turdi
Adalet ministiri : zarif qari
Yéza igilik we tijaret ministiri: abdul hüseyin
Maliye ministiri : éli axun
Sehiye ministiri : abdullah xani
Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti uyghurlarning jumhuriyetchilik idiye tarixidiki tunji milliy we islamiy jumhuriyiti, shuningdek bu sahediki tunji tejribisi. Mezkur musteqil hakimiyet öz asasiy qanuni, dölet nizamnamesi, dölet bayriqi, dölet gérbi qatarliq döletchilik simwollirigha, shuningdek yene, 16 ministirliqqa ige bolup, xoja niyaz hajim re’islik, sabit damollam bash ministirliq wezipisige teyinlendi. Mezkur jumhuriyet gerche ilgiri-kéyin bolup aran 3 ay mewjut bolup turalighan bolsimu, lékin u, özining qisqighine mewjutluq tarixida bir qatar ishlarni emeliyleshtürdi we téximu köp pilanlarni emelge ashurushqa tirishti. Emma, mezkur yash dölet tashqi jehettin sowét ittipaqining arilishishi, ichki jehette ma jungying terepdarliri bolghan tunggan qoralliq küchlirining biwasite herbiy hujumi shundaqla murekkep ichki ziddiyetler sewebidin aghduruwétildi. Sowét ittipaqining « ézilgen milletlerning azadliqigha yardem bérish sho’arliri we sowét ittipaqi wekilliri hem shéng shiseyning wedilirige ishen’gen xoja niyaz hajim bashliq bir qisim rehberler ürümchige kélip, shéng shisey bashchiliqidiki ölkilik hökümetke qatnashti. Bu emeliyette uyghur siyasiy tarixidiki tunji birleshme hökümet bolup, xoja niyaz hajim ölkige mu’awin re’is bolup, bashqa bir qisim qozghilang rehberliri bir qanche nazaret, idare, wilayet we nahiyelerning rehberlik wezipilirige érishti weyaki bashqurush sistémisigha qatnashti. Bu héchqachan uyghurlarni hakimiyetni idare qilishqa qatnashturush yaki muhim rehbiri hoquqlarni teqsim qilip bérishni oylap baqmighan, hoquqperes showénist shéng hökümranliri öz tarixida tunji qétim xoja niyaz hajimgha ölkining mu’awin re’islik yuqiri hoquqini bérishi idi.
Biraq, bu uzun’gha barmidi, 1937-yilidin kéyin, uyghur xelqi sowét ittipaqining yölishidiki shéng shisey mustebit hakimiyitining qaytidin qanliq basturushigha uchridi, xoja niyaz hajim qatarliq shéng shisey bilen hemkarlashqan uyghur we bashqa qérindash milletlerning wekilliri shéng shisey wekillikidiki militaristlarning wedisige wapa qilmay, qaytidin basturushigha uchrap, netijide uyghur we bashqa qérindash xelqler ikkinchi qétim keng kölemlik milliy azadliq küresh meydanigha özini atti.
Gerche, 1933-yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qisqa ömür sürgen bolsimu, lékin uning rohi we en’enisi shundaqla ay yultuzluq kök bayriqi 1944-yilining 12-noyabirigha miras bolup qalghan idi. Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining ömri gerche qisqa bolsimu, mezkur jumhuriyet 20-esirde uyghurlar qurghan ikkinchi jumhuriyetning qurulushigha asas sélip bergen idi.
Xulasilep éytqanda, yérim esirdin köp waqit ötkendin kéyinki bu künlerde, qeshqerde élan qilin’ghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti uyghurlarning siyasiy, iqtisadiy, medeniyet we milliy kimlik tebirlirini bérishte kem bolsa bolmaydighan atalghugha aylandi.

http://www.trt.net.tr/uyghur/

Balilarning Eqli Qabiliytini Yuqiri Kötürüshke Paydiliq Bolghan 10 Türlük Usul


10600660_713259758749252_972884557539214197_n

1. Eqli oyunlar;
Shahmat, xet toldurush , resim qurashturush, tépishmaq tépish qatarliq oyunlar balilarning tepekkur qabiliytini yuqiri kötürüsh hemde mesillilerni bir terep qilish iqtidarini yuqiri kötüridu.
2. Muzika ögünüsh;
Kanada torunto unwirstitining bir tetqiqatidin körsitilishiche, muzika ong mingining tepekkur qilishini chéniqturup, balining eqli quwiti we ögünüsh netijisini yuqiri kötüridiken.
3. Ana süti;
Ana süti « chong mingining ozuqi» dep qarlidu, shunglashqa ana süti bilen béqilghan balilarning mingisining yitilishi saghlam hem tiz bulidu. Uzun mezgillik tetqiqatlardin bayqilishiche ana süti bilen béqilghan balining eqli quwiti ana süti bilen béqilmighan balidin %5 yuqiri bulidiken.
4. Aktip beden chéniqturush;
Amérika ilinoyi unwirstitining tetqiqatidin bayqilishiche, bashlan’ghuch mektep oqughuchilirining ögünüsh netijisi tenterbiye netijisi bilen zich baghlinishliq bulup ong tanasipliq munasiwet shekillendürdiken.
5. Vide’o oyunliri;
Muwapiq miqdarda balilargha vedi’o oyunlirini oynitish balilarning hemkarlishish qabiliyti we yéngiliq yartish iqtidarini yuqiri kötürüsh we közitish iqtidarini chéniqturush ünümi yuqiri bulidiken.
6. Exlet yimekliklerdin yiraq turush;
Exlet yimekliklerdin yiraq turush we yuqiri qentlik yimekliklerning köp istimal qilish balilarning zihin quwitini cheklep quyidiken.
7. Qiziqish shekillendürüsh;
Qiziqish balilarning bilishke bolghan telpünishini oyghitidu, ularning izdinish iqtidarini shekillendüridu. Balilarning qiziqishni shekillendürüshke ehmiyet birish we ularning üzlüksiz izdinishke ilhamlandurush , ularning köp su’al surash, sirtlargha izdinish pa’aliyetlirige élip chiqish we birge herxil qiziqarliq tejirbilerni qol sélip ishlesh hemde hikaye sözlep birish qatarliqlar balilarning qiziqishini qozghashning muhim nuqtiliri iken.
8. Köp oqush;
Köp kitab oqush balilarning yaxishi ösüp yitilish jeryandiki addi hem ünümlük bolghan usullarning biri. Shunglashqa balilargha uxlashtin burun her xil hikayilerni oqup birish arqiliq ularning kitap oqush aditi yitildürshige yardem birish kirek.
9. Özige ishinish;
Balilarning özige ishnishi köp hallarda ata-anilarning maxtishidin kilidu, shunglashqa ata-anilarning balilarni köprek maxtap ilhamlandurshi intayin muhim. Selbi menilik sözlerni ishlitishtin saqlinish lazim
10. Ettigenlik nashta qilish;
Seherdiki nashtiliq balining mekteptiki chüshtin burunqi pa’aliyetlirige we ders özleshtürüsh ünümige zich munasiwetlik bulidu. Shunglashqa ata-anilar balilarning etigenlik nashtisigha we süpitige kapaletlik qilish kirek.

”Wi-Fi” Neyin Kısaltmasıdır? Ne Anlama Gelir?


40_1280px-wi-filogosvgpng

Modern yaşamın olmazsa olmazlarından biri internet… İnternetin olmazsa olmazlarından birisi de “Wi-Fi” olarak bildiğimiz teknoloji. Kısaca, “kablosuz internet”. Aslında tek kablosuz internet teknolojisi Wi-Fi değil. 2G, 3G, 4G ve LTE de kablosuz internete bağlanmak için kullanabileceğiniz sistemler. Ancak güvenilirlik, hız ve süreklilik söz konusu olduğunda hiçbiri Wi-Fi ile yarışamıyor. İyi ama bu Wi-Fi nedir? Ne anlama gelir? Neyin kısaltmasıdır.

İlk olarak Wi-Fi, Türkçeye “Wi-Fi Birliği” olarak çevrilebilecek Wi-Fi Alliance firması tarafından üretilen bir yerel alan ağı kablosuz iletişim teknolojisidir (WLAN). Wi-Fi, söz konusu birliğin WLAN teknolojileri dahilindeki ticari bir ürünüdür. Yani her Wi-Fi WLAN teknolojisidir; ancak her WLAN teknolojisi Wi-Fi olmak zorunda değildir (3G gibi örneklerde olduğu gibi). Wi-Fi, 2.4 ve 5 gigahertzlik radyo frekanslarını kullanarak iletişimi sağlar. Elektrik ve Elektronik Mühendisleri Enstitüsü (IEEE) tarafından belirlenen 802.11 standartları üzerine inşa edilmiş bir teknolojidir.

Elbette her teknolojide olduğu gibi avantajlar ve dezavantajlarla birlikte gelmektedir. Kablosuz olması, laptoplar gibi ergonomik ve etkili araçların internete kolayca bağlanabilmesini sağlaması, WPA2 gibi göreli olarak güvenli şifreleme teknolojilerini barındırması gibi birçok avantajı olduğu gibi; çalışma spektrumunun ve çalışma sınırlarının tüm Dünya’da aynı standartlarda olmaması, bazı iletişim ağı sınırlarını beraberinde getirmesi, bazı güvenlik protokollerinin çok kolay bir şekilde kırılabilmesi, başka cihazların elektromanyetik dalgalarından etkilenmeye açık olması gibi sıkıntıları da bulunmaktadır. Mühendisler sürekli olarak bu teknolojiyi daha iyi hale getirmek için uğraşmaktadırlar.

Tüm bunlar teknik bazı arka plan bilgileriydi. Konu çok fazla detaya sahip olduğu için derinlere girmeyeceğiz. Ancak birçoğumuzun sürekli kullandığı ancak muhtemelen anlamını hiç düşünmediği “Wi-Fi” kısaltmasının ne anlama geldiğinden de bahsetmek istiyoruz. Cidden, hiç düşündünüz mü? “Wi-Fi” ne demektir?

İngilizce bilenler ilk kısımda hiç zorlanmayacaktır: Wireless (İngilizcede “kablosuz” anlamına gelen sözcük). Peki ya “Fi”? O ne demek? Bu işlerden birazcık anlayan birisi, “Fidelty” (İngilizcede “sadakat”, “bağlılık” anlamına gelen sözcük) olduğunu düşünebilir. Ancak bu doğru mu?

Hayır. İşin ilginç tarafı, Wi-Fi sözcüğü hiçbir şeyin kısaltması değil! Ne Wireless’ın, ne de başka bir kelimenin (her ne kadar kulağa öyle gelse de)… Wi-Fi Alliance’ta çalışan ve Kablosuz Ethernet Uyumluluk Birliği’nin (Wireless Ethernet Compatibility Alliance) kurucularından olan Phil Belanger, daha önceden bu konuda net bir açıklama yaptı:

“Wi-Fi tamamen saçma bir sözcük. Herhangi bir kısaltma değil. Hiçbir anlamı da yok. Birliğin kurucu üyeleri olarak birliğimizin logosu ve ismi için Interbrand isimli reklam firmasıyla anlaştık. Eh, nihayetinde bu teknoloji için IEEE 802.11b Direct Sequence isminden çok daha akılda kalıcı bir isme ihtiyacımız vardı.”

Böylece bu reklam firması, “Wi-Fi” sözcüğünü doğurdu. Aslında sözcük, “Hi-Fi” (High Fidelity) kalıbının kısaltması olan “Hi-Fi”ın birazcık oynanmış hali… Hi-Fi, ses teknolojilerinde düşük kaliteli olanlara kıyasla yüksek kaliteli olan, düşük gürültü ve bozulmaya sahip olan, daha isabetli frekans tepkilerine ulaşabilen stereo sesleri ayırt etmek için kullanılan bir kalıp. “Yüksek kalite” gibi düşünebilirsiniz. Ancak Wi-Fi’ın bununla doğrudan bir alakası yok, aradaki sadece bir benzerlik.

Sorun şu ki, Wi-Fi birliği çok çok kısa bir süreliğine de olsa, ismin halk arasında yerleşmesi için “Standard For Wireless Fidelity” (Kablosuz Bağlılığın Standardı) sözlerini firma mottosu olarak kullandı. Bu da, Wi-Fi’ın “wireless fidelity” sözcüklerinin kısaltması olduğu fikrini güçlendirdi. Ancak birlik kurucularından Alex Hills de böyle bir kısaltma olmadığını belirtiyor.

Hazırlayan: ÇMB (Evrim Ağacı)

Kaynaklar ve İleri Okuma: http://www.evrimagaci.org/fotograf/40/7320

Diqqetini yighalmasliq we jim turalmasliq kisili


10686761_709324142513464_1139664679812068885_n

Dr. Memet Emin

Bu kisel zadi qandaq kisel?

Bu kisel Englizchide “Attention Defect hyperactive disorder” yeni qisqartilip ADHD dep atilidighan bolup, 4 yashtin 17 yash ariliqidiki balilar arisida eng kop uchuraydighan rohi kisellik katigoriyesige kiridighan bir xil kisellik, hazirgha qeder unumluk dawasi yoq. Peqetla kisellik ehwaligha qarap bezi dawalash arqiliq kisellik alametlirini melum derijide konturul qilish mumkin.

2013-yili 4-ayning 1-kuni New York waqit gezitide ilan qilghan bir xewerge asaslanghanda,  Amerkidiki 4 yashtin 17 yashqiche bolghan balilardin jemi 6.4 miliyun bala bu xil kiselge giriptar bolghan bolup, bu kiselge diyagunuz qoyulghan balilarning sani 2007-yilidin 2013-yilghiche bolghan ariliqta 41% ashqan.

http://www.nytimes.com/2013/04/01/health/more-diagnoses-of-hyperactivity-causing-concern.html?pagewanted=all

Bu kiselning qandaq alametliri bolidu?

Bu kisellikni ipadilengen alametlirige qarap towendikidek 3 xil turge ayrish mumkin.

Diqqitini yighalmasliq kisili: asasliq alamiti towendikilerdin ibaret.

  1. Diqqiti asanla chichilip kitish, unutqaqliq, asanla bir ishtin yaki bir herkettin yene bir ish yaki herketke kochush, soz ish herkette baghlinish we logika bolmasliq;
  2. Diqqitini bir yerge yighalmasliq, bir ishni axirghiche dawamlashturalmasliq, hemme ishta qalaymiqan bolush, retsizlik.
  3. Asanla bir ishtin zirikish, herqandaq ish qilghanda axirghiche dawamlashturalmasliq.
  4. Asan bir nersilerni yoqutup qoyush, qoyghan nersini tapalmasliq.
  5. Tapshuruqlirini ishliyelmeslik we yaki wahtida tugutelmeslik;
  6. Bashqilarning sozige qulaq salmasliq, yaki diqet bilen anglimasliq.
  7. Es hushi jahida bolmasliq, asan qaymuqup qilish, birnersilerni asan chushenmeslik.
  8. Bashqilarning korsetmisige egishelmeslik, yolunushni asan yoqutp qoyush

Jim turalmasliq kisili: asasliq alamiti towendikilerdin ibaret

  1. Bir yerde jim olturalmasliq, bire yerde uzun turalmasliq, midirlapla turush
  2. Toxtimay gep qilip turush
  3. Korgenki nersilerni tutup biqish, oynap biqish, muhit we waqit arimasliq
  4. Taqiti nachar bolush, asanla taqitini yoqutush;
  5. Bir ishqa saqlap turalmasliq, bashqilar bilen oynighanda, ozining nowitini kutup turalmasliq;
  6. Ozini konturul qilalmasliq, aqiwitini oylimay, normaldin ashqan herketlerni qilish;

Diqqitini yighalmasliq we Jim turalmasliq kisili: yuqarqi alametlerning her ikki turi tengla mewjut.

Bu kiselning sewepliri nimilerdin ibaret?

Bu kiselni peydaq ilghan amillar tixi iniq emes, yeni balilar nime seweptin bu kiselge giriptar bolidu digen sualgha hazirgha qeder iniq bir jawap yoq. Shundaqtimu tetqiqatchilar bu kislening towendiki amillar bilen munasiwetlik bolushini oturgha qoymaqta.

  1. Irssi amillar, yeni gendiki bezi orgurushler, tepsilati iniq emes
  2. Muhit amilliri, etirapta balilraning diqitini chachidighan amillar kop bolush, turmush muhiti saghlam bolmasliq, turmushta inaqliq, we yaxshi olge kem bolush;
  3. Tughulushtin burun we kiyinki minge zehmisi

Bu kisel bashqa nurghun kisellerge oxshash kop we murekkep amillarning birilishidin kilip chiqqan kisel bolushi mumkin.

Bu kiselge qandaq diyagunuz qoyulidu?

Hazirgha qeder bu kiselge diyagunuz qoyushta ishlitilidighan alahide tekshurush we olchem yoq. Uning ustige bu kiselge giriptar bolghanlarning kisellik alametliride periq kop bolghachqa sobiktip amillarning tesiri kop.  Shunga  eger balilarda yuqarqi kisellik alametliri 6 ay we uningdin artuq dawam qilghan bolsa, balilar dohturi, rohi kisellikler dohturi we balilar pisxilogiye doxturining ortaq baha birishi arqiliq diyagunuz qoyulidu.

Bu kiselni qandaq dawalash kirek?

Bu kiselge hazirgha qeder unumluk dawa yoq. Peqetla kisellik ehwaligha qarap kop tereplimilik dawalash ilip birish arqiliq kisellik ehwalini konturul qilish, ugunush netijiside kozge korunerlik ozgurushlerni peyda qilish mumkin.

Mining qarishimche bu kiselge giriptar bolghan balilarning eqil parasiti we ugunush netijisi alhide tesirge uchurmighan bolsa, alahide endishe qilip kitishning hajiti yoq, ayshning chongishigha egiship bara bara yaxshi bolup kitidu. Eger herkiti bek kop bolup, bashqilargha diqqet itiwarini birelmise, yeni derislerni kongul qoyup angliyalmisa, eqil parasiti we ugunush netijisi tesirge uchurghan bolsa, we yaki ozini konturul qilalmay asan bashqilargha zarar birish we urush jidel peyda qilidighan ehwallar bolsa, eng yahshisi rohi kisellikler doxturxanisidiki munasiwetlik doxturlargha korunup, muhapiq dawalash ilip birishi kirek.

Hazir bu kiselni dawalashta bir az ortaqlashqan usullar towendikiche:

  1. Dora bilen dawalash

Towendiki dorilar bu kiselni dawalash uchun Amerkining FDA testiqidin otken dorilar

Dora Ismi Dorining Ximiyelik Ismi Balilarning yishi
Adderall amphetamine 3 yashtin yuquri
Adderall XR amphetamine (extended release) 6 yashtin yuquri
Concerta methylphenidate (long acting) 6 yashtin yuquri
Daytrana methylphenidate patch 6 yashtin yuquri
Desoxyn methamphetamine hydrochloride 6 yashtin yuquri
Dexedrine dextroamphetamine 3 yashtin yuquri
Dextrostat dextroamphetamine 3 yashtin yuquri
Focalin dexmethylphenidate 6 yashtin yuquri
Focalin XR dexmethylphenidate (extended release) 6 yashtin yuquri
Metadate ER methylphenidate (extended release) 6 yashtin yuquri
Metadate CD methylphenidate (extended release) 6 yashtin yuquri
Methylin methylphenidate (oral solution and chewable tablets) 6 yashtin yuquri
Ritalin methylphenidate 6 yashtin yuquri
Ritalin SR methylphenidate (extended release) 6 yashtin yuquri
Ritalin LA methylphenidate (long acting) 6 yashtin yuquri
Strattera atomoxetine 6 yashtin yuquri
Vyvanse lisdexamfetamine dimesylate 6 yashtin yuquri

Bu dorilarni ishlitip turghan balilarning kisellik ehwalini konturul qilishta yaxshi unum bersimu, biraq dora toxtalghandin kiyin kisellik ehwali yene qayta qozghulishi mumkin. Undin bashqa bu dorilarning balilarning ishtini yoqutush, uyqisigha tesir korsutush, mijezni ozgertish qatarliq ekis tesilriri bar.

  1. Eneniwi we tebbi dorilar bilen dawalash. Bu xil dawalashning unimige hazirgha qeder iniq sanliq melumat yoq. Biraq sinap baqsa bolidu. Mesilen: BrightSpark, Focus Formula (Native Remedies)
  2. Rohi jehette dawalash
  3. Ata anisi we uruq tuqqanlirini yardem qilishi we qollishi

Towendiki ulanmida Amerkining hokumet teripidin tuzup chiqqan bu kiselning qollanmisi bar.

http://www.nimh.nih.gov/health/publications/attention-deficit-hyperactivity-disorder/adhd_booklet.pdf

 

Posted by Memet Emin at 12:52 PM

Zeherlik Chikimlikke Munasiwetlik Kop Sorilidighan Suallar


Memet Emin

Zeherlik chikimlik digen nime?

Zeherlik chikimlik diginimiz adem bedinige kirgendin kiyin, nirwigha biwaste tesir qilip, hayajanlinish, zoqlunush, bishi qiyish, yengdesh, uyqusi kilish, hawada leyligendek bolush qatarliq tuyghularni peyda qilidighan maddilarni kozde tutidighan bolup, adem bu xil maddilarni bir mezgil istimal qilghandin kiyin, bedende bir xil tayinish peyda qilip, beden bu xil maddidin ayrilalmaydighan bolidu. Waqitning otushige egiship, adem bedinidiki nurghun ezalar bu xil madda teripidin biwaste zehmige uchirap, beden zeyipliki kilip chiqidu.

Doxturhanida ishlitilidighan mes qilish dorisi, aghriq peseytish dorisi, nirwini hayajanlandurush, zoqlandurush dorisi, nirwini tichlandurush dorisi qatarliq dorilarmu zeherlik chikimlik yaki zeherlik chikimlik katigoriyesige kiridighan yaki konturul qilinidighan madilar turige kiridu.

Zeherlik chikimlikni yeni xiroyinni tunji qitim chekkende qandaq alametler bolidu?

Kishiler bilip bilmey tunji qitim hiroyinni chekkendin kiyin uzun otmeyla hayajanlinish, zoqlunush, tirisi qizziq yaki qizzirip qilish, eghizi qurush, bash aghrish yaki bash qiyish, uyqusi kilish qatarliq tughya yaki alemetler korulidighan, bir nechche saet dawam qilghandin kiyin asta asta yoqap kitidu, we putunley eslige kilidu.

Kishiler zeherlik chikimlikke qandaq ugunup qalidu?

Kishiler zeherlik chikimlikke deslepte uchurashqanda, qizziqish we hayajan tuyghusi bolidu. Kopunche kishiler birer qitim chekkenge hich nime bolmaydighu dep qarishidu. Bir nechche kun otkendin kiyin yene birerni chekkusi kildu. Bu waqitta peqetla rohi jehettiki bezi qizziqishtin bashqa, beden jehette alahide tayinish bolmaydu. Kishiler eger iradige kilip, ikkinji yiqin kelmey dise, asanla tashlap kiteleydu. Emiliyet az bir qisim kishiler ikkinchilep ighizigha almisimu, biraq kopunche kishiler undaq qilmaydu. Bu kishiler zeherlik chikimlikning peyda qilghan sizimige qiziqish, bashqilarning zorlishi, keypiyatining yaxshi bolmasliqi, turmush we xizmettiki kongelsizlik qatarliq herxil sewepler tupeylidin, zeherlik chikimlikni istimal qilishni dawamlashturidu. Netijide deslepke rohi ihtiyajdin tereqqi qilip, kiyinche bedenning ihtiyajigha aylinidu. Nepes yoli arqiliq istimal qilishtin bilektiki qan tomurgha okul qilip urush arqiliq istimal qilishqa tereqqi qilidu. Bu mezgilde zeherlik chikimlikni tashlash sel qiyingha toxtaydu, biraq irade bolsa yenila dawalap saqayitqili bolidu.

Zeherlik chikimlikke resmi xumar bolup qilish uchun qanche uzun waqit kitidu?

Zeherlik chikimlikke yeni xiroyingha xumar bolup qilish diginimiz xiroyin chekkuchilerning xiroyingha bolghan rohi we jismani jehettiki tayinishini kozde tutidighan bolup, adem xiroyingha resmi xumar bolghandin kiyin xiroyin chikishni derhal toxtatsa nurghun biaramliq alametliri korulidu.

Adem zeherlik chikimlik yeni xiroyin bilen tunji qitim uchirashqandin bashlap putunley xumar bolup qalghiche bolghan waqit oxshimighan kishilerde ohshash emes bolup, bu shu ademning beden ighirliq we qeddi qamet ehwali, chekken zeherlik chikimlikning sapliq derijisi, her qitimda chekken miqdari, her kuni chekken qitim sani we istimal qilish usuli yeni nepes yoli arqiliqmu yaki tomurgha okul qilip urush arqiliqmu digendek kop xil amillar bilen munasiwetlik bolup, adette 2, 3 ay etirapida andin resmi xumar bolup qalidu. Eger xiroyin chekkuchi oruq wijik bolsa, chekken xiroyinning sapliq derijisi yuquri bolsa, her qitimda chekken miqdari kop bolsa yaki her kuni chekken qitim sani kop bolsa xumar bolush tiz bolidu. Eger xiroyin chekkuchi qeddi qametlik bolsa, beden ighirlighi eghir bolsa, chekken xiroyinning sapliqi towen bolsa, arilap arilap chekken bolsa xumar bolush asta bolidu, xumar bolush uchun ketken waqit uzun bolidu.

Zeherlik chikimlikke xumar bolup qalghuchilarda qandaq alametler bolidu?

Kishiler zeherlik chikimlikke ugunup qalghan deslepki mezgilde, ozining zeherlik chikimlik chikidighanliqini nahayti mexpi tutidu, hemde alahide alametler bolmaydu, shunga bashqilar teripidin asan sizilmeydu. Kiyinche zeherlik chikimlik chekken waqitning uzurishi, we istimal qilghan zeherlik chikimlik miqdarining kopiyishige egiship, xumar qilishqa bashlaydu, shuning bilen towendiki alametler ilgiri kiyin bolup korilidu.

1. Tola esnesh, uyqusi kilish.
2. Burnidin we kozidin su iqish, yaki zukamda bolidighan alametler korulush.
3. Kozi we burnining etirapi, bashta qiziriwilish, kiyin sel qaridap qilish.
4. Yurek soqush we nepisi tizlishish
5. Bash chingqilip aghrish.
6. Bedenliri siqirap aghrish
7. Muskullar qitishish yaki boshap kitish.
8. Kozliri olturshup kitish, oruqlap kitish.
9. Put qoli yaki bedini titiresh.
10. Qan tomur bolupmu kok qan tomuri yipiship qilish, qan aylinish rawan bolmasliq.
11. Eqil paraset, tepekkur, iside saqlash qabiliyiti ajizlash we yaki yoqash.
12. Nepes qiyinlishish, dimi siqilish.
13. Yandurush we yaki ighizidin kopuk yinish.
14. Xiroyin chekkusi kelgende yaki xumari qozghalghanda asan ichi surulush.
15. Eghir ayaq bolsa, balisi chushup kitish, oluk yaki ghelite bala tughup qilish.
16. Asan opke yalghi bolup qilish yaki beden asan yallughlinip qilish.
17. Eghir bolghanda, nepes ighir derijide tosalghugha uchirap olup kitish.

Zeherlik chikimlikning ziyini we aqiwiti nimilerdin ibaret?

Adem zeherlik chikimlik chikishke ugunup qalghanda nurghun yaman aqiwetlerni kelturup chiqirip, ozige, ahilige we jemiyetke tesewur qilghusiz yaman aqiwetlerni kelturup chiqiridu.

1. Yalghanchiliq we adem aldash.
2. Oyide pulgha yaraydighan nersilerni sitip, tamakigha almashturup chikip tugushtush.
3. Wijdan, eqil paraset, tepekkur, ghurur, mesulyetchanliq digenlerni yoqutush.
4. Tiximu kop kishilerge zeherlik chikimlik chikishni ugutush.
5. Oghurluq qilish, adem bulash, we her xil jinayi qilmishlarni sadir qilish.
6. Insan qilipidin chiqish, meyli ata ana, aka uka we aqa singillar bolsun, hichqandaq insanni nezirige ilmasliq we yaki ulardin tep tartmasliq.
7. AIDS kisilini ozige yuqturiwilish we uning jemiyette tarqilishigha turtke bolush.
8. Pul yaki aq tamaka uchun adem olturush.

Uyghur Rayunida istimal qiliniliwatqan zeherlik chikimlikler asasliqi nimilerdin ibaret?

Uyghur Rayunida zeherlik chikimlik chikiwatqanlarning mutleq kop qismi nepes yoli arqiliq yaki bilekke okul qilip urush arqiliq istimal qiliwatqini xiroyin yaki heyloyin (heroin , 海洛因, 二乙酰吗啡) bolup, kishiler arisida aq tamaka depmu atilidu. Undin bashqa neshe, bash chayqash komilekchisi (YAO TOU WAN), BING DU qatarliq zeherlik chikimliklermu bar.

Xiroyin mofi (morphine, 吗啡) din yasalghan bolup, tebi osidighan epiyun guli (poppy plant, 罂粟) dep atilidighan bir xil osumluktin tallap ilinidu, adette parshoksiman bolup, aq yaki qongur renglik ikki xil bolidu, aq rengdikisi, ela supetlik bughday unigha ohshaydu.

Uyghurlar arisidki zeherlik chikimlik chekkuchilerning kunsayin iship birishigha sewep bolghan amillar nimilerdin ibaret?

1. Qanun tuzumning mukemmel bolmaslighi, yeni bezi qanun ijira qilghuchilarning chirikliki we qanunning toluq ijira bolmaslighi. Hemmimizge melum bolghunidek qanunda zeherlik chikimlikni ilip sitish qanunsiz dep iniq belgulengen bolsimu, biraq zeherlik chikimlik satquchilarning kop qismi yenila waxti, yiterlik qanuni jawapkarliqqa tartilmaywatidu.
2. Kishilerning exlaqi pezilet olchimining towenlishishi, yashlar arisidiki dini we exlaq pezilet terbiyening kem bolushi we dini itiqatning suslishishi.
3. Ixtizadning tereqqi qilishigha egiship bay kembighellik periqining chongiyishi, namiratliq we ishsizliqning kopiyishi.
4. Yashlarning jemiyetke we kelgusige bolghan ishenchisining towenlishishi, rohi jehettin chushkunlishishi we umutsizlik qarashta bolushi, turmushta melum nersilerni yaki sizimni qoghlushup, hewesning keynige kirishi.
5. Ata anining balilargha bolghan terbiyening ajizlishi, ata ananilarning nurghun sewepler tupeylidin balilargha serip qilghan waxtining azlap kitishi, eneniwi ata ana we bala munasiwetlirining suslishishi.
6. Kishilerning jeherlik chikimlikning shexsige, ahilige we jemiyetke ilip kilidighan ziyinigha bolghan tonushining towen bolushi we uninggha sel qarishi.

Qandaq qilghanda kishilerning zeherlik chikimlikke ugunup qilishning aldini algxili bolidu?

1. Hokumet qanuni tuzumni mukemmelleshturushi we saghlamlashturushi, qanun ijira qilghuchilar arisidiki chiriklikni tugutushi, zeherlik chikimlik sodisi bilen shughullanghanlarni qattiq jazalishi we zeherlik chikimlining jemiyette yamirap kitishni qattiq tizginlishi kirek.
2. Kishilerning exlaq pezilet olchimini yuquri koturush, yashlargha dini we exlaq pezilet jehette teribiye ilip birip, itiqadni we exlaq pezilet olchimini kuchaytish kirek.
3. Dinning kishiler qelbidiki orni we kuchidin toluq paydilinip, michit we dini sorunlarda zeherlik chikimlik chikishning ikkila dunyada ighir guna bolidighanliqini teshwiq qilish kirek.
4. Mekteplerde meyli bashlanghuch we otura mektepte bolsun, zeherlik chikimlikning jemiyetke we ahilige ilip kilidighan ziyinini teshwiq qilish, bu jehettiki terbiyeni kuchaytish kirek.
5. Ata anilar balilirigha koprek waqit serip qilishi, balilirining nime oylawatqanlighigha kongul bolushi, ular bilen bolghan hisiyatni kuchaytishi we oz ara ishench peyda qilish kirek. SHundaqla balam tihi kichik, zeherlik chikimlik digen nersini bilmeydu dimey, 5 yilning 10 yilning kiyinki ishlarni kozde turup, kichik wahtidin tartip terbiyeni kuchaytish kirek.
6. Ata anilar yishigha toshmighan balilarni pul tipish uchun bashqilarning bolupmu natonush kishilerning keynige silip qoymaslighi lazim.
7. Bay kembigheliq periqni towenlitip, kembighellik we ishsizliqni tugutush kirek.
8. Zeherlik chikimlik chekkuchilerge herguz yumshaq kongellik qilmasliq, konturul qilish bilen dawalashni birleshturup, ularning zeherlik chikimliktin baldurraq qol uzishige yardem birish kirek.
9. Toghura dunya qarashni tiklep, turmushqa toghura muhamile qilish, ozige, ahilisige, millitige we jemiyetke mesul bolush rohini tiklesh kirek.

Adem zeherlik chikimlikke yeni xiroyingha xumar bolup qalghandin kiyin chikishni derhal toxtatqili bolamdu?

Adem bir mezgil zeherlik chikimlik yeni xiroyin chekkendin kiyin, xiroyinning miqdarini we chikish qitim sanini uzluksiz ashurush arqiliq andin oz ihtiyajini qanduridu. Bu zeherlik chikimlik yeni xiroyin chekkuchilerning xiroyingha bolghan jismani we rohi jehettiki tayinishini kunsayin kucheytidu, shuning bilen tiz xumar bolup qalidu. Eger bu waqitta xiroyin chekkuchi xiroyin chikishni derhal toxtatsa, bir nechche saettin kiyin uhliyalmasliq, muskul we songek qattiq aghrish, ichi surulush, qusush, titiresh, tonglash qatarliq alametler korilidu, we bu alametler 48 saettin 72 saet ariliqida eng yuquri basquchqa yitidu, bir heptidin kiyin asta asta yaxshi bolup qalidu. SHunga xiroyinni tashlashqa irade qilghan kishi qattiq iradige kilip, mushu bir heptige berdashliq birishi kirek.

Eger adem bedining xiroyingha bolghan tayinishi nahayti ighir bolsa, yeni uzun muddet xiroyin chekken adem xiroyin chikishni derhal toxtatqanda hayati hewepke uchurishishi mumkin. Bundaq ehwal astida eng yaxshisi doxturgha korunup, doxturning yardimi arqiliq xiroyin chikishni asta asta tashlishi kirek.

Zeherlik chikimlikke yeni xiroyingha xumar bolup qalghanlarni dawalashning amali barmu?

Zeherlik chikimlikke xumar bolup qalghanlarni dawalashning eng unumluk amali irade, yeni qattiq irade bolghandila andin dawalash unumluk bolidu, herqandaq dawalash iradisi kochluk bolghanlardila yaxshi unum biridu. Kuchluk irade bolmaydiken, herqandaq dawalashning hemmisi bakar. Xumar bolghanlar bir mezgil dawalinip, saqayghandek qilghan bilen, dawalashta ishletken dorilarning hemmisi yene mushu xildiki dorilar bolghachqa, xumar bolghuchining eng ahirqi aqiwiti yenila iradige baghliq bolidu.

Hazir qolliniwatqan dawalash usuli bu xildiki dorilarni arilap ishlitish arqiliq, asta asta xumardin tohtutush bolup, dawalash wahti, zeherlik chikimlik chekkuchining tarihining uzun qisqiliqi, zeherlik chikimlikning turi, sapliq derijisi we istimal qilish usulliri bilen munasiwetlik. Zeherlik chikimlikni chikish tarihi qanche uzun bolsa, chekken zeherlik chikimlikning supiti qanche yuquri we sap bolsa, her kuni istimal qilghan miqdari qanche kop bolsa, okul qilip urushqa adetlengen bolsa, dawalashqa kitidighan waqit uzun bolup, dawalash nahayti qiyingha toxtaydu. Shunga eng yaxshisi, ozining hata yolgha mingip qalghanlighini sezgen haman yaki zeherlik chikimlik chekkinige pushayman qilghan haman, derhal qattiq iradige kilip, wahtida dawalinip, bu aq alwastidin wahtida qol uzush kirek.

Ahirda qoshumche qilidighinim, bizni hichkim qutulduralmaydu, shunga biz choqum ozimizge, ahilimizge, oz helqimizge we millitimizge mesul bolushimiz, ozimizni, oz hayatimizni qedirlishishimiz, millitimizning kelgusige we istiqbaligha kongul bolushimiz kirek. Bolmisa ahirda ziyan tartquchi ozimiz bolimiz, pushayman mengu ornigha kelmeydu.
http://saghlam-bolung.blogspot.de/2013/01/zeherlik-chikimlik-toghursida-sual-jawap.html

Kompiyutur konupka taxtisini tazlap turush


Siz qanchan eng axirqi qitim kompiyuturingizning konupka taxtisini tazlighan idingiz? Yuqumluq zukam tarqawatqan bu pesilde, tetqiqatchilar kopunche kishiler ishlitiwatqan kompiyutur konupka taxtisining obirnidin 400 hesse meynet ikenligini bayqighan. Chunki biz her kuni kompiyutur konupka taxtisini meynet qolimiz bilen tutimiz, uningha qarap nepslinimiz we hotilimiz, biraq biz adette uni obirni we bashqa nersilerni tazlap turghundek kunde tazlap turmaymiz. Tetqiqatchilar saghlamliq uchun kompuiyutur konupka taxtisini kem digende heptide bir qitim ispirit bilen tazlap turushni tewisiye qilidu.
********************************************

When was the last time you sanitize your keyboard? During the flu season, the researchers found most of the keyboards that we are using in every day are 400 times dirtier than the toilet in term of germ, because of we are touching it with our dirty fingers, and breathing  and coughing on it on daily bases without regularly cleaning it as we do to our toilets. They suggest us to sanitize the keyboard at least once a week with alcohol pad. If we do so, we may avoid getting into a lot of unnecessary troubles.

Posted by Memet Emin at 2:53 PM

Vitamin heqqide qisqiche chushenche


Vitamin heqqide qisqiche chushenche

Memet Emin

Vitaminning muhimliqini hemmimiz bilimiz, hem shundaqla birer yimeklikning ozuqluq qimmitini tilgha alghanda terkiwide mol vitamin maddisi bar dep alahide eskertimiz. Undaqta Vitamin digen zadi qandaq madda? Biz Vitaminni qanche kop istimal qilsaq salametlikimizge shunche paydiliqmu? Biz vitamin dorilirini dawamliq istimal qilip turush arqiliq saghlam yashash we yaki uzun omur korush mexsitimizge yiteleymizmu? Towende men bu jehette qisqiche tonushturush birip otush bilen birge oz koz qarashlirimni oturgha qoymaqchi.

Vitamin digen zadi qandaq madda? Ularning roli nime?

Vitamin diginimiz bedende kem bolsa bolmaydighan we bedende ishlep chiqirilmaydighan, choqum ozuqluq arqiliq sirittin qobul qilish zorur bolghan kop xil organic madilar toplimi bolup, bu maddilar biz kunde istimal qilip turghan 3 chong ozuqluq maddisi yeni may, aqsil we shikerlerge oxshash bedenni inirgiye bilen teminlimeydu, ebiraq ular bedenning mitabolizimliq fonkisiyesini tengsheshte nahayti muhim rol oynaydu. Eger adem bedini melum xildiki vitamin’gha irishelmigende we yaki bedende melum  xildiki vitamin kem bolghanda, adem bedining normal mitabolizimliq fonkisiyesi tesirge uchurap, her xil munasiwetlik kiselliklerge asan giriptar bolidu. Elwette adem bedinidiki vitamin normaldin yuquri bolghanda we yaki biz istimal qilghan vitamin bedenning ihtiyajidin iship ketkende, bedinimizdiki melum organlarning zeherlinishini kelturup chiqiridu we bedinimizde bezi kiselliklerni peyda qilidu. Shunga vitaminning bedendiki muhimliqini qarghularche qoghlushup, ularni ihtiyajdin artuq istimal qiliwilish, oxshashla xeterlik. Eng muhimi vitaminning muhimliqini tonup yitish bilen birge uni muhapiq istimal qilish, bedenning vitamin’gha bolghan ihtiyajini qandurush bilen birge, vitamindin jeherlinishtinmu saqlinish kirek.

Qandaq ehwalda vitamin kemlik kilip chiqidu?

Adette bedinimz ihtiyajliq bolghan  vitamin miqdari az bolup, bezi vitaminlar bedinimizde melum miqdarda melum mezgil saqlinidu, shundaqla biz kundilik turmushta istimal qilip turiwatqan barliq yimek ichmek terkiwide her xil vitaminlar bar, shunga normalda asanliqche vitamin kemlik kilip chiqmaydu.

Bizning her xil vitaminlargha bolghan ihtiyajimiz oxshash bolmaydu,  her xil vitaminlarning bedende saqlinish waxti we miqdarimu oxshash bolmaydu. Bedinimiz bezi vitaminlarni yiterlik miqdarda xili uzun zaman saqliyalaydu, bundaq vitaminlarni biz bir mezgil istimal qilmisaqmu, asanliqche kemlik kilip chiqmaydu.  Mesilen, Vitamin A, Vitamin B12 we Vitamin D qatarliq vitaminlar balaghetke yetken kishilerning jigiride yiterlik miqdarda saqlinidighan bolup, biz bu xil vitaminlarni bir nechche ay istimal qilimisaqmu, asanliqche vitamin kemlik kilip chiqmaydu. Yene bezi vitaminlar bedende kop miqtarda saqlanmaydu, eger biz bu xildiki vitaminlargha uzluksiz iriship turmisaq, bir ikki ayda vitamin kemlik kilip chiqidu.

Undaqta qandaq kishilerde we yaki qandaq ehwalda vitamin kemlik kilip chiqidu?

  1. Uzun muddet tamaq yimigen kishilerde, yeni yiterlik yimeklik bolmasliq, achliq ilan qilish we yaki kisellik tupeylidin yiterlik ozuqlinalmighan kishilerde.
  2. Tamaqni tallap yiyishke adetlen’gen, yeni istimal qilghan tamaqning turi nahayti cheklik bolghan, we yaki uzun muddet bir xilla yimeklikni istimal qilishqa adetlen’gen kishilerde.
  3. Ucheyde mewjut bolghan melum kisellikler tupeylidin, beden yimeklik terkiwidiki vitaminlarni unumluk qobul qilalmighan ehwal astida.
  4. Melum sewepler tupeylidin misalen dawamliq haraq ichish, tamaka chikish we yaki bezi dorilarni istimal qilish sewebidin, bedenning vitaminlarni qobul qilishi cheklimige uchurghan ehwal astida.
  5. Melum kisellikler tupeylidin beden melum xildiki vitaminlarni yoqutush, we oz waxtida toluqlanmasliq sewebidin.

Qandaq qilghanda vitamin kemliktin saqlan’ghili bolidu?

Biz kundilik turmushta istimal qilip qilip turiwatqan her xil yimek ichmek terkiwide her xil vitaminlar yiterlik bar  bolup, oxshash yimeklikte oxshimighan vitaminlar bolidu, oxshimighan yimekliklerdiki oxshimighan vitaminlarning miqdarimu oxshash bolmaydu. Bezi vitaminlar koktatlar terkiwide kop bolsa, yene bezi vitaminlar gosh terkiwide mol. Bezi vitaminlar yel-yemishler terkiwide mol bolsa, yene beziler guruch, bughday we qonaq terkiwide mol. Shunga biz yimeklik tallimay, her xil yimekliklerni yeni her xil sey koktat, yelyimish, guruch, un tamaqlirini, gosh we biliqlarni muhapiq istimal qilip bersek, normalda vitamin kemliktin tamamen saqlinalaymiz.

Biz normalda vitamin dorilirini istimal qilishqa ihtiyajliqmu?

Eger biz yimeklik tallimay, her xil yimekliklerni muhapiq istimal qilsaq, yeni kunduluk turmushimizda koktat we yelimishler kem bolmisa asanliqche vitamin kemlik kilip chiqmaydu.

Eger bizde yuqurda dep otken vitamin kemlikni kelturup chiqiridighan alahide ehwallar bolmisa vitamin dorilini istimal qilishning hichqandaq ihtiyaji yoq.

Biz peqetla towendiki ehwallarda vitamin dorilirini istimal qilishqa ihtiyajliq

  1. Vitamin kemlik kilip chiqqanda;
  2. Melum xildiki vitamin mol bolghan yimekliklerni uzun muddet istimal qilalmighanda we yaki istimal qilish sharahitimiz bolmighanda;
  3. Gerche vitamin mol bolghan yimekliklerni dawamliq istimal qilip turghan bolsaqmu, biraq melum kisellikler tupeylidin, ashqazan we ucheyning hezim qilish iqtidari nachar bolup, yimekliklerni parchilap uning terkiwidiki vitaminlarni qobul qilish tesirge uchurghanda.
  4. Biz melum xildiki kisellerge giriptar bolup, bedenning melum xildiki vitamin’gha bolghan ihtiyaji iship ketkende we yaki vitaminning bedendin yoqulishi tizliship ketkende;
  5. Yimeklik aditimiz tupeylidin yimekliklerni pushurush jeryanida yimeklik terkiwidiki xer xil vitaminlar weyran qiliwitilgende.
  6. Yimek ichmikide bolup ichidighan sut we bowaq yimeklikide yiterlik vitamin bolmighan osup yitiliwatqan balilar.
  7. Hezim qilish iqtidari nachar bolghan, we yaki bezi yimekliklerni istimal qilish imkaniyiti bolmighan yashan’ghan kishiler.

Vitamin dorilirini tallighanda nimilerge diqet qilish kirek?

Men deslepte tekitlep otkendek biz vitaminni qanche kop istimal qilsaq we yaki bedinimizde vitamin qanche kop bolsa salametlikimizge shunche paydiliq digen gep yoq.  Hem vitamin quwet qilidighan ozuqluq maddisimu emes. Biz peqet we peqetla bedinimiz ihtiyajliq bolghan vitamin’gha irishsekla kupaye.  Eng yaxshi supetlik vitamin tebii yimek ichmek terkiwidiki vitamin bolup, saghlam yimekliklerni istimal qilish arqiliq bedinimiz ihtiyajliq bolghan eng supetlik vitaminlargha irisheleymiz.

Eger heqiqeten vitamin dorilirini istimal qilish zorur bolghanda, amal bar kilish menbesi iniq bolghan, nopuzluq dora shirketliri ishlep chiqarghan vitaminlarni talash kirek. Vitamin gerche kilish menbesi mol, tennerqi erzan dora bolsimu, biraq supet jehette olchemge yetmigen vitaminlarni istimal qilghinimizda, yalghuz kozligen mexsetke yitelmey qalmastin belki bedinimzge ziyan salidighan ish yuz birishi mumkin. Vitamin dorilirining supiti we unimi digende biz yalghuz uning beden’ge ihtiyajliq bolghan vitaminlarni toluqliyalishighila emes, belki uning beden’ge ilip kelgen ekis tesirining nahayti towen we yaki asasen yoq bolushighimu qarishimiz kirek. Chunki supiti yaxshi bolmighan vitamin doriliri terkiwide bizge kireklik bolghan vitamin maddiliridin bashqa, biz ihtiyajliq bolmighan qalduq maddilarmu bar bolup, bu maddilarning terkiwi qanche yuquri bolsa, yeni vitamin dorisining sapliq derijisi qanche towen bolsa, bedinimzdiki bu dorilarni bir terep qilidighan jigger we borekning yukini ighirlashturup, bedinimizge bezi yaman aqiwetlerni kelturup chiqirishi mumkin.

Vitaminlarning turliri

Adette diyiliwatqan vitaminlar yeni kop ishlitilidighan we muhim bolghan vitaminlar 13 xil vitaminni oz ichige alidighan bolup, ular Vitamin A, Vitamin B1, Vitamin B2, Vitamin B3, Vitamin B5, Vitamin B6, Vitamin 7, Vitamin B9, Vitamin B12, Vitamin C, Vitamin D, Vitamin E we Vitamin K din ibaret. Ularning ichide Vitamin D bolsa Vitamin D1, Vitamin D2, Vitamin D3, Vitamin D4 we Vitamin D5 din ibaret 5 xil vitaminni oz ichige alidu. Vitamin K bolsa Vitamin K1 we Vitamin K2 din ibaret 2 xil vitaminni oz ichige alidu.

Yuqarqi 13 xil vitamindin bashqa yene Vitamin B8, Vitamin F, Vitamin G, Vitamin H, Vitamin J, Vitamin L1, Vitamin L2, Vitamin M, Vitamin O, Vitamin P, Vitamin PP, Vitamin S we Vitamin U digendek vitaminlar bar bolup, ularning ichide bezilerning vitaminliq salahiti ilip tashlanghan, yeni vitamin digen namni emeldin qaldurup, bashqa namlar bilen atalghan bolsa, yene bezilerni yuqarqi 13 xil vitamin katigoriyesige kirguzuliwitilgen. Mesilen: Vitamin G we Vitamin J, hazir Vitamin B2 gha qoshuwitilgen, Vitamin H bolsa Vitamin B7 ge qoshuwitilgen,  Vitamin M bolsa Vitamin B9 ge qoshuwitilgen, Vitamin PP bolsa Vitamin B3 ge qoshuwitilgen; Vitamin P ning vitaminliq salahiti ilip tashlan’ghan. Vitamin L1 ning bedende muhim emesliki bayqalghan.

Bedinimizde vitamin kem bolghanda qandaq aqiwet kilip chiqidu?

  1. Vitamin A kem bolghanda kozning korushi quwiti ajizlaydu, bolupmu kichide kormeydighan bolup qalidu.
  2. Vitamin B1 kem bolghanda beriberi (脚气) dep atalghan bir xil kiselni kelturup chiqiridu.
  3. Vitamin B2 kem bolghanda til yallughi, ighiz boshlughi yallughi qatarliq kisellerni kelturup chiqiridu.
  4. Vitamin B3 kem bolghanda tire zexmilinish, tire chushup kitish qatarliq bir xil tirek kisili (糙皮病) ni kelturup chiqiridu.
  5. Vitamin B5 kem bolghanda Perissiziya dep atalghan tire sezgurligi iship kitish kiselligini kelturup chiqiridu. Bu kiselge giriptar bolghanda tire koygendek, qichishqandek, yingne sanjighandek her xil gheyri tuygha we sizimlar bolidu.
  6. Vitamin B6 kem bolghanda qan kemlik, nirwa zexmilinish qatarliq aqiwetlerni kelturup chiridu.
  7. Vitamin B7 kem bolghanda tire yallughi, uchey yallughi qatarliq kisellerni kelturup chiqiridu.
  8. Vitamin B9 kem bolghanda qan kemlik peyda qilidu. Hamile bolghan ayalning qosiqidiki balisda bezi tughma kisellikni kelturup chiqiridu.
  9. Vitamin B12 kem bolghanda qan kemlikni kelturup chiqiridu.
  10. Vitamin C kem bolghanda tire, chish we ighiz boshluqi qanash asasliq kisel alameti bolghan (坏血病) kiselini kelturup chiqiridu.
  11. Vitamin D kem bolghanda songek yumshap qilish (软骨病, 佝偻病) kisilini kelturup chiqiridu.
  12. Vitamin E kem bolghanda yingi tughulghan balilarda qan kemlik kelturup chiqiridu. Erlerde tughmasliq, ayallarda balisi asan chushup kitish qatarliq aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
  13. Vitamin K kem bolghanda beden asanla qanaydighan yeni tire we ichki ezalardin asan qan chiqidighan bolup qalidu.

Qandaq ehwalda vitamin bilen zeherlinish  kilip chiqidu? We ularning aqiwiti qandaq bolidu?

Normalda vitamin bilen zeherlinish yeni bedinimzdiki vitamin miqdari ihtiyajimizdin iship kitish ehwali vitamin kemliktek kop uchurmaydu, biraq shundaqtimu uzun muddet kop miqdarda vitamin dorilirini istimal qilghanda bedinimzdiki vitamin miqdari ihtiyajimizdin iship kitip, vitamin bilen zeherlinishtek yaman aqiwetlerni kelturup chiridu.

  1. Vitamin A bilen zeherlen’gende songek sewepsiz yumshiwilish, aghrish, ishiwilish, kozi ghuwalishish, bishi qiyish, bishi aghrish, ishtiyi tutulush, kongli ilishish, qandiki kaltsi iship kitish, jigger zexminilish qatarliq aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
  2. Vitamin B1 bilen zeherlen’gende muskul boshushush we maghdursizlinishtek aqiwetler kilip chiqidu.
  3. Vitamin B3 bilen zehelen’gende jigger zexmige uchuraydu.
  4. Vitamin B5 bilen zeherlen’gende ichi surush, kongli ilishish we qusushtek aqiwetler kilip chiqidu.
  5. Vitamin B6 bilen zeherlen’gende nirwa zexmige uchuraydu.
  6. Vitamin B12 bilen zeherlen’gende danaxorrekke oxshash tire kiselligini peyda qilidu.
  7. Vitamin D bilen zeherlen’gende beden susizlinish, qusush, ishtiyi tutulush, yarghinliq his qilish, ichi qitiwilish, muskul ajizliqi, kaltsi bilen zeherlinish we nurghun organlarda tash peyda bolushtek aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
  8. Vitamin E bilen zeherlen’gende beden asan qanash, Vitamin K ning unimi towenlesh, qandiki may terkiwi yuqurlash qatarliq aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
  9. Vitamin K bilen zeherlen’gende qan asan uyishiwilishni kelturp chiqiridu.

Qaysi xilidiki  yimekliklerde qaysi turdiki vitaminlar kop bolidu?

  1. Vitamin A1 barliq siriq renglik yelmishlerde, barliq yopurmaqliq koktatlarda, sewzide, kawida, sutte, biliqta, jiger qatarliqlar terkiwide kop bolidu.
  2. Vitamin B1 barliq koktatlarda, jiger, tuxum, guruch terkiwide kop bolidu.
  3. Vitamin B2 bananda, qonaqta, purchaqta, Lusun (芦笋) terkiwide kop bolidu.
  4. Vitamin B3 gosh, biliq, tuxum, kopunche koktatlar, mogu (蘑菇) terkiwide kop bolidu.
  5. Vitamin B5 gosh, brokili (椰菜), avokado (鳄梨) terkiwide kop bolidu.
  6. Vitamin B6 gosh, koktat, banan terkivide kop bolidu.
  7. Vitamin B7 xam tuxumda, jigerde, xuasing (花生), barliq yopurmaqliq yishil koktat terkiwide kop bolidu.
  8. Vitamin B9 barliq yopurmaqliq koktat, bughday uni, jiger terkiwide kop bolidu.
  9. Vitamin B12 gosh we barliq haywan mesulatlirida kop bolidu.
  10. Vitamin C mutleq kop sandiki yelimish bolupmu achciq chuchuk yelimish, koktat, jiger terkiwide kop bolidu.
  11. Vitamin D biliq, tuxum, jiger, mogu (蘑菇) terkiwide kop bolidu.
  12. Vitamin E mutleq kop sandiki yelimish, koktat, yangaq, mighiz, uruq terkiwide kop bolidu.
  13. Vitamin K yopurmaqliq yishil koktat, tuxumning siriqi, jiger terkiwide kop bolidu.

Eskerish: Jiger terkiwide her xil vitaminlarning hemmisi kop bolsimu, biraq jigerni vitamin toluqlaydighan asasliq yimeklik qilmasliqimiz kirek. Chunki jiger terkiwide yalghuz  her xil vitaminlar kop bolupla qalmastin belkim yuquri miqdarda kolestirol bolup, jigerni kop istimal qilghanda, qandiki may miqdari iship, yuquri qan bisimi, yurek we minge qan tomur kisilige giriptar bolush xetirini ashuriwitidu.

http://saghlam-bolung.blogspot.de/search?updated-min=2013-01-01T00:00:00-05:00&updated-max=2014-01-01T00:00:00-05:00&max-results=14

Torelme kilon qilish texnikisi we Insanlarni kilon qilish


Torelme kilon qilish texnikisi

Dr. Memet Emin

Torelme ghol hujeyre tetqiqati jeryanidiki bosush xarektirlik bir ilgirlesh torelmini kilon qilish texnikisi bolup, uning muhapiqiyet qazinishi, torelme ghol hujeyre tetqiqatining tiz ilgirlishige nahayta chong asas saldi.

Janliqlar jinsi munasiwet qilghandin kiyin erkek janliqning uruqi bilen chishi janliqning tuximi birikip uruqlanghan tuxum (fertilized egg) hasil qilidu. Uruqlanghan tuxum bir hujeyre bolup, bolunup kopiyish arqiliq torelme hujeyrisi (blastocyst) tereqqi qilidu, andin bala yatqu timidin orun ilip tereqqi qilip torelmi (embryo) ge aylinidu. Andin torelme tereqqi qilip yingi bir janliq bolup yitilidu we ying bir hayatliq dunyagha kilidu.

1978-yili 7-ayning 25-kuni beden siritida yeni tejirbe neychisi ichide sunni uruqlandurush arqiliq dunyagha kelgen tunji balining tughulushi kiyinki torelmini kilon qilish we torelme ghol hujeyrisini yitildurup chiqishning asasi hisaplinidu.

Torelmini kilon qilish diginimiz yuqarda dep otken sunni uruqlandurushning dawami bolup, ularning tupki oxshimaydighan yiri, eneniwi sunni uruqlandurushta erkek haywanning uruqi bilen chishi haywanning tuxumini sunni uruqlandurush arqiliq, torelme yitildurup chiqqan bolsa, torelmini kilon qilishta bedendin ilinghan xalighan bir hujeyre bilen yadrosi ilip tashlanghan tuxumdin sunni uruqlandurush peyda qilish arqiliq yitildurp chiqqan torelmini kozde tutidu. Bu xil texnika beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) texnikisi dep atilidighan bolup, aldi bilen tuxumning yadrosini yeni gin alahidiligini konturl qilidighan DNA sini tuxumdin chiqirip tashlap, uning ornigha beden hujeyrisi (somatic cells) ning yadrosini silish arqiliq “uruqlanghan tuxum” peyda qilish, we bu arqiliq torelme yitildurup chiqish. Bundaq yitildurup chiqilghan torelmide peqetla beden hujeyrisini teminligen terepning gini ipadilinip chiqidu. Eneniwi usulda yitildurup chiqqan torelmide bolsa erkek terep bilen chishi terepning gin alahidiligi yirimdin ipadilinip chiqidu. Yene erkekning gin alahidiligi 50%, chishi haywanning gin alahidiligi 50% ipalinip chiqidu.

Insanlarni kilon qilishning ihtimalliqi barmu?

Insanlarni kilon qilishning ihtimalliqi barmu?

Dr. Memet Emin

Torelmisini kilon qilish texnikisining sut emguchi haywanlarda muhapiqiyet qazinishi we bu kilon qilinghan torelme arqiliq sut emguchi haywanlarni yitildurup chiqishning muhapiqiyet qazinishi, insanlarni kilon qilishning ihtimali barliqining texnikiliq asasi dep qarashqa bolidu.

Sut emguchi haywanlarni kilon qilish digende asasliqi beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) texnikisi arqiliq yitildurup chiqqan torelmini sut emguchi haywanning bala yatqusigha silip, normal eghir ayaq bolghangha oxshash jeryani bashtin otkuzgendin kiyin, tughulghan yingi bir sut emguchi haywanni kozde tutidighan bolup, bu yingi tughulghan haywanda putunley shu beden hujeyrini teminligen bir terepning gini ipadilinip chiqqanlighi uchun, bu yingi tughulghan haywan shu beden hujeyrisini teminligen haywanning kiloni dep qarilidu. Normalda bu yingi tughulghan haywanda tuxumni teminliguchi we qosaq koturup bu haywanni tuqquchi haywanning gin alahidiligi ipadilenmeydu. Mundaqche eyitqanda ularda irsi jehette hichqandaq qandashliq munasiwet bolmaydu.

Insanlarni kilon qilish digendimu yuqarda dep otken sut emguchi haywanlarni kilon qilish jeryanigha oxshash nurghun basquchlarni oz ichige alidu. Yeni aldi bilen ayalning tuxumi bolush, we uning yadrosini chiqirip tashlash, andin kiyin kilon qilinmaqchi bolghan adem (er yaki ayal) bedinidin beden hujeyre yaki herqandaq bir hujeyre ilip, uning yadrosini ilip chiqirip, yadrosi ilip tashlanghan tuxumgha yotkep silish arqiliq, uruqlanghan tuxum peyda qilish, andin bu uruqlanghan tuxumni, pidayi bolushni xalaydighan bir ayalning bala yatqusigha silip, u ayalni eghir ayaq qilish, andin u ayal bu baligha 9 ay hamildar bolup, eng axirda bu balini tughush. Andin bu bala bashqa normal yol bilen tughulghan balilargha oxshash nurghun yillarni bashtin otkuzup, balaghetke yetken bir adem bolup yitilip chiqish.

Ademni kilon qilish jeryani, beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) qismidin bashqa barliq jeryanlar sunni uruqlandurush arqiliq bala ilish jeryani bilen putunley oxshaydighan bolup, ular arisidiki eng chong periq kilon qilip tughulghan bala bilen beden hujeyre teminliguchi bir terepning ginidiki eng zor derijidiki oxshashliq.

Sut emguchi haywanlarning muhapiqiyetlik kilon qilinishi texnikiliq jehette insanlarni kilon qilishning asasi bolup hisaplinidighan bolsimu, biraq eneniwi exlaq pezilet jehette nahayti zor cheklimige uchurghanliqi uchun, nurghun dowletler bu jehettiki tetqiqatni putunley cheklep kelmekte.

Hazirgha qeder kilon qilinip muhapiqiyetliq bolghan haywalar chashqan, qoy, kala, at, mushuk, ishit, choqqa we maymun qatarliqlarni oz ichige alidu.

1997-yili tunji kilon qilinghan qoy Dolly dunyagha kelgen.

2007-yili tunji kilon qilinghan maymun dunyagha kelgen. Maymun ademge eng yiqin bolghan haywanlarning biri bolghanlighi uchun, kelguside bu texnikining insanlarni kilon qilishta muhapiqiyet qazinishning ihtimalliqini tiximu kuchaytiwetken.

Posted by Memet Emin at 12:08 AM

http://saghlam-bolung.blogspot.de/2011/08/insanlarni-kilon-qilishning-ihtimalliqi.html

Ghol Hujeyre Toghursida Omumi Cheshenche


Ghol Hujere Toghursida Omumi Cheshenche

Dr. Memet Emin

Ghol Hujeyre digen nime (What is stem cells) ?

Ghol hujeyre (Stem Cells) diginimiz hayatliqning desliwide we osup yitilish jeryanida bolunush arqiliq her xil oxshimighan hujeyrilerge tereqqi qilish iqtidarigha ige bolghan hujeyrilerni korsitidu

Insanlar we sut emguchi haywanlarning bedini 200 din artuq oxshimighan turdiki tiriliyunlighan hujeyriler toplimidin terkip tapqan bolup, ghol hujeyre bolsa bu hujeyrelilerning atisi hisaplinidu. Ghol hujeyride yalghuz ozini kopeyteleydighan (self renew) alahidilik bolup qalmastin belki bolunush arqiliq janliqlar bedinidiki 200 din artuq oxshimghan shu tiriliyunlighan hujeyrilerge aylinalesh (differentiation) alahidilikige ige.

<> Jornilidiki bir maqalida ghol hujeyrisige mundaq terip birilgen, “Ghol hujeyre bolmisa, jarahet mengu saqaymaydu, tire we qan usluksiz ozini ozi toluqlap turmaydu, uruqlanghan tuxum yitilip bowaq bolmaydu, hem shundaqla bowaq yitilip balaghetke yetken adem bolmaydu.”

Yighinchaqlap eytiqanda ghol hujeyre bedendiki barliq eza we organlardiki hujeyrilerning barliqqa kilishi we ularning dawamliq mewjut bolup turushining asasi.

Ghol hujeyrisini adette kilish menbesi we alahidilikige asasen torelme ghol hujeyrisi (embryonic stem cells) we balaghetke yetken ghol hujeyre (adult stem cells) yaki beden ghol hujeyrisi (somatic stem cells) dep ikki xilgha ayrish mumkin. Torelme ghol hujeyrisi bolunush arqiliq bedendiki her qandaq hujeyrige aylinish alahidilikige ige. Balaghetke yetken ghol hujeyre bolsa bolunush arqiliq bedendiki bir qisim hujeyrilerge aylinish alahidilikige ige.

Ghol hujeyre tetqiqati (Stem cells research)

Tetqiqatchilar ghol hujeyre tetqiqatini 1950-yilliri bashlighan bolup, eyni waqitta tetqiqatchilar songek ilikide qan ishlep chiqarghuch ghol hujeyre (hematopoietic stem cells) we songek ilik qurulma ghol hujeyre (bone marrow stromal stem cells, mesenchymal stem cells) din ibaret ikki xil ghol hujeyrining barliqini bayqighan. Qan ishlep chiqarghuch ghol hujeyresi (hematopoietic stem cells) digende bolunush arqiliq qandiki her xil hujeyrilerge aylinaylaydighan ghol hujeyrini kozde tutidu. Songek ilik qurulma ghol hujeyre (bone marrow stromal stem cells, mesenchymal stem cells) si bolsa bolunup tereqqi qilish arqiliq songek, yumshaq songek, may, tala toqulma (fiber tissue) hujeyrilerge aylinalaydighan ghol hujeyrini kozde tutidu.

Tetqiqatqchilar yiqinqi yillardin buyan balaghetke yetken ghol hujeyre tetqiqatida kopligen ilgirleshlerge ige bolghan we yurek, minge, muskul, tire, jiger qatarliq eza we organlardimu ghol hujeyrining barliqini bayqighan.

1981-yiligha kelgende tetqiqatchilar, chashqandin tunji torelmey ghol hujeyrisini yitildurup chiqqan. Insanlarning tunji torelme ghol hujeyrisi bolsa 1998-yili yitildurulgen. Insanlarning torelme ghol hujeyrisini, tetqiqat uchun pidayilarning qoshulushi arqiliq sunni uruqlandurulghan torelmidin ajirtip chiqqan.

Undin bashqa tetqiqatchilar chonglar ghol hujeyrisini qayta porogurammilashturush arqiliq yingi bir xil ghol hujeyrisini yitildurup chiqqan bolup, bu yitildurup chiqilghan kop iqtidarliq ghol hujeyre (induced pluripotent stem cells. iPSCs) dep atilidu.

Ghol Hujeyre bilen bedendiki bashqa hujeyrilerning periqi

Ghol hujeyrisini bashqa hujeyrilerdin towendiki 3 xil alahidiliki arqiliq periqlendurush mumkin.

  1. Birinjidin ghol hujeyre bolunup kopiyish arqiliq oz ozini kopeytish (self renew) alahidilikige ige, bezide uzun mezgillik herketsiz jeryandin kiyinmu oz ozini kopeyteleydu.
  2. Ikkinjidin ghol hujeyre alahide xizmet texsimatigha ige bolmighan iptidayi (undifferentiated or unspecialized) hujeyre.
  3. Uchunjidin ghol hujeyre melum fizilogiyelik we yaki tejirbe sharahiti arqiliq toqulma we organlarda xas bolghan alahide iqtidargha ige hujeyrilerge (differentiated, or specialized) aylinish alahidilikige ige.

Torelme ghol hujyerisi (embryonic stem cells) bolsa bolunup kopyish arqiliq bedendiki her qandaq alahide iqtidarliq hujeyrige aylinalaydu.

Beden ghol hujeyrisi yaki balaghetke yetken ghol hujeyre (Somatic or adult stem cells) bolsa kopligen toqulmilar we organlarda, bolunush arqiliq kopeygende, hem ozining ghol hujeyrilik alhidilikini saqlap qilish, hem bashqa alahide iqtidarliq hujeyrilerge aylinip, zexme bolghan we yaki olgen hujeyrilerning ornini toluqlash alahidilikige ige.

Mesilen qizil qan hujeyrisining omuri adette 120 kun bolup, olgen qizil qan hujeyrisining ornini qandiki ghol hujeyre toluqlap turidu. Zexmilinish we bashqa sewepler tupeylidin beden kop miqdarda qan hujeyriliri yoqatqanda, songek ilikidiki qan ishlep chiqirish ghol hujeyliri derhal herketke kilip, bolunup qandiki her xil hujyerilerge aylinsh arqiliq yoqalghan qan hujeylirini toluqlaydu. Tire zexmilengende tiridiki ghol hujeyre bolunush arqiliq tiridiki her xil munasiwetlik hujeyrilerge aylinidu.

Bedendiki bashqa hujeyriler bolsa ozidin bashqa hujeyrilerge aylinalmaydu. Ular bolunup kopeygendin kiyinmu peqet eslidiki hujeyre alahidilikini saqlap qalidu.

Yighinchaqlap eyitqanda, ghol hujeyrining bedendiki bashqa hujeyrilerge oxshimaydighan eng muhim alahidiliki shuki ghol hujeyre tixi bedendiki bashqa hujeyrilerge oxshash alahide xizmet texsimatigha ige bolmighan iptidayi (undifferentiated) hujeyre bolup, hem oz ozini kopyetip saqlap qilish (self renew) hem muhapiq sharahit yitilgende, alahide xizmet texsimatigha ige yitilgen huyrige aylinish (differentiated, or specialized) alahidilikke ige.

Torelme Ghol Hujeyre (Embryonic stem cells)

Haywanlar we yaki insanlar jinsi munasiwet qilghandin kiyin erning uruqi ayalning tuximi bilen birikip uruqlanghan tuxum (fertilized egg) hasil qilidu. Uruqlanghan tuxum bir hujeyre bolup, bolunup kopiyish arqiliq torelme hujeyrisi (blastocyst) ge tereqqi qilidu, eger bu torelme hujeyrisi bala yatqu timidin orun ilip, tereqqi qilsa torelmi (embryo) ge aylinidu. Bu torelme tereqqi qilsa bowaq bolup yitilidu we ying bir hayatliq dunyagha kilidu.

Torelmey ghol hujeyre bir hepte ichidiki torelme hujeyre (blastocyst) din yeni tixi bala yatqu timidin orun almighan torelme (embryo) din ilinghan hujeyre torelme ghol hujeyrisi (embryonic stem cells) hisaplinidu. Torelmidin torelme ghol hujeyrisini chiqiriwalghandin kiyin bu torelme tereqqi qilip bowaq bolup yitilish pursitini yoqutidu. Mundaqche eyitqan dunyagha kelmekchi bolghan bir yingi hayatliq nabut bolidu.

Hazir bar bolghan torelme ghol hujeyrining kopunchisi eghir ayaq bolghan ayalning bala yatqusidiki torelmidin ilinghan bolmastin belki tejirbexanida sunni uruqlandurush arqiliq yitildurulgen torelmdin ilinghan.

Undin bashqa tetqiqatchilar sut emguchi haywanlarning beden hujeyrisi bilen tuxum arqiliq torelme yitildurup, uningdin torelme ghol hujeyrisige ige bolmaqta. Bu xil texnika beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) dep atilidighan bolup, aldi bilen tuxumning yadrosini yeni DNA chiqirip tashlap, uning ornigha beden hujeyrisi (somatic cells) ning yadrosini silish arqiliq “uruqlanghan tuxum” peyda qilish, we bu arqiliq torelme yitildurup chiqish. Bu adette kilon qilish texnikisi depmu atilidu.

Yiqinda tetqiqatchilar bala hemri suyi (amniotic fluid) dinmu torelme ghol hujeyrige oxshash alahidilikke ige hujeyrilerining barliqini, we bu hujeyrilerning torelme ghol hujeyrisige oxshash bolunush arqiliq bedendiki her qandaq hujeyrige aylinish alahidilikige ige ikenligini bayqighan.

Tetqiqatchilar torelme ghol hujeyrige ige bolghandin kiyin, ularni tejirbexanida suni yitildurup kopeytidu, we melum basquchta bu hujeyriler tonglutulup saqlinidu.

Beden yaki Balaghetke Yetken Ghol Hujeyre (Somatic or adult stem cells)

Toluq yitilgen haywan we yaki insanlar (bowaq yaki balaghetke yetkenler) ning bedendiki her xil organlardin we ezalardin, shundaqla bala hemri (placenta) din, bala kindik qini (umbilical cord blood) din ayrip chiqilghan ghol hujeyriler balaghetke yetken ghol hujeyre (adult stem cells) yaki beden ghol hujeyre (somatic stem cells) hisaplinidu.

Balaghetke yetken ghol hujeyre bolunush arqiliq bedendiki ozige tewe bolghan organ, eza we yaki toqulmilardiki bir we bir nechche xil hujeyrilerge aylinish alahidilikige ige Mesilen Songek ilikdiki qan ishlep chiqarghuchi ghol hujeyre (hematopoietic stem cells) bolunup tereqqi qilish arqiliq qandiki her xil hujeyrilerge aylinalaydu, biraq u hergizmu nirwa hujyerisi we yaki yurek muskul hujeyrisige aylinalmaydu. Gerche beziler bir toqulmidiki ghol hujeyrisidin putunley oxshimighan bashqa bir toqulmidiki hujeyrini yitildurup chiqish mumkin dep qarighan bolsimu, biraq bu yenila talash tartish boliwatqan mesile.

Hazirgha qeder bedendiki minge, songek iliki, qan tomur, muskul, tire, chish, yurek, uchey, jiger, tuxumdan we tashshaq qatarliq nurghun organ we ezalardin balaghetke yetken ghol hujeye ayrilip chiqilghan. Bu ghol hujeyriler ozi tewe bolghan eza we organlarning melum qismigha orunlashqan bolup, adette kopiyishke hajiti chushkiche uzun mezgil herketsiz halitini saqlap qalidu. Peqet toqulmilar zexmige uchurghanda we yaki toqulmilar kisel bolup olgende, andin derhal herketke kilip, bolunush arqiliq kopiyip, zexme bolghan we yaki olgen hujeyre we yaki toqulmilarning ornini alidu.

Adette her bir toqulmida nahayti az miqdarda ghol hujeyre bolidu; ular bedendin ayrilghanda ularning bolunushi cheklimige uchuraydu, we kop miqdarda ghol hujeyre yitildurush qiyinlishidu. Nurghun tejirbexanilardiki tetqiqatchilar kop miqdarda ghol hujeyre yitildurushning we ularning bolunup kopiyishini monupul qilishning, hem shundaqla ularni her xil kisel we zexmilerni dawalashta ishlitishning amalini tipishqa tirishchanliq korsetmekte. Mesilen tetqiqatchilar ghol hujeyrini diyabit kisilige giriptar bolghanlarning insulin ishlep chiqiridighan hujeyrilerning xizmitini eslige kelturushke, yurek kisilige giraptar bolghanlarning zexme bolghan yurek toqulmilirini eslige kelturushke ishlitip, ularni dawalap saqaytishning yolini izdimekte.

Torelme ghol hujeyre bilen balaghetke yetken hol hujeyrining periqi

Torelme ghol hujeyre bilen balaghetke yetken ghol hujeyre arisidiki muhim bir periq, ularning bolunush arqiliq ozgureleydighan hujeyrilerning tur sani tuptin periqlinidu. Yeni torelme ghol hujeyre bedendiki barliq hujeyrilerge ozgureleshtek alahidilikke ige. Balaghetke yetken ghol hujeyre bolsa ozi mewjut bolghan organ we toqulmilardiki bir we bir nechche xil hujeyrilerge ozgureleydu.

Torelmey ghol hujeyrini tejirbexanida yitildurup kopeyitmek nisbeten asan. Balaghetke yetken ghol hujeyrini toqulmilardin ayrip chiqish, yitildurush we kopeytish xilila qiyin.

Ghol hujeyresining dawalashta ishlitilishi we hel qilishqa tigishlik mesililer

Hazir songek ilikidin we bala kindik qini (umbilical cord blood) din ayrip chiqilghan balaghetke yetken ghol hujeyre (adult stem cells) 80 xil oxshimighan kiselliklerni dawalashta ishlitilmekte.

Ghol hujeyrining tetqiqati we uning kisel dawalashta ishlitilishi nahayti keng bolup, hazirqi eng muhim bolghan mesile towendikilerni iniqlap chiqishtin ibaret.

(1) Bolunmigen iptidayi (undifferentiated) ghol hujeyrening qandaq sharahitta bolunup bashqa hujeyriler (differentiated cells) ge aylinidighanliqini iniqlap chiqish.

(2) Rak, tughma kiseller qatarliq bezi ighir kisellikler hujeyre bolunushning normalsizlighidin kilip chiqqan kisellikler bolup, bu kiselliklerning kilip chiqishi toghursida chushenchini tiximu iniqlash, we bu kiselliklerni dawalashning amalini tipip chiqish.

(3) Hujeyre bolunushning qanunyetlirini tiximu iniq chushunush, hujeyre bolunushni umut qilghan yolunushke bashliyaldighan amillarni tipip chiqish.

(4) Ghol hujeyrining ying dorilarni tekshurush we sinaq qilishta ishlitish.

(5) Ghol hujeyre arqiliq ihtiyajliq hujeyre we toqulma yitildurup chiqish, we uni dawalashta ishlitish, yeni organ we toqulma almashturshni yiterlik menbe bilen teminlesh.

Hazir sogha qilinghan organ we toqulmilar zexme bolghan we yaki olgen organ toqulmilarning ornini ilishta ishlitilmekte, biraq ihtiyaj nahayti chong bolghachqa, ishlitishke bolidighan organ we toqulma menbesi bekla cheklik. Ghol hujeyre tetqiqati bu mesilini hel qilip, Alzimir kisili, umurutqa zexmisi, minge qan tomur kisili, ighir derijidiki koyuk, yurek kisili, diyabit kisili, rumatizim kisili qatarlqi kisellerni dawalashta yiterlik hujeyre we toqulmilar bilen temin itishi mumkin.

Mesilen ghol hujeyre tetqiqati, saghlam yurek muskul hujeyrisini tejirbexanida yitildurup, andin bu hujeyrilerni yurek kisili bar bimarlargha silish arqiliq ularning yurek kisilini dawalashni riyalliqqa aylandurushi mumkin. Chashqanda ilip birilghan tejirbilerning netijisi shuni ispatlidiki songek ilikidiki qurulma hujeyrisi zexme bolghan yurekke yotkelgende, zexme bolghan yurekning yaxshilinishini ilgiri surgen.

Insanlarning torelme ghol hujeyrisi tetqiqati 1998-yili bashlanghan bolup, Dr. James Thomson tunji torelme ghol hujeyrisini Wisconsin Universitida yitildurup chiqqan. Gerche tetqiqatchilar torelme ghol hujeyresini her xil kiselliklerni bolupmu Parkinson we Alzimir kisilini dawalashta hel qilghuch rol aynaydu dep qaraydighan bolsimu, biraq uning kiselliklerni dawalashta ishlitilishi nahayti bashlanghuch halette. Torelme ghol hujeyresini kiselliklerni dawalashta sinaq qilip ishlitish tunji bolup 2009-yili 1-ayning axirida bashlanghan.

Insanlar ghol hujeyre tetqiqati bilen eneniwi exlaq arisidiki toqunushlar

Insanlar torelme ghol hujeyre tetqiqati we eneniwi exlaq arisida bezi toqunushlar mewjut. Uning asasliq sewebi, tetqiqatchilar insanlar torelme ghol hujeyrisge ige bolush uchun kelguside yitilip yingi bir janliqqa aylinidighan torelmini weyran qilishqa, yeni kelgusi tughulmaqchi bolghan bir bowaqni qurban qilishqa toghura kilidighan bolghachqa, bezilerni uni bala alghuziwitish bilen oxshash dep qarisa, yene beziler uni bir ademni olturgen bilen barawer dep qaraydu. Shunga nurghun kishiler insanlarning torelme ghol hujeyre tetqiqatigha qarshi turup kelmekte.

Undin bashqa ghol hujeyre tetqiqatidiki eng muhim texnikining biri bolghan torelmini kilon qilish texnikisi, kelguside ademni kilon qilishqa ishlitish ihtimali bolghanliqi uchun, nurghun kishiler insanlar torelme ghol hujeyre tetqiqatigha qarshi turup kelmekte.

Posted by Memet Emin at 12:01 AM

http://saghlam-bolung.blogspot.de/2011/08/ghol-hujere-toghursida-omumi-cheshenche.html

Kundilik Turmushtiki Saghlamliq Sawatliri


Kundilik Turmushtiki Saghlamliq Sawatliri

Memet Emin

  1. Saghlam yimekliklerni istimal qilishqa adetlining. Mayliq gosh, hayman miyi, jigger, borek qatarliq haywanning ichki ezaliri, tuxumning siriqi, qaymaq qatarliq yimekliklerni kop istimal qilmang, bolupmu yishingiz 40 tin ashqanda bundaq yimekliklerni istimal qilishtin tiximu ihtiyat qiling. Chunki bu xildiki yimeklikler terkiwide kop miqtarda kolestirol bar bolup, kolestirolni kop istimal qilghan kishilerning yurek we minge qan tomur kisilige giriptar bolush nisbiti yuquri bolidu. Adette osumluktin yasalghan yimeklikler haywan mesulatliridin yasalghan yimekliklerge nisbeten saghlam. Oruq gosh simiz goshke nisbeten saghlam. Qush we dingiz haywan goshliridin yasalghan yimeklikler quruqluq haywan goshliridin yasalghan yimekliklerge nisbeten saghlam.
  2. Beden ighirlighingizni muhapiq konturul qilip, heddidin ziyade semirip kitishning aldini iling.Simizlikni turmush bayashatliqning netijisi dep qaraydighan qarashni ozgerting. Tereqqi qilghan ellerde simiz kishilerning kopunchisi kembigheller yaki mediniyet sewiyesi towen kishiler bolup, ularda mewjut bolghan nurghun kisellikler simizlik bilen biwaste munasiwetlik.
  3. Usuzluqni yiterlik istimal qiling. Adette adem bedinidiki artuq su maddisi ter we suduk arqiliq beden sirtigha chiqip kitidighan bolup, usuzluqni kop istimal qilghanda bedendiki qalduq we zeherlik maddilar ter we suduk arqiliq waxtida tazlinip bedendin chiqip kitidu, borek we suduk yolida asan tash peyda bolup qalmaydu, suduk yoli yallughigha we bezi kisellerge giriptar bolghanda tiz eslige kilishke paydiliq, tirining ilastikilighini yaxshi saqlighili bolidu.
  4. Ichimlikni heddidin ziyade qizziq ichmeng. Chay, shorpa yaki suyuq ashni heddidin ziyade qizziq ichishke adetlengen kishilerning qizil ongkech perdisi zehmige uchurap, qizil ongkech rakigha giriptar bolush ihtimalliqi yuqurlaydu. Uyghur Ilidiki Qazaqlar bilen Guwangdongning Shantu digen yiridiki kishiler chayni heddidin ziyade qizziq ichishke adetlengen bolup, bu kishilerning qizil ongkech rakigha giriptar bolush nisbiti bashqa kishilerge nisbeten xilila yuquri.
  5. Tuzni kop istimal qilmang. Tuz turmushta kem bolsa bolmaydighan muhim madda, biraq adem tuzni normaldin artuq istimal qilghanda, qan bisimi yuqurlap, bezi yurek qan tomur kisilinng kilip chiqishigha sewep bolidu.
  6. Heddidin ziyade kop haraq ichmeng, shundaqla bashqilarni haraq ichishke zorlimang. Uzun muddet kop miqdarda haraq ichken kishiler jigger qitiwilish, jigger raki, ashqazan kisili, qol titiresh qatarliq kisel yaki aqiwetlerge asan giriptar bolidu.
  7. Xam yimeklik bolupmu xam gosh bilen pishshiq yimeklikni birge qoymang. Xam yimeklik bolupmu xam goshning terkiwide bezi baktirye yaki kichik qurutlar bar bolup, eger siz xam yimeklikni pishshiq yimeklik bilen arilashtursingiz, bezi kiselliklerge giriptar bolush ihtimalliqingiz yuquri bolidu. Yimekliklerning pakiza bolmasliqidin kilip chiqqan bezi kiseller qisqa waqit ichide ipadilinip chiqsimu, biraq yene beziliri uzun waqit otkendin kiyin andin ipadilinip chiqidu. Kopunche kishiler kiyin bolghan u kiselni burunqi u aditi bilen baghlashturmaydu.
  8. Goshni xalighanche xam yimeng. Bezi dowletlerdiki birqisim kishilerning bezi yimeklik aditining bashqa ellerge kengiyishige egiship, nurghun dowletlerde nurghun kishiler kala goshi, biliq goshi qatarliq goshlerni xam yiyishke bashlidi. Adette xam yeydighan gosh alahide gosh bolup, belguluk salametlik olchimige yetken. Eger siz xalighan goshni xam yisingiz, ichki ezayingizda qurut peyda bolup qalidighan bezi kiselliklerge giriptar bolup qilishingiz mumkin. Mesilen adettiki kala goshi terkiwide kala tasma qurti bar bolup, bundaq goshni xam yigen kishiler uchey kala tasma qurti kisilige asan giriptar bolidu. Bu kisel Uyghur Ilining charwichiliq rayunlirida nahayti kop. Buning asasliq sewibi u kishilerning kala goshini xam yigenlikidin emes, belki xam gosh kesken pichaq bilen pishshiq gosh kisip yigenlikidin bolghan. Adettiki biliq goshide jiger qan shorughuch qurti bar bolup, Junggoning jenubidiki rayunlarda jiger qan shorughuch kisilige giriptar bolghan kishiler nahayti kop.
  9. Xam gosh bilen pishshiq gosh yimekliklerge ishletken qacha qucha we pichaqlarni oz ara arilashturmang. Xam goshke ishletken qacha qucha we pichaq bilen pishshiq goshke ishletken qacha qucha we pichaqlarni ayrip ishliting, yaki kem digende xam goshke ishletkendin kiyin, yaxshi yuyup tazlap andin pishshiq yimeklikke ishliting. Yuqurda dep otkendek xam gosh terkiwide bolupmu kala goshi terkiwide bir xil qurut bolup, pishiq yimeklikingiz bu hil qurut bilen bulghansa, sizning u quruttin kilip chiqidighan kiselge giriptar bolush ihtimalliqingiz yuquri bolidu.
  10. Renglik yaltiraq (pilastik) xaltigha yimeklik qachilimang. Renglik yaltiraq xaltining ziyanliq madda terkiwi yuquri bolup, bu maddilarning adem bedinige bolghan ziyini nahayti asta bolidu. Uzun waqit renglik yaltiraq xaltigha qachilanghan pishshiq yimekliklerni istimal qilghanda, bezi asta xaraktirliq kiselge giriptar bolush ihtimalliqi yuquri bolidu. Shunga pishiq yimekliklerni renglik yaltiraq xaltigha qachilashqa herguz bolmaydu. Pishshiq yimekliklerni eng yaxshisi rengsiz yaltiraq xaltigha yaki bashqa saghlam nersilerge qachilang.
  11. Pul sanighanda qolingizni tilingizgha yaki kalpukingizgha tekkuzmeng. Pul gerche nahayti yaxshi nerse bolsimu, biraq u nahayti meynet nerse. Pul kunige nurghun kishiler bilen uchurashqanlighi uchun, pulda nurghun baktirye we mikiruplar bolidu. Eger pul sanighanda qolingizni tilingizgha yaki kalpukingizgha tekkuzup sanashqa adetlengen bolsingiz, bezi kiselliklerge giriptar bolush ihtimalliqingiz yuquri bolidu. Shunga pul sanighanda qolingizni aghzingizgha tekkuzmeng, shundaqla pul sanap bolup eng yaxshisi qolingizni yuyiwiting.
  12. Hajet qilishtin burun qol yuyushqa adetlining. Adem qolining kisellik baktirye we mikropliri bilen uchurshush pursiti eng kop bolup, bedendiki ezalar ichide eng meynet eza hisaplinidu. Mutleq kop sandiki kishiler hajettin kiyin we tamaqtin burun qol yuyushqa adetlengen bolup, hajettin burun qol yuyidighanlar nahayti az. Jemiyetning tereqqi qilishi we muhitning bulghunishigha egiship, nurghun yingi kiseller tarqalmaqta. Normal ehwal astida kopunche kisellik mikropi yaki baktiryeler ighiz yoli, nepes yoli we chong kichik teret yoli arqiliq adem bedinige yuqudighan bolup, terettin burunmu qol yuyushqa adetlensingiz, kiselning chong kichik teret yoli arqiliq bediningizge kirish ihtimalliqini towenliteleysiz.
  13. Amal bar tamaka chekmeng, bolupmu oy ichide, eghirayaq ayal yaki bala bar sorunda tamaka chekmeng. Tamaka chikish yalghuz opke rakinila kelturup chiqarmastin belki yurek kisilining qozghulishigha turtke bolidu. Bir ademning tamaka chikishi gerche ozining shehsi ishi bolsimu, biraq uning bashqa kishiler bar sorunda tamaka chikishi, uchigha chiqqan shehsiyetchilik.
  14. Natonush kishilerning yaki ishenchilik bolmighan kishilerning qolidin tamaka chekmeng.Jemiyette xiroyin qatarliq zeherlik chikimlik sodisining ewji ilishigha egiship, zeherlik chikimlik sodisi bilen shughulliniwatqan bezi kishiler, ozige koplep xiridar tipish uchun, adettiki tamakigha xiroyin arilashturup bashqilargha chekkuzidighan exwallar kunsayin kopeymekte. Eger siz bile bilmey shundaq tamak chikip, zeherlik chikimlikke humar bolup qalsingiz, kiyin kop ziyan tartisiz.
  15. Quyash nuri bilen muhapiq uchurshung. Hazir kopunche kishiler bolupmu chong sheherlerdiki kishiler tirisining qaridap kitishidin ensirep, quyash nuri bilen muhapiq uchirashmasliqtek ehwallar ighir. Quyash nuri bilen muhapiq uchirashqanda, nurghun kisellerdin saqlanghili bolidu. Elwette hichqandaq qoghdash wastisi qollanmay, quyash nuri bilen heddidin ziyada uchurshushmu ziyanliq.
  16. Qol tilfuni bilen sozleshkende qol tilfuningizni uzun muddet bir quliqingizda qoyup sozlushushtin saqlining. Qol tilfuni bilen sozleshkende eng yaxshisi uzun muddet sozleshmeng, yaki tilfuningizni ikki quliqingizgha almashturup sozlushung, we yaki qulaqqa silip sozlushidighan anglighuch (headset) arqiliq sozlushung. Bezi dokilatlargha asaslanghanda qol tilfunini uzun muddet bir quliqida qoyup sozleshken kishilerning minge, qulaq osmisige giriptar bolush ihtimalliqi bashqilarningkidin yuquri bolidiken.
  17. Qalaymiqan we yaki natonush kishiler bilen jinsi munasiwet qilishtin saqlining. Jemiyetning tereqqi qilishigha egiship, kishilerning exlaq pezilet olchimde bezi orgurushler bolmaqta, we shundaqla nurghunlighan jinsi kiseller tarqimaqta. Herxil jinsi yuqumluq kisellerge giriptar bolup, ozingizge we ahilingizge nurghunlighan kongel aghriqi we bexitsizlik ilip kilishtin saqlinish uchun, oz hemrahingizgha sadiq bolup, qalaymiqan kishiler bilen jinsi munasiwet qilishtin saqlining.
  18. Supiti nachar bolghan yaki saqta girim boyumlirini ishlitishtin saqlining. Supiti towen yaki saqti girim boyumlirining terkiwide ziyanliq madda terkiwi yuquri bolup, bundaq girim boyumlirini uzun muddet ishletkende, bezilirini hetta birla qitim ishletkendimu bezi tire kiselliklirini kelturup chiqirishi mumkin. Beziliri hetta tughmasliq we bezi rak kisellirini kelturup chiqirishi mumkin. Adette bu xildiki girim boyumlirining kopunchisining ekis tesiri nahayti asta bolup, bir nechche yildin birnechche on yilda andin iapdilinip chiqidu.
  19. Hormun terkiwi bar dora yaki saqliqni saqlash boyumlirini uzun muddet ishlitishtin saqlining. Hormun terkiwi bar dora we yaki saqliqni saqlash boyumlirini uzun muddet ishletkende, bedendiki normal hormun tengpungliqi tesirge uchurap, salametlikingizge tesir qilidu.
  20. Herqandaq kisellik alamitige sel qarimang. Kopunche kishiler bezi yenggil kisellerge giriptar bolghanda yaxshi bolup kitermen dep waxtida doxturxanigha barmaydu, shuning bilen kiselge waxtida diyagunuz qoyup, waxtida dawalash pursitini qoldin birip qoyidu. Mutleq kop sandiki rak kisilining deslepki mezgilidiki kisel alametliri anche ighir bolmaydighan bolup, u rak kisellerni unumluk dawalshning birdin bir amali, kiselni baldur bayqash. Shunga bolupmu yash 40 ashqan kishilerde korulgen herqandaq alametke herguz sel qarimasliq kirek.
  21. Osup yitiliwatqan balilargha tebi bolmighan yimeklik we ozuqluq boyumlirini kop bermeng.Hazir putun Zhungguoda kichik balilarning her hil ozuqluq boyumliri nahayti kop bolup, bezilirini kichik balilarning ishtiyini achidu dise, yene bezilirini kichik balilarning boyini osturidu deydu. Bu boyumlar nahayti chong ihtizadi kirim ilip kelgenligi uchun, hem shundaqla hormunning tesiri bilen kichik balilarning ishtiyi yaxshilanghanlighi, we boyi tiz oskenligi uchun, koplep bazar tipiwatidu. Braq emiliyette u boyumlarning mutelq kop qismi saghlamliq olchimge muhapiq emes bolup, balilarning kelgusi normal osup yitilishige nahayti ziyanliq.
  22. Osup yitiliwatqan balilarning yiterlik uxlishigha kapalet qiling. Hazir nurghunlighan yash ata anilar he dise olturash we toylar bilen aldirash bolup, balilarning ritimliq aram ilishigha we yiterlik uxlishigha kapaletlik qilmaywatidu. Bu balilarning normal osishige ziyanliq.
  23. Osup yitiliwatqan balilarni siritlargha ilip chiqishqa ehmiyet biring. Osup yitiliwatqan balilar yiterlik quyash nuri bilen uchurshushqa ihtiyajliq bolup, sheherlerde chong bolghan balilarning mutleq kop qisim waxti oy ichide otidu. Eger siz muhapiq waqit chiqirip balliringizni siritlargha ilip chiqip, quyash nuri bilen uchurashturmisingiz, balilar kalsiy kemlik qatarliq kisellerge giriptar bolup, normal osup yitilishige dexli yitishi mumkin.
  24. Osup yitiliwatqan balingizni yingidin sirlighan oyde yaki hawasi bulghanghan muhitta qoyushtin saqlining. Bezi sirlar adem bedinige ziyanliq bezi puraqlarni chiqiridighan bolup, bu hil puraq gerche alhide ghelite bolmisimu biraq balilarning salamet osup yitilishige tesir qilidu. Hawasi bulghanghan muhit balilarning normal osup yitilishige ziyanliq.

Posted by Memet Emin at 2:46 PM

Kaltsiyning Saghlamliqtiki Roli


Dr. Memet Emin

Kaltsiy (Calcium, 钙) adem bedinde kem bolsa bolmaydighan miniral maddilarning biri bolup, adem bedinining saghlamliqida nahayti chong ehmiyetke ige. Eger melum kishining qinidiki Kaltsiyning miqdari 8.5 mg/dL (yaki 2.13 mmol/L) din towen bolup munasiwetlik kisellik alametlirini kelturup chiqarghan bolsa, bu kishi Kaltsiy Kemlik Kisili (Hypocalcemia, 低血钙症) ge giriptar bolghan bolidu.

Uyghurlar ichide Kaltsiy Kemlik Kisilige giriptar bolghanlar nahayti kop, bolupmu balilar bilen yashanghan ayallarda. Balilar her xil sewepler tupeylidin Kaltsiy Kemlik Kiselge giriptar bolup, tutqaqliq kisel qozghalghanda yaki yighlap tiliqip awazi yoqap ketkende we yaki ongay chochidighan bolup qalghanda, bezi ata anilar, baligha jin chapliship qaptu dep qarap, mollam we baxshilargha oqutup, dawalashni kichikturwitidighan ehwallar mewjut. Bundaq ehwallardin saqlinish uchun Kaltsiy Kemlik Kisilining kilip chiqish seweplirin we uningdin qandaq qilip saqlanghili bolidighanliqni chushunup yetmek lazim.

Kaltsiy Kemlik Kisilining asasliq sewepliri

  1. Yimeklik arqiliq ige bolghan Kaltsiy yaki Vitamin D yiterlik bolmasliq, yeni Kaltsiy yaki Vitamin D mol yimekliklerni yiterlik istimal qilmasliq.
  2. Ighir ayaq bolghan yaki bala imitiwatqan ayal wahtida yiterlik Kaltsiygha ige bolmighanliqtin, suttiki Kaltsiy miqdari towen bolup, bowaqni yiterlik kalsi bilen teminliyelmeslik.
  3. Yingi tughulghan bowaqqa wahtida biliq miyi qatarliq Kaltsiy mol yimekliklerni bermeslik, yaki baligha bergen sutte Kaltsiy yiterlik bolmasliq, shundaqla baligha birilgen qoshumche yimeklik wahtida, yiterlik bolmasliq.
  4. Ucheydiki melup kisellikler tupeylidin yimekliktiki Kaltsiyni toluq qobul qilalmasliq.
  5. Kun nuri bilen uchurchush yiterlik bolmasliq. Jemiyetning tereqqi qilishigha egiship, kishiler arisida saghlam bolmighan bezi koz qarashla peyda bolghan bolup, nurghun ata anilar ballirining yaki ozining qara bolup qilishidin ensirep, kun nurigha qaqlinishtin ozini qachurmaqta. Shuning bilen bedendiki Kaltsiy miqdari tesirge uchurmaqta.
  6. Qayta qayta yaki asta haraktirlik qansizlinish, bolupmu ayallardiki hiyiz miqdarining kop bolushi yaki kop bala tughush sewibidin kop qitim qansizlinip, kop miqtarda Kaltsiy yoqap, wahtida toluqlanmighanliqtin.
  7. Qalqansiman Yandash Bizi (parathyroid glands, 副甲状腺或甲状旁腺) ning ihtidari towen bolush sewibi tupeylidin kireklik bolghan bezi hormunlar toluq ishlep chiqirilmay, qandiki Kaltsiy miqdarigha tesir korsutush.
  8. Borek yaki ashqazan asti bizida melum kisellikler bolghanda.
  9. Qandiki magniy towen bolghanda. Adem kop miqdarda haraq ichkende yaki bezi bir ozuqluq yitishmeslik kisilige giriptar bolghanda, qandiki magniy towen bolup, Kaltsiyning qandiki miqdari biwaste tesirge kuchuraydu.
  10. Cimetidine甲腈咪胍qatarliq bezi ashqazan kisilining dorisini we bezi suduk mangguzidighan dorilarni uzun muddet istimal qilghanda qandiki kaltsiyning miqdarigha tesir uchuraydu.
  11. Qandiki pospur kisiltasi tuzliri (phosphate, 磷酸盐) kop bolghanda. Adem kop miqdarda kok (coke) ichimliklirini istimal qilghanda, qandiki pospur kisiltasi tuzlirining miqdari kopiyip, kaltsiyning miqdari tesirge uchuraydu.
  12. Qalqansiman bez rakigha giriptar bolghanda, adem bedinidiki kaltsiy towen bolidu.
  13. Asta haraktirlik jigger kisilige giriptar bolghanda kaltsiy miqdari tesirge uchuraydu.

Kaltsiy Kemlik Kisilining Qandaq Elametliri Bar?

Adem Kaltsiy Kemlik Kisilige giriptar bolghanda yaki adem bedinidiki kaltsiy miqdari normaldin towen bolghanda ohshimighan yashdiki kishilerde ohshimighan kisel alametliri korulidu.

Yingi tughulghan bowaqlarda bolidighan alametler

Kaltsiy Kemlik Kisilining yingi tughulghan bowaqlardiki alemtliri anche iniq emes bolup, ohshimighan bowaqlar arisida periq chong, hem toghura hokum chiqirish bir az qiyin, shundaqtimu kopunche bowaqlarda towendikidek alametler korulidu.

  1. Tutqaqliq kisel qozghulush, bolup yighlighanda tiliqip qilish yaki awazi yoqap kitish.
  2. Etiraptiki muhitqa bolghan inkasi towen bolush.
  3. Ongay chochush, adettiki awazlardin asan qorqush.
  4. Bedini yaki muskulliri tartiship qilish yaki titiresh.
  5. Yaxshi emmeslik yaki ishtiyi yaxshi bolmasliq.
  6. Bedini bashqa normal bowaqlardin ajiz bolush.

Kichik balilarda bolidighan alametler

  1. Tutqaqliq kisel qozghulush, bolup yighlighanda tiliqip qilish yaki awazi yoqap kitish.
  2. Etiraptiki muhitqa bolghan inkasi towen bolush.
  3. Bedini bashqa normal balilargha nisbeten ajiz bolush.
  4. Bedini yaki muskulliri tartiship qilish yaki titiresh.
  5. Ishtay yaxshi bolmasliq, asan yandurush we ichi surulush.
  6. Sezgurligi yuquri bolush, ongay chochush, asan qorqush, tola yaman chush korush.
  7. Songekning yitilishi asta bolush, yeni songek wahtida qitishmasliq.
  8. Bash songikining ustidiki boshluq wahtida putmeslik, yaki bashqa normal balilardin xilila kiyin putush.
  9. Mingish we bashqa herketler bashqa balilardin xilila kiyin bolush.
  10. Pachaq songiki ghelite yitilish, yeni ikki tizini bir yerge ekelgende tizining towen qismi bir yerge kelmeslik, pachaq songiki X sheklide bolup qilish, yaki ikki putini bir yerge ekelgende ikki tizini bir yerge ekilelmeslik, pachaq songiki O sheklide bolush qilish.

Chonglarda yaki yashanghanlarda bolidighan alametler

  1. Put qoli we ighizining etirapi qolushush yaki chumule mangghandek sizim bolush.
  2. Put qoli we ighizining etirapidiki muskullar ozlighidin tartiship qilish yaki yighiliwilish, titiresh, tutqaqliq kisel qozghulush.
  3. Keypiyati towen bolush, rohi chushkun bolush., birer ishlar uchun asan chichilip kitish.
  4. Iside saqlash qabiliyiti towenlep kitish, bir nersini asan iside saqliyalmasliq.
  5. Gheyri sizimler peyda bolush, hiyalchan bolush.
  6. Beden ajiz bolush, eghirlighini yoqutush.
  7. Asta haraktirlik ichi surulush yaki asan ichi surulush.
  8. Songek boshap kitish, yaki songek asan sunup kitish.
  9. Songek sunup ketkende tutush asta bolush, yaki wahtida tutmasliq.
  10. Put qolliri yaki bedinidiki songek aghrish, bishi aghrish.
  11. Tire qurghaq bolush.

Qandaq qilghanda Kaltsiy Kemlik Kisilige giriptar bolushning aldini alghili bolidu?

  1. Kaltsiy yaki Vitamin D mol yimekliklerni kyiterlik istimal qilish kirek.
  2. Ighir ayaq bolghan yaki bala imitiwatqan ayal wahtida yiterlik Kaltsiygha ige bolushi, yimekliktiki Kaltsiy yiterlik bolmighanda Kaltsiy dorilirini istimal qilishi kirek.
  3. Uyghurlar kop istimal qilidighan songek shorpisida kop miqtarda Kaltsiy bolup, Kaltsiy kemlik kisilining aldini ilishta nahayti kop ehmiyetke ige, biraq songekning ilikide kop miqdarda kolestirol bolup, ilikni kop miqtarda istimal qilish heterlik.
  4. Yingi tughulghan bowaqqa wahtida biliq miyi qatarliqlarni berish kirek.
  5. Kun nurigha muhapiq qaqlinish kirek, bolumu bowaq balilar muhapiq kun nuri bilen uchurshushi kirek.
  6. Qayta qayta yaki asta haraktirlik qansizlanghanda, bolupmu kop bala tuqqan yaki hiyiz miqdari kop bolghan ayallar Kaltsiyni wahtida toluqlashqa alahide ehmiyet birish kirek. Kaltsiy qitilghan sutlerni we dorilarni istimal qilishi kirek.
  7. Qandiki magniy towen bolghanda wahtida toluqlash kirek.
  8. Kop miqdarda haraq ichmeslik, ozuqluq tengpungliqigha alahide ehmiyet birish kirek.
  9. Kaltsiy miqdarigha tesir korsutidighan Cimetidine甲腈咪胍qatarliq dorilarni uzun muddet istimal qilishtin saqlinish kirek.
  10. Kok (coke) ichimliklirini kop miqdarda istimal qilmasliq kirek.
  11. Bedenning Kaltsiyni qobul qilishigha tosalghu bolidighan yaki Kaltsiygha biwaste tesir korsutidighan herqandaq kiselge giriptar bolghan wahtida dawalinish kirek.

Kaltsiy Kemlik Kisilini Dawalash

Kaltsiy Kemlik Kisilini adette kelturup chiqarghan sewibige asasen dawalaydighan bolup, kopunche hallarda Kaltsiy we Vitamin D ni istimal qilish arqiliq saqayitqili bolidu. Biraq yingi tughulghan bowaqlarda bolidighan Kaltsiy kemlik kisili wahtida dawalap saqaytilmisa, songek ghelite yitilip, bedende bir omur ghelitilik qalidu. Kiyin dawalap kem Kaltsiyni toluqliwalghili bolsimu, biraq ghelite yitilip qalghan songekni dawalap tuzimek qiyin.

Uxlawatqanda nepisi toxtap qilish


Memet Emin

Uxlawatqanda nepisi toxtap qilish (Sleep Apnea  睡眠呼吸暂停) diginimiz adem uxlawatqanda nepesning ushtumtut qayta qayta qisqa muddet toxtap qilishni korsitidu.

Biz normalda uxlawatqanda her minutta 12 qitim nepeslinimiz; yeni biz her 5 sikunutta bir qitim nepes alimiz. Eger bizning nepisimiz qisilghan we yaki nepeslenmigen waxtimiz, yeni opkimizge kiriwatqan hawa iqimi azlap ketken we yaki putunley tosulup qalghan waqit 10 sikinuttin iship ketse, biz buni nepisi toxtash- towenlesh korsetkuchisi (Apnea Hypopnea Index, AHI) dep ataymiz.

Eger biz uxlawatqanda, bir saet ichide yuz bergen bu xil nepisi toxtash – towenlesh korsetkuchisi (AHI) 5 din artuq bolsa, yeni bir saet ichide yuz bergen nepes toxtash – towenlesh qitim sani 5 qitimdin artuq bolsa, biz uxlawatqanda nepisi toxtap qilish kisilige giriptar bolghan bolimiz;

Eger nepisi toxtash – towenlesh korsetkuchisi (AHI) her bir saette 5 qitimdin artuq 15 qitim towen bolsa Yenggil derijidiki nepisi toxtap qilish hisaplinidu.

Eger nepisi toxtash – towenlesh korsetkuchisi (AHI) her bir saette 15 – 30 qitim arisida yuz berse bolsa otura derijilik nepisi toxtap qilish hisaplinidu.

Eger nepisi toxtash – towenlesh korsetkuchisi (AHI) her bir saette ichide 30 qitimdin artuq yuz berse ighir derijidiki nepisi toxtap qilish hisaplinidu.

Uxlawatqanda nepisi toxtap qilish kisilige giriptar bolghan kishilerde, uxlawatqanda nepesning toxtap qilishidin kilip chiqqan oksigin kemlik sewebidin minge ghidiqlinip qayta qayta uyqidin oghunup kitish, qayta qayta  orulush arqiliq uxlash sheklini ozgertish, netijide uyqining supiti we miqdari yiterlik bolmasliq qatarliq ehwallar bolidu.

Adette uxlawatqanda nepisi toxtap qilish towendikidek 3 xil bolidu:

  1. Nepes yolining tosulap qilishi xaraktirliq nepes toxtap qilish
  2. Nirwa xaraktirlik nepisi toxtap qilish
  3. Arilashma xaraktirlik nepisi toxtap qilish

Adette eng kop uchiraydighan uxlawatqanda nepisi toxtap qilish nepes yoli tosulap qilish xaraktirlik nepisi toxtap qilish (Obstructive sleep apnea, OSA)  bolup, men bu yerde peqetla bu kisel toghursida toxtulup otmekchimen.

Undaqta nepes yoli tosilap qilish xaraktirliq uxlawatqanda nepisi toxtap qilish nime seweptin kilip chiqidu?

Ighiz boshluqidiki toqulmilar boshushup ketkende, simizlik sewebidin ighiz boshluqidiki bezi toqulmilar normaldin chong bolghanda, asta xaraktirliq yallughlunush sewebidin ighiz boshluqidiki bez we limfa tugunchiliri chongiwalghanda, uxlighandiki yitish ehwalining oxshimasliqigha asasen bu normaldin chong bolghan  we yaki boshap ketken toqulmilar nepes yoli terepke sanggilap chushup, nepes yolini tosuwilish sewebidin kilip chiqidu.

Qandaq kishiler bu kizelge asan giriptar bolidu?

  1. Simiz kishiler, bolupmu boyi pakar, boyni qisqa kishiler
  2. 30 yashtin ashqanlarda,  hem yashning ishishigha egiship eghirlishidu.
  3. Erler, yeni erlerning bu kiselge giriptar bolush ihtimali ayallargha nisbeten kozge korunerlik derijide yuquri bolidu. Amirka kisellikni konturul qilish idarisining sanliq melumatlargha asaslan’ghanda Amirkidiki balaghetke yetken erlerning 4%, ayallarning 2% bu kiselge giriptar bolghan iken.
  4. Adette beden chinuqturmeydighan we yaki herketni az qilidighan bedendiki muskul we toqulmilar bosh kishilerde.
  5. Tamaka chekken kishilerde
  6. Haraq ichken kishilerde

Bu kiselning kisellik alametliri

  1. Uxlighanda ighir xorrek tartish;
  2. Ushtumtut xorriki yoqap kitish, we yaki nepisi toxtap qilish, 10, 20 sikinottin kiyin qayta eslige kilish, we bu xil ehwal qayta qayta dawam qilish;
  3. Uxlawatqanda nepisi qiyinlishish yaki xiqirap qilish;
  4. Uyqusi yaxshi bolmasliq we kichide qayta qayta oghunup kitish;
  5. Etigende bishi aghrish, we harghinliq his qilish;
  6. Uyqigha qanmasliq, kunduzliki mugdep qilish we yaki putun kun esnep chiqish;

Bu kiselning aqiwiti

Uxlawatqanda nepisi toxtap qilish kisilige giriptar bolghan kishilerde asta xaraktirlik mingige oksigin yitishmeslik sewebidin towendiki alametler we aqiwetler kilip chiqidu:

  1. Iside saqlash qabiliyiti towenlep kitish;
  2. Xizmet we ugunushning unimi towenlep kitish;
  3. Asan qatnash weqesige uchurash;
  4. Yurek minge qan tomur kisilige, giriptar bolush;
  5. Yuquri qan bisimi kisilige giriptar bolush
  6. Opke qizil qan tomur bisimi yuquri bolush;
  7. Yurek tiqilmisigha, yurek zeyiplikige giriptar bolush we olup kitish;

Sanliq melumatlargha asaslan’ghanda putun dunyada her xil kisel sewebidin olup kitiwatqanlarning 30% yurek qan tomur kisili sewebidin olup kitiwatqan bolup, bu kishilerning 30-40% tide bu kisel bar iken; bu kiselge giriptar bolghan kishilerning 50% ti etirapida  yurek qan tomur kiselliri bar iken.

Diyagunuz

Bu kiselge giriptar bolghanlarning kop qismi ozide bundaq bir kiselning barliqini bilmeydu. Amirkining kisellikni konturul qilish idarisining sanliq melumatigha asaslan’ghanda bu kiselning kisellik alametliri bolghan her 50 adem ichide aran bir adem bu kisel toghursida tekshurush ilip biril diyagunuz qoyulghan iken. Shunga bu kiselge baldur diyagunuz qoyush we muwapiq bir terep qilish yaman aqiwetlerning kilip chiqishining aldini ilishta bek muhim;

  1. Kisellik alametlirige asasen diyagunuz qoyush;
  2. Uyqa ewalini we qandiki oksigin miqdarini tekshurush;
  3. Polysomnogram (PSG) digen tekshurush bu kiselge diyagunush qoyushta eng mohim bolghan tekshurush hisaplinidu;

Oz ozige diyagunuz qoyush usuli

Towendiki 8 xil ehwalgha noldin uchqiche nomur qoyusiz, eger towende diyilgen herqandaq ehwal astida mugudep qalidighan ehwal mutleq yoq bolsa nol birisiz, bezide anche munche (10 qitim ichide 3 qitimdin az)  mugudep qalidighan ehwal  bolsa bir nomur birisiz, otural derijide mugudep qalidighan ehwal bolsa (10 qitim ichide 4 – 6 qitim) ikki nomur birisiz, ighir derijide (10 qitim ichide 7 qitimdin artuq) mugudep qalidighan ehwal mewjut bolsa uch nomur birisiz. Her bir turge birilgen nomurlarni qoshqanda, jemi nomur 10 yaki uningdin yuquri bolsa, sizde bu kiselning bar bolush ihtimaliq nahayti yuquri bolghan bolidu. Siz choqum uyqa mutexesisige korunup, bu jehette tekshurush ilip birishingiz zorur.

  1. Jim olturup kitap oqughanda
  2. Tilivizur koriwatqanda
  3. Jamaet sorunlirida mesilen tiyatirxanida, kinoxanida, yaki yighin zalida jim olturghanda
  4. Bashqilarning mashinisida uzun waqit jim olturghanda
  5. Chushtin kiyin sofada aram ilish uchun (biraq uxlash uchun emes) yatqanda
  6. Jim olturup bashqilar bilen paranglashqanda
  7. Chushluk tamaqtin kiyin jim olturghanda
  8. Mashina heydewitip qizil chiraqqa toxtighanda we yaki qatnash tosulup qalghanda.

Aldini ilish we dawalash

  1. Oruqlash, we beden eghirlighini konturul qilish;
  2. Beden chiniqturush;
  3. Tamaka chekmeslik we yaki tamakini tashlash;
  4. Haraq we bashqa mes qilish doriliridin yiraq turush;
  5. Uxlighanda dum yitish;
  6. Tibbi dawalash
  7. Uxlighanda maskiliq sunni nepeshlendurguch (CPAP) ishlitish;

http://saghlam-bolung.blogspot.de/2010_12_01_archive.html