Shahmat Taxtisi

12039593_932813620108942_5835948445559976900_n 12027744_932813606775610_8085463128704355040_n12046810_932813666775604_5952878047306448586_n12032999_932813636775607_986752171686738116_n
Shahmat taxtisi sus we qéniq ikki xil rengdin terkib tapqan, 64 katekchilik, kiwadrat shekillik taxtidin ibaret. Sus renglik katekche aq katekche, qéniq renglik katekche qara katekche dep atilidu. Shahmat musabiqiside, belgilime boyiche aq terep burun mangidighan bolghachqa, shahmat taxtisidiki tik we toghra qatarlarning namini atashta aq terep asas qilinidu. Shahmat taxtisidiki 8 tik qatar soldin onggha (qara terep ongdin solgha) a, b, c, d , e , f , g , h qatarliq herpler bilen ipadilinidu. Shahmat taxtisidiki sekkiz toghra qatar aq tereptin qara terepke qarap, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 qatarliq sekkiz reqem bilen ipadilinidu. Shahmat taxtisidiki tik we toghra qatarlar herp we sanlar bilen ipadilen’gendin kéyin, shahmat taxtisidiki her bir katekchining ornini shertlik belge arqiliq kordinatliq ipadiligili bolidu. Mesilen, a tik qatar bilen 1-toghra qatar késishken qara katekche a1 katekche déyilidu. E tik qatar bilen altinchi toghra qatar késishken aq katekche e6 déyilidu ( töwendiki resimge qarang) .
Oxshash renglik katekchilerning bürjekliri tutiship hasil qilghan qiypash qatarlar «yantu yollar» dep atilidu. Mesilen, b1, c2, d3, e4, f5, g6, h7 lardin shekillen’gen yantu qatarni qisqartipla (b1-h7) yantu yol dep ataymiz. A1-h8 we h1-a8 yantu qatarlar, shahmat taxtisidiki eng uzun ikki tantu qatarlar bolup, her biri sekkiz katekchidin terkib tapidu.
A, b, c, d töt tik qatardin tüzülgen yérim taxta «perzin qanat» déyilidu;e, f, g, h töt qatardin tüzülgen yérim taxta «shah qanat» déyilidu.
Shahmat taxtisining otturisidiki e5, e4, d5, d4 töt katekchiler bolsa, shahmat taxtisida «merkez» dyilidu.
Shahmat uruqliri we ularning namliri
Shahmat uruqlirining shahmat taxtisigha tizilishi töwendiki resimde körsitilgendek bolidu.

Shahmatta jem’iy 32 dane urq bolup, aq terep we qara terepte oxshashla 16 din uruq, her ikki terepte birdin shah, birdin perzin (gerde), ikkidin rux , ikkidin at, ikkidin pil we sekkizdin piyade bolidu. Shahmat uruqliri shekli, basma shekli we nami töwendikidek bolidu :
Uruqlarning uyghurche, in’glizche atilishi :
Uyghurche atilishi: shah, perzin, rux, pil , at, piyade
Niglizche atilishi: King, Queen, Rook, Bishop, Knight, Pawn
Uruqlarning xelq’araliq shertlik belgisi : oyun xatirligende shertlik belgiler qollinilidu , shah K , perzin Q , rux R, pil B, at N bilen piyadiler bolsa, özi turghan katekchining sherlik belgisi bilen ipadilinidu.
A, b, c, d töt tik qatardin tüzülgen yérim taxta «perzin qanat» déyilidu;e, f, g, h töt qatardin tüzülgen yérim taxta «shah qanat» déyilidu.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s