Hazirqi Zaman Meniwiyitimizning Yiltizi Hésaplinidighan Üch Büyük Alim


 

Mehmut Qeshqiri

 

Qedem izi birawning mangghanliqini körsitidu.

— mehmud kashgheriy

Dunya türkologiye ilmi we sélishturma tilshunasliqning asaschisi mehmud binni

Hüseyin kashgheriy 11 – esirde yashap we ijad qilip ötken memlikitimizning meshhur énsiklopédik alimi we dunya étirap qilghan ataqliq uyghur alimi, tilshunasi we edibidur.

Ulugh uyghur alimi mehmud kashgheriyning tughulghan yili heqqide éniq tarixiy melumat yoq, shundaqtimu uning özining meshhur esiri ‹‹türkiy tillar diwani›› heqqide éytqan: ‹‹bu kitab méning ömrümni axirigha yetküzdi›› dégen sözige we xelq ichide tarqalghan riwayetlerge asaslan’ghanda, u texminen 1008 – yili etrapida tughulghan.

Mehmud kashgheriyning yurti, hayati we qeyerde wapat bolghanliqimu pütkül jahan ilim dunyasigha taki hazirghiche toluq éniq bolmay kéliwatqan bir mesile idi. Bu heqte xilmuxil köz qarash we munaziriler bolup kelgenidi. Mehmud kashgheriy özi ‹‹türkiy tillar diwani›› da körsitip ötken yip uchlirigha, uzun yilliq, etrapliq, qayta – qayta emeliy we ilmiy tekshürüshlerge, xelq ammisi we xelq ichidiki meshhur ölimalar teminligen qimmetlik yazma höjjetlerge asasen, ulugh uyghur alimi mehmud kashgheriyning qaraxaniylar sulalisining paytexti qeshqerge tewe opal yézisining azigh kentide tughulghanliqi éniqlandi. Alim özining qeshqerde tughulup öskenlikini ipadilesh üchün, öz ismining axirigha ‹‹kashgher››(qeshqerning eyni dewrdiki atilishi) dégen edebiy texellusni qoshup ishletken.

Mehmud kashgheriyning atisi hüseyin ibni muhemmed qaraxaniylarning xan jemetidin bolup, öz hayatida atisining ornigha barsghan’gha hakim bolghan meripetperwer kishi idi. Uning anisi bubi rabi’e öz zamanisigha nisbeten aliy melumatliq, zérek ayal bolup, oghli mehmudni kichikidin etrapliq maharetke ige qilip terbiyeleshke tirishqan.

Mehmud kashgheriy bashlan’ghuch melumatni a’iliside we opal azighda alghan, ottura we aliy melumatni qeshqerdiki sheyx imam zahid hüseyin ibni xelef kashgheriy mudderslik qilghan ‹‹medrese’i hamidiye›› de we shu chaghlarda pütün sherq dunyasigha meshhur bolghan ‹‹medrese’i sajiye›› de alghan. Bu aliy bilim yurtlirida islam eqidilirini öginipla qalmay, belki tilshunasliq, ilmiy mentiqe (logika), tarix, jughrapiye, ilmiy nujum (astronomiye), tébabetchilik qatarliq ilimlerni igiligen.

Shu chaghdiki ijtima’iy shara’ittin élip qarighanda, mehmud kashgheriy yashighan dewr qaraxaniylarda ilim – meripet yükselgen dewr bolup, alimning bowisi muhemmed bin yüsüp we bolupmu uningdin kéyinki hesen bin sulayman qatarliqlar qaraxaniylar hakimiyitide ilim – meripetning hamiysi bolghan shexsler idi. Bundaq shert – shara’it mehmud kashgheriyning ilim hasil qilishi üchün toluq imkaniyet bergenidi.

A’iliwi hayatidin élip éytqanda, alimning ana terep bowisi xoja seypidin oqumushluq kishi bolghan. Shunga u özining birdinbir perzenti bolghan bubi rabi’eni kichikidin tartipla exlaqliq, oqumushluq qilip terbiyeligen. Mundaq a’ilide dunyagha kelgen mehmud kichikidin hem qelem hem elem terbiyesini alghanidi. Lékin u bir serkerde (qomandan) bolush arzu – istikide bolmay, belki ilim öginish arzu – istikide bolghan. Shunga u bala waqtidin tartipla öginishke tirishqan, pütün eqil – parasitini ilim igileshke serp qilghan, ilim – pen’ge chongqur muhebbet baghlighan, kéche – kündüz, harmay – talmay tiriship ögen’gen we özining pütün hayatini mana mushundaq menggü ölmes ilmiy ishqa atighan. Alimning on nechche yil qir – sehralarni kézip, japa – musheqqetke chidap tetqiq qilish rohi, ‹‹diwan›› da misal keltürülgen xelq qoshaqliri bilen xelq maqal – temsilliri arqiliq ipadilen’gen güzel insaniy xisliti we exlaq – peziliti aldi bilen uning a’ilisining, bolupmu anisi bubi rabi’edin singgen terbiyening netijisi, shuning bilen bille téximu muhimraqi uning özining ilim – pen’ge chongqur ishtiyaq baghlap, jasaret bilen tiriship ögen’genliki we japaliq emgek qilghanliqining netijisidur.

Ulugh alim mehmud kashgheriy nurghun ilimlerni öginish bilen bille ereb, pars tillirinimu puxta ögen’gen. U yene shu chaghda omumiy adet we mejburiyet hésablan’ghan at minish, oqya étish, neyziwazliq qatarliq jeng maharetlirini öginip, chéwer chewendaz we usta mergenlerdin bolup yétishken.

Alimning atisi hüseyin ibni muhemmed 1058 – yili ordida yüz bergen bir qétimliq qirghinchiliqta öltürülgen, lékin bextke yarisha, alim bu qirghinchiliq ichide aman qalghan, shuningdin kéyin, mehmud kashgheriy öz yurtidin ayrilip, türkiy xelqler yashawatqan nurghunlighan sheherlerni, yéza – qishlaqlarni, bipayan yaylaq we dala – qirlarni arilap 15 yil tekshürüsh élip barghan we türk, türkmen, oghuz, chinggil, basmil, yaghma, qirghiz qatarliq türkiy qebililerning tili we uning perqlirini, itnografiyisi (kélip chiqish menbesi) ni, tarixini, jughrapiyelik jaylishishini, medeniyiti we örp – adetlirini tepsiliy tekshürüp chiqip, özi yazmaqchi bolghan ‹‹türkiy tillar diwani›› üchün matériyal toplighan. Axir u 1072 – yili salchuq türklirining hamiyliqidiki ereb islam xelipisining paytexti baghdatqa yétip bérip, 1074 – yilighiche bolghan ikki yil ichide retlep yézip ‹‹türkiy tillar diwani›› ning deslepki nusxisini pütküzüp chiqishqa muweppeq bolghan. 1074 – yilidin 1076 – yilighiche bolghan waqit ichide bu kitabni qayta tekshürüp, tüzitip, toluqlighandin kéyin, abbasiylar xelipisining 27 – si obulqasim abdulla binni muhemmedil muqtedi bi’emrullagha teqdim qilghan.

Alim mehmud kashgheriyning sirtqa chiqip kétishi miladiye 1058 – , 1059 – yillirigha toghra kélidu. U 1080 – yilliri etrapida baghdattin qeshqerge qaytip kélip, yene kindik qéni tökülgen ana makani opalgha orunlashqan. U opalgha qaytip kelgendin kéyin, ‹‹medrese’i mehmudiye›› dep atalghan bir medrise bina qilip, özi mudderslik qilghan we her qaysi tereplerdin alahide melumatliq nurghun nurghun shagirtlarni, iz basarlarni terbiyelep yétishtürgen. Shunga kishiler uni ‹‹ilimge höddikar pirim››, ‹‹ilim ögen’güchilerning piri›› dep atighan. U pütün jaygha ilim – meripet tarqitip, 1105 – yili etrapida öz ana yurti opalda texminen 97 yéshida wapat bolghan.

Alim wapat bolghinigha gerche 900 yilghan yéqin waqit ötken bolsimu, téxi uning qeyerde tughulup, qeyerde wapat bolghanliqi we qebrisining qeyerde ikenliki jahan ilim ehlige éniq melum bolmay kelgenidi.

1982 –, 1983 – yilidiki etrapliq ilmiy tekshürüshler arqiliq axir qeshqer opal yézisidiki ‹‹hezriti mollam›› mazirining del mehmud kashgheriyning maziri ikenliki toluq ispatlandi. Bu arxé’ologiye ilmi sahesidiki chong bir netije we pütün dunya türkologliri ichide chong tesir qozghighan, keng jama’etchilikni cheksiz xushal qilghan bir chong weqe we yéngiliq boldi.

Uyghur xelqi qeshqer opal yézisidiki ‹‹hezriti mollam›› qebrisi dégen nam bilen atilip kéliwatqan mehmud kashgheriy qebrisige chongqur hörmet bilen qarap, uninggha omumen alghanda, bir diniy ölima qebrisi süpitide tawap qilip kéliwatqan bolsimu, mahiyette bu yenila xelqimizning ulugh alim mehmud kashgheriyge bolghan chongqur muhebbiti, hörmitini ipadileydu we uni 1000 yildin buyan untumay eslep kéliwatqanliqini ispatlaydu.

Emdilikte bu ulugh alimning yurti we qebrisi téximu zor hörmet bilen tilgha élinmaqta we memlikitimiz xelqining, dölet erbablirining, ilim – pen xadimlirining we chet ellik dostlarning hörmet bilen ziyaret qilidighan jayigha aylanmaqta.

( mezkur terjimihal azad mirqasim tüzgen ‹‹toluq ottura mektep edebiyat dersliki›› din élindi)

*******

Yüsüp Has Hajip

 

※ insan balisining qedir – qimmiti eqil we bilim bilen bolidu.

※ bilimlik kishi qimmetlik dinardur, bilimsiz nadanlar qimmetsiz yarmaqtur.

※ adem bilimi bilen tonulidu, bilimsizler tirik turup közge körünmeydu.

※ bilimlikler ölsimu nami tirik bolidu, bilimsizler tirik bolsimu nami ölük bolidu.

※ ata – anang sendin razi bolsa, tengrimu sendin razi bolidu.

— yüsüp xas hajip

Büyük mutepekkur, ulugh peylasop, alim we sha’ir, dölet erbabi , chong hejimdiki didaktikiliq dastan — ‹‹qutadghubilik›› ning mu’ellipi, Uyghur  alimi Yüsüp Xas Hajip 11 – esirning otturilirida qaraxaniylar paytextliridin biri bolghan balasaghun shehiride tughulghan we qeshqerde yashap ilim tehsil qilghan hem ijadiyet bilen shughullan’ghan. Yüsüp xas hajipning qaysi yili tughulup, qaysi yili wapat bolghanliqi heqqide téxi hazirghiche éniq tarixiy melumat yoq. Lékin ‹‹qutadghubilik›› tiki bezi béyitlardin yüsüp xas hajipning hayatigha a’it bezi yip uchigha ige bolimiz.

Yil atmish iki erdi turt yüz bile,

Bityu tekettim bu söz ülgüle.

(mezmuni: töt yüz atmish ikkinchi yil idi,

Bu sözlerni tallap, yézip tamamlidim.)

Tukel on sekkiz ayda aydim bu söz,

Ödürdüm men etnote kettim tura.

(mezmuni: bu sözlerni on sekkiz ayda sözlep tügettim,

Sözlerni tallap, ayrip, térip retlidim.)

Bu béyitlardiki uchurdin qarighanda dastanning yézilghan waqti hijiriyening 462 – yili (miladiye 1069 — 1070 – yilliri) gha toghra kélidu.

Tegordi manga elgin elig yashim,

Qoghu qildi quzghun tusi teg bashim.

(mezmuni: tegküzdi manga qolin ellik yéshim,

Qoghu(aq qu) qildi quzghun tüsidek béshim.)

Bu misralardin mu’ellipning ‹‹qutadghubilik›› dastanini yéziwatqan chaghlirida 50 yashlardin ashqanliqi, dastanni yézip bolghan waqti bilen sélishturup qarighanda, texminen miladiye 1018 – yaki 1018 – yili tughulghanliqi melum bolidu. Dastanni yézip bolghandin kéyin, mu’ellip uni qaraxaniylar hökümdari tawghach bughra qaraxan ebu’eli hesen’ge teqdim qilghan, shuning bilen hesen bughraxan mu’ellipke xas hajipliq (arichi, wekaletchi, xanning eng yéqin meslihetchisi dégen menilerdiki erebche söz) unwanini bergen.

‹‹qutadghubilik›› dastanining esli qolyazmisi téxi tépilghini yoq. Hazir ilim dunyasigha melum bolghini öz zamanisidin xéli kéyin bashqilar teripidin köchürülgen üch qolyazmisi yétip kelgen. Bulardin biri kona uyghur yéziqi bilen köchürülgen wina nusxisi (1939 – yili hiratta köchürülgen hirat yaki wina nusxisi), ikkinchisi ereb yéziqi bilen (14 – esirning birinchi yérimida) köchürülgen qahire yaki misir nusxisi, üchinchisi 12 – esirning axiri we 13 – esirning bashlirida köchürülgen eng qedimiy we toluq nusxa bolghan ereb yéziqidiki nemen’gen yaki ferghane nusxisidur.

‹‹qutadghubilik›› — bext keltürgüchi bilim dégen menini bildüridu.

‹‹qutadghubilik›› 82 bab, 6644 béyit (13288 misra) tin terkib tapqan chong hejimdiki didaktikiliq dastan bolup, bashtin – axir aruz weznining mesniwi shekli bilen yézilghan. Eserde aptor asasen döletni bashqurush yollirini we özining pelsepiwi, exlaqiy qarashlirini özige xas bir xil bedi’iy usulda, yeni adalet we qanun’gha simwol qilin’ghan padishah küntughdi, bext – sa’adetke simwol qilin’ghan wezir aytoldi, eqil – idrakqa simwol qilin’ghan ögdülmish, qana’etke simwol qilin’ghan odghurmishtin ibaret simwolluq obrazlar wastiside körkem edebiy til bilen bayan qilidu.

( mezkur terjimihal azad mirqasim tüzgen ‹‹toluq ottura mektep edebiyat dersliki›› din qisqartip élindi)

 

 *****

 

Elishir Newayi

(1441 — 1501)

Adem hayaliq we edeplik bolsa hörmet köridu. Edep hörmetsizlikning ishikini yapidu we ademni mesxire qilish, kemsitishtin saqlaydu. Edep ademning tebi’itige insaniy pezilet bexsh étidu we kishilerning mijezige aram béridu. Her zaman edeplik bol, edeptin dostluq julalinidu, muhebbet zinnet tapidu.       — elishir newayi

Ulugh mutepekkur sha’ir, türkiy xelqler edebiyati jümlidin Uyghur  edebiy tilining yaritilishi hemde alemshumul rawajigha yüksek ejir singdürgen mir elishir newayi miladi 1441–yili 9–féwralda hérat shehiride dunyagha kelgen. Uning dadisi ghiyasidin kichik obulqasim babur xanliqida saray (orda) xadimliridin biri idi. U sebzewar dégen kichik sheherge hakimmu bolghan.

Elishir bala waqtidila zamanning eng medeniyetlik we bilimlik kishiliri murebbilik we mu’ellimlik qilip, uninggha etrapliq telim–terbiye béridu, shunga u ösmürlük chéghidila sen’et we edebiyatqa méhir qoyup, ferididin ettar, qasim enwar qatarliq kilassik sha’irlarning shé’irlirini yadlap, bashqilargha pasahetlik ahangda oqup bérishni adet qilghanliqini özi hékaye qilidu.

Elishir mektep yéshigha yétip mektepke kirgende hüseyin bayqara bilen bille oquydu. 1449–yili elishir sekkiz yash mezgilide padishah shahruh mirza wapat bolidu. Shah wapatidin kéyin memlikette hakimiyet talishish ehwali yüz bérip, paytext hérat qalaymiqanlishidu. Shu sewebtin elishirning dadisi ghiyasidin kichik a’ilisi bilen hérattin waqitliq iraqqa (baghdatqa) köchüp kétishke mejbur bolidu.

1452–yili obulqasim babur hératni igilep, tertip ornatqandin kéyinla, ghiyasidin a’ilisi bilen hératqa qaytip kélidu. Yash elishir yene oqushni dawamlashturup, edebiyatni chongqurlap öginishke kirishidu. Shuning bilen bille muzika dersi alidu, xettatliq bilenmu shughullinidu. Türkiy, parsiy sha’irlirining eserlirini hewes bilen oquydu.

1456–yili meshhed shehirige baridu we u yerde xurasan padishahi obulqasim baburning xizmitige kiridu. Meshhedde elishirning sha’irliq talanti köpchilikke tonulushqa bashlaydu. Özi sha’ir bolghan obulqasim babur we bashqa dangliq sha’irlar elishirning bedi’iy zéhni we qabiliyitige yuqiri baha bérishidu.

Bu yash sha’irning ikki tilda, yeni pars we türkiy tillarda shé’ir yazghanliqini körüp, kishiler uni ‹‹zullisaneyn›› (ikki tilliq) sha’ir dep atashqa bashlaydu. Bu ehwalda elishir türkiy tilida yazghan shé’irlirida ‹‹newayi››, pars tilida yazghan shé’irlirida ‹‹pani›› dégen texelluslarni qollinidu. Shuningdin bashlap elishir türkiy xelqler ichide ‹‹newayi›› dégen nam bilen meshhur bolidu.

Meshhedde turghan mezgilde elishir edebiy ijadiyettin bashqa, pelsepe, riyaziyat (matématika), pelekiyat (astronomiye) qatarliq ilimlernimu öginip, öz dewrining xelq ichide nopuzluq alimliridin biri süpitide tonulushqa bashlaydu.

1457–yili obulqasim babur wapat bolghandin kéyin, meshhedde turuwatqan elishir shé’iriyet ijadiyiti bilen keng shughullinidu. Bu chaghda, elishirning newayi texellusi bilen yazghan türkiy tilidiki güzel shé’irliri pütün elge tarqilip, keng ijtima’iy tesir peyda qilidu. Newayining xelq ichidiki inawiti ashqanséri meshhedde we elning bashqa rayonlirida yashawatqan türkiy, parsiy qewm – qebililer ichide newayining qaysi qewm – qebilige mensup ikenliki, qaysi qewmdin kélip chiqqanliqi üstide qizghin talash – tartishlar ewj alidu. Bu eyni zamanda newayining qaysi qewm – életke mensupluqi üstidiki ijtima’iy munazire bolup, jem’iyette ghulghula peyda qilghaniliqi üchün, bu mesile üstide newayi özining pozitsiye bildürüshige toghra kelgen we bu heqte newayi öz nesebi heqqide töwendikiche pozitsiye bildürgen:

*1*

Eger bir qewm ger yüz, yoqse mingdur,

Mu’eyyen türk ulusi xud méningdur.

(menisi: birer qewmning sani nechche yüz yaki nechche ming bolushidin qet’iynezer, peqet türk millitila méning neslimdur.)

*2*

Halal ana sütidektur, ger öz begim tutse

Tebük qilip, yükinip tostegan ichideqimiz.

(menisi: eger öz bek qebilisi manga tazim qilip yükinip turup, bir qacha qimiz tutsa, uni halal ana sütidek bilip ichiwetken bolattim.)

*3*

Shah taju xik tikim men tamasha qilgheli,

Öz begim bashide qalpaq, eginde shirda ghubes!

(menisi: béshigha qalpaq, uchisigha tére kiyim kiygen öz bek men üchün béshigha taj, uchisigha shahane libas kiygendek körünidu.)

*4*

Senemler hösnidin meqsud

Yar olmish newayige:

Eger barlas, eger terxan,

Eger arlat, eger sulduz.

(menisi: barlas, terxan, arlat, sulduz qebililirimu newayi üchün güzel hösinlik körünidu.)

*5*

Men tilep hösn weli shah eslu – neseb

Mén’ge loli bilen hindu, anga qongghiraq – qiyat.

(menisi: eger shah bolush üchün esli – nesebi kérek bolsa, manga loli (ségan) yaki hindi, qongghirat, qiyat bolsimu boliwéridu).

Newayining yuqiriqi metle’iliridin (shé’iriy parchiliridin) körüwélishqa boliduki, newayi öz nesebi (milliy kélip chiqish) heqqide özining türk neslige mensup ikenlikini éniq bildürüp ötken. Newayi yashighan dewrde türkiy til sistémisidiki étnik goruh qebile we élet halitide bolup, téxi birlikke kelgen bir pütün étnik goruh (millet)ni shekillendürmigen idi.

Newayi edebiy ijadiyettin bashqa, tarix we pelsepe ilmi jehettimu zamanning bilimlik mutepekkurliridin biri bolghanliqi üchün, özining kélip chiqishi, millet teweliki mesiliside yuqiriqidek ilmiy köz qarashlirini eks ettürgen. Newayining ilmiy bahasigha hörmet qilish we boysunush arqiliq shuni jezmleshtürüsh kérekki, mir elishir newayi türkiy tilliq xelqler kilassik edebiyatining giganit namayendisi we türkiy edebiy tilining yaratquchilirining biridur.

1469–yili 3–ayda newayining sawaqdishi we dosti hüseyin bayqara hirat shehirini igileydu we memliketning köp qismini zebt qilghandin kéyin témori dölitining padishahi bolidu. Bu chaghda newayi hiratqa qaytip kélip, sawaqdishi hüseyin bayqarani tebriklep meshhur ‹‹hilaliye›› namliq qesidisini yazidu. Hüseyin bayqara newayini qizghin qarshi élip öz sariyining ‹‹möhürdarliq›› wezipisige teyinleydu. Zérek we xelqperwer newayi orda–saray ishlirini tertipke sélip, elde adalet jari qilidighan tedbirlerni qollinidu.

Yuqiriqi ilmiy pirinsip boyiche éytqanda we newayining esli nesebi heqqide özi étrap qilghan heqiqetke asaslan’ghanda, hezriti mir elishir newayi 15–esirde yashap ijad qilghan we türkiy qewmdin kélip chiqqan mutepekkur edibtur.

Elishir newayi 1501–yili 3–yanwarda hérat shehiride wapat boldi. Newayi wapatining hérat xelqi üchün qanchilik qayghuluq waqi’e bolghanliqi, merhumning jinazisi qandaq uzutulghanliqi heqqide shuni éytish mumkinki, pütün hérat xelqi newayi wapati üchün yette kün haza tutqan.

Newayi wapatidin kéyin, 1502–yili hérat shehirining güzel yéride newayining meqberisi tiklen’gen. Bu meqbere qebrigah, xasxane (qur’an oqup du’a qilidighan öy), xaniqah, jame, istiqametxana qatarliq bir nechche xil insha’atlardin terkib tapqan bolup, uni padishah we sha’irning yéqin dosti hüseyin bayqara (1468— 1507) yasatqan.

( mezkur terjimihal qadir ekberning ‹‹shinjang ijtima’iy penler munbiri›› zhurnilining 2006–yilliq 4–sanidiki ‹‹newayining hayati we wapatidin kéyin meqberisining tiklinishi›› mawzuluq maqalisidin qisqartip teyyarlandi )

Ibn Sinaning Awrupa Pelesepisige Körsetken Tesiri


Isma’il Yaqit (Türkiye)

Bu maqale 2005- yili 10- ayda enqerede ötküzülgen ‹‹6-qétimliq xelqara türk medeniyet kon’grési ››da oqulghan shu namliq maqaligha asasen yüsüpjan yasin teripidin uyghurchigha örüldi.
Ibn sinaning yawrupa pelsepisige körsetken tesiri
Sherqliqler «esh-sheyxor re’is», gherblikler «awisénna» dégen nam bilen tilgha alidighan meshhur hékim we peylasop ibn sinaning edebiyattiki toluq ismi ebu éli hüseyin bin abdullah bin sina. Ibn sina miladiye 980-yili buxara etrapidiki afshanda dunyagha kelgen. 1037-hemedanda wapat bolghan. Baliliq chaghliridila diniy ilimler bilen birlikte gramatika, gé’ométiriye, mentiqe, fizika we tibabet qatarliq emeliy penlerni öginip, tézla dangq chiqarghan. Farabining eserliridin paydilinish arqiliq aristotél pelsepisidiki tüp mesililerni yéship, ottura esirde hem sherqte, hem gherbte tonulghan eng meshhur hékim we peylasopqa aylan’ghan.

Hayati nahayiti éghirchiliq ichide ötken ibn sinaning bir munche esiri bar. Eserlirining köp qismi külliyat halitide künimizgiche yétip kelgen. Maqale sheklidiki risaliliri bilen qoshqanda eserlirining sanining 250 etrapida ikenliki tilgha élinsimu, bulardin 130 parchigha yéqin eserning özige a’it ikenliki qobul qilinmaqta.

Ibn sina antik pelsepe en’enisini islam tepekkuri sahesige élip kirgen we öz gheyritige tayinip heqiqiy bir séntiz yaratqan peylasop. Gherblikler islam dunyasidin terjime arqiliq tunughan tunji peylasop ibn sinadur. Eskertip qoyidighan bir nuqta barki, gherb eng deslepte uning hékimlik salahiyitini bildi, kéyin uning pelsepisini ögendi.

Laténche terjimiler heqqide

Gherb dunyasida 12- we 13-esirlerde tolédo we salérnoda qurulghan terjime mektepliri arqiliq islam pelsepisining muhim eserliri latinchige terjime qilindi. Ibn sinaning eserlirimu ottura esir latin yawrupasida ashu waqitta terjime qilin’ghan eserlerning aldinqi qatarida turidu. Bolupmu tolédoda terjime qilin’ghan eserliri kéyinche gherb uniwérsitétlirining asasliq derslik kitabigha aylinip uzun mezgil oqutulghan. Latinchige qilin’ghan ixcham terjimisi edebiyat saheside juhannés héspalénsis yaki ibn dawud dégen nam bilen uchraydighan ispaniyilik jon teripidin ishlendi. Bu kishi tolédo uniwérsitétining rohaniy bashliqi raymondning tekliwi bilen dominiku gundissalinus bilen birlikte awwal ibn sinaning «nefes» namliq kitabini terjime qildi. Yene ashu kishi «shifa» ning fizika we mitafizikigha a’it qisimlirini terjime qilip, uni «opéra» (mejmu’e) dégen nam bilen neshir qildi. Bu eser wénitsiyide üch qétim (1945-, 1500-, 1508-yilliri) bésildi. Wati’ér ibn sinaning mentiqige a’it esirini terjime qilip, 1658-yili parizhda élan qildi. Dominiku gundissalinus «nejat» namliq esirining mitafizikiliq qismi bilen «hékmet we tebi’etke da’ir toqquz risale» ni, «asman we ka’inat» namliq esirini, axirida «shifa» nimu terjime qilip, bularni <>(«toluq eser» dégen menide –t ) dégen namda neshir qildi.

Srémonaliq kirardmu ibn sinaning bezi eserlirini terjime qildi. Bolupmu «el qanun fit-tép» namliq esirini latinchige terjime qildi. Ibn sinani eng meshhur hékimler katégoriyisige yükseldürgen bu eser nurghun terjimanlar teripidin köp qétim latinchige terjime qilinip neshir qilindi. 1593-yili italiyide ereb yéziqida esli nusxisimu bésildi. Bu chaghda osmanlilarda téxi metbe’e yoq idi. «el qanun fit-tép» namliq bu eser metbe’e ijad qilin’ghandin kéyin, «injil» din qalsa eng köp bésilghan kitabqa aylandi.

Buningdin bashqa andrés alpagus, fransiskus d.makérata qatarliq terjimanlarmu ibn sinaning bezi eserlirini terjime qildi. Shuning bilen birlikte ibn sinagha a’it bolmighan, emma uninggha béghishlan’ghan bezi gumanliq eserlermu terjime qilindi. Netijide gherbte ibn sinaning öz pelsepe eserliridin altisining toluq terjimisi, ikkisining qismen terjimisi meydan’gha keldi. Bu terjimilerning texminen 120 xil qol yazma nusxisi gherbning türlük kutupxanilirida künimizge qeder saqlinip kelmekte.

Ibn sinaning tesirige omumiy nezer

Yuqiridimu körsitip ötkinimizdek, latinchige eng awwal terjime qilin’ghan pelsepiwiy eser ibn sinaning «mitafizika» dégen kitabi idi. Bu kitab gherbke «aristotél mitafizikisi»din yérim esir burun melum boldi. Hetta «aristotél mitafizikisi»ning kéyinki ikki qismi bolsa, ibn sinaning bashqa eserliridin nahayiti kéyin («shifa» ning terjimisidin bir eser kéyin) gherbliklerning qoligha ulashti. Shu seweblik gherblikler ibn sina pelsepisi bilen uchrashqandin kéyin, uning eserliride ismi tilgha élinidighan aristotél, platon we bashqa grék peylasoplirini tonush pursitige érishti.

Ibn sinaning eserliri latinchige terjime qilin’ghandin kéyin, gherbte yézilghan bir munche eserlerde ibn sinaning pikirlirining tesiri we uning esiridin élin’ghan istatlar derhal körülüshke bashlidi. Mesilen, ibn sinaning eserlirining terjimisige qushuwétilgen we uning nami bilen atalghan 《de Intelligentiis》dégen eser dénis, st agustin, skot we érigén qatarliqlarning eserliri bilen bille ibn sinaning eqilining türliri heqqidiki sherhiylirige orun berdi. Ibn sinaning eserliridin élin’ghan istatlar heqqide go’ichon m. Foréstning körsetkenlirige asasen st tomasning 《De ente et essential》namliq esiride 19, «té’ologiye tizisliri» dégen esirining ikkinchi we üchinchi bölümliridin bashqa tomistik eserlirining hemmiside ibn sinaning eserliridin jem’iy 251 istat alghanliqini tilgha alidu.

Ibn sina arqiliq gherbke ötken pelsepe aldi bilen xristi’an té’ologiyisi bilen tuqunushti. Poplarning bir qismi aristotélning pikirlirini yérim butpereslik, ibn sinaning pikirlirini yérim kufirliq dep chüshendi. Buninggha muqabil beziliri ibn sina pelsepisini özleshtürwétish arzusida boldi. Go’ichonning melumatigha asaslan’ghanda, bu keypiyat gherbte her waqittikidin bekrek bir oyghinish weziyitini yaratqinidek, yene tetqiqat sahesini kéngeytip, uqumlarni béyitip we munazire sewiyisini nahayiti yuqiri basquchqa chiqarghan idi. Uning qarishiche,ibn sinaning gherbke körsetken tesiri üch basquch boyiche otturigha chiqti.

1-basquch, terjime dewridin bashlap uwérgnliq ju’ilé’um qarshi chiqqan waqitqa qeder bolghan mezgil. Bu texminen 1230-yiligha qeder dawam qildi.

2-basquch, aristotél tetqiq qilinishqa bashlighan waqittin tartip büyük albért (albért magnus –t) ning toplimi barliqqa kelgiche bolghan mezgil. Texminen 1230-1260-yillar arisigha toghra kélidu.

3-basquch, ibn sina sit. Tomasning eserliride muhim orunni igiligendin kéyinki mezgil. Bu texminen 1250-yilidin kéyinki basquch.

Ibn sinaning tesiri bu basquchlar dawamida qedemmu qedem otturigha chiqti. Uning yéngi platonchi teripi arqiliq körsetken tesiri arstotélchi teripi arqiliq körsetken tesiridin téximu teyyar bir asasqa érishti. Hetta uning tengri bilen alemning menbesi heqqidiki qarashliri arqiliq aristotélning qarashlirini toluqlighanliqigha ishinildi. Perishtilerning, axiretning barliqidin we rohning ölümsizlikidin söz achidighan qarashliri iman bilen eqil arisida korélasyun yaratqan bir pelsepiwiy pütünlük dep qarilip qiziqish qozghidi.

Ibn sinaning gherb pelsepisige körsetken tesiri heqqide izden’genler uning tesirige köpinche «épistémologiye» (bilim nezeriyisi), «igzisténs» (mewjutluq) we «indiwidu’alizm» (xasliq) da’iriside turup nezer tashlidi. Heqiqeten, u pelsepining bu tüp nezeriyiliride chongqur tesir peyda qildi. Ibn sina sherqte we gherbte bir «mewjutluq peylasopi» süpitide bilinsimu, uning tesiri xususida xronologiyilik halda eng aldinqi orun’gha qoyulidighini bilim nezeriyisi jehette körsetken tesiridur. Chünki ibn sinaning yéngi platonchiliqi bilen st agustinning yéngi paltonchiliqi bir munche tereptin oxshaydu. Biraq, st agustin ilahiyetshunas bir peylasop bolghan bolsa, ibn sina peqet bir peylasop idi. U st agustin’gha qarighanda téximu sistémiliq we téximu addiy bir nezeriyini sun’ghan idi. Shunga, uni st agustinning takammullashqan bir shekli süpitide körimiz. Del mushu seweblerdin ibn sina st agustinchi bolghan fransiskén mektipide chongqur tesir peyda qildi.

Xronologiyilik jehette ikkinchi orunda turidighan, emma tesiri nuqtisidin aldinqisidinmu qélishmaydighini bolsa uning «mewjutluq nezeriyisi» jehette körsetken tesiridur. Emeliyettimu uning bu xusustiki tesirlirini uzun yillar tetqiq qilghan anna mariya go’ichon «ibn sina mewjutluq nezeriyisi bilen shundaq bir tesir körsettiki, latin skolastikliri arisida mushu témida uningdin paydilanmighan birmu mitafizikichi yoq. Bu nezeriye ikki esirdin köprek dawamlashqan bir tetqiqat jeryanining birdin bir menbesige aylandi we uning netijiliridin beziliri ölümsiz eserge aylandi» deydu. Heqiqeten birmu bir nezer tashlaydighan bolsaq, ibn sinaning meyli bilim nezeriyisi jehette bolsun, meyli mewjutluq we xususlishish chüshenchisi jehette bolsun, uning tesirige uchrighanlarning asasliqi ottura esir peylasopliri bolush bilen birlikte yéngi dewr(yéqinqi zaman-t) peylasoplirining barliqimu közge chéliqidu. Ibn sina arqiliq gherbke ötken islam pelsepisi gherbning rohini janlandurdi we ular üchün grék, sherq islam chüshenchilirining bir kompozisyoni süpitide yéngi bir hayatliq tiniqigha aylandi.

Ottura esir peylasoplirigha körsetken tesiri

Bu qisimda ottura esirning meshhur peylasoplirigha orun bérimiz. Bularning beziliri ibn sinaning pikirlirige qarshi chiqqan bolsimu, uning tesirige uchridi. Köpchiliki bolsa ibin sinaning pikirlirini qobul qilip uning izidin mangdi.

Dominiku gundissalinus –ottura esirdiki bu meshhur shexs ibn sinaning pikirliridin paydilinip «nefes» dégen bir kitab yazghan. Uningda rohning mewjutluqining delilliri heqqide ibn sinaning delillirini qollan’ghan we zörür tépilghanda ularni terjime qilip körsetken. Ibn sinaning meshhur «uchqan adem» («er rejülüt – teyr»)dégen mitafurasini qollan’ghan we rohning meniwiy bir jewher bolup araz ①emeslikini we menggü mewjut bolidighanliqini tilgha élish arqiliq ibn sinaning pikirlirini tekrarlidi. Bu mitafura ottura esirdiki nahayiti köp aptor teripidin qollinildi. Dominiku gundissalinus eyni dewrde 《De processione Mundi》dégen esiride ibn sinaning kozmologiyisini xristi’an chüshenchiliri bilen maslashturushqa

①öz aldigha mewjut bolalmaydighan we mewjut bolush üchün bashqa bir asasqa muhtaj bolghan nerse yaki tasadipiyliq bilen munasiwetlik bolghan nerse–t

Urundi.

Uwérgnliq ju’ilé’um –parizh uniwérsitétining té’ologiye mu’ellimi bolghan. U 1228-yili aristotél we uning egeshküchilirige qarshi nahayiti shiddetlik bir heriket qozghidi. Aristotélning egeshküchilirige qarshi turushtiki qesti islam peylasoplirigha, bolupmu qarabi, ibn sina we ghezzali qatarliqlargha zerbe bérish idi. U ibn sina bilen bolghan kürishini mewjutluqning yaritilishida wastichining bolidighanliqi, alemning asmanning herikiti arqiliq basqurulidighanliqi we alemning bésip ötken musapisi qatarliq xususlarda élip bérip, ibn sinaning kozmologiyisini ret qildi. Bolupmu ibn sinaning tunji seweb, pa’al eqil nezeriyisi bilen xususiylishish pirinsipi süpitide sherhiyligen madda nezeriyisige qarshi chiqti. Uning qarishiche pa’al eqil rohning bir qismi bolalmaytti. Melum bolghinidek, ibn sinaning bilim nezeriyiside kespiy atalghu bilen éytqanda abistrakitliq we aydingliq (éniqliq) tin ibaret ikki bölüm bar. Shu seweblik, ju’ilé’um qarshi chiqqan xusus rohning pa’al eqil bilen yoritilishidur. Ibn sinaning pikirliri xristi’an té’ologiyisige zit kelgenliki üchün uwérgnliq ju’ilé’um uninggha qarshi chiqqan. Shundaqtimu u bir munche témilarda ibn sinaning pikirlirige qoshuldi. Eserliride 40 yerde uning ismini tilgha aldi. Ibn sinaning zat (öz, mahiyet, élménét, tadu-t) bilen wujudning perqi, penlerning türge ayrilishi, rohning menggülükliki we éniqlimilar heqqidiki pikir we misallirini eynen tedbiqlidi.

Halésliq aliksandir –pa’al eqil témisida ibn sinagha qarshi chiqti, zat bilen bilen wujudning perqi témisida uninggha qoshulmidi. Lékin, u tuyghularning roli heqqide ibn sinaning pikrini eynen qobul qildi. Aléksandir 1170-1180-yillarda parizhgha kelgen bolup, bu chaghda grégo’iré Ⅸning qarari bilen aristotél we islam peylasoplirining eserliri heqqidiki cheklime bikar qilin’ghan idi. U fransiskén mektipige té’ologiye mu’ellimi bolup kirdi. «Summa Universae theologlae» dégen bir eser yazdi. U abistrakitliq mesiliside, bolupmu tuyghularning roli we tuyghu shekillirining abistrakitliqi heqqide ibn sinaning pikrige qoshuldi. Ibn sina teripidin bayqalghan wehime sizish iqtidarini «istimeyt» (mölcherlesh, texmin qilish dégen menide –t ) dégen nam bilen atidi.

Jon déla rochél –parizh uniwérsitétide halésliq aléksandirning ornigha chiqqan jon déla rochél zat bilen wujudning perqi témisida ibn sinaning pikrige anche qoshulmidi. Jon bu perqni madda bilen shekil otturisidiki perqke arilashturiwetken idi. Lékin, ibn sinaning «ortaq tuyghu» uqumini qobul qildi, hetta buni j . Damassén bilen st agustinning tebi’iy iqtidar heqqidiki qarashliri bilen bir xil dep qaridi. Jon déla rochél eqilning roli heqqide ibn sina otturigha qoyghan melumatni hetta keltürgen misalliri bilen qoshup neqil aldi. Ibn sinaning eqilning tesnifi heqqidiki qarashliri tamamen uning esiride bar.

A’uksérliq ju’ilé’um –1145-1241-yillarda yashighan papa grégori’é Ⅸ1231-yili aristotél we musulman sherhiychilerning eserlirini oqushni cheklidi. Parizh uniwérsitéti papaning qoyghan cheklimisi sewebidin a’uksérliq ju’ilé’umni rimgha ewetti. Aristotél we uning egeshküchilirining eserliri qaytidin közdin kechürüldi. A’uksérliq ju’ilé’um ibn sinaning pa’al eqil we sudur telimatining tesirige uchridin.

Robért grossét (1170-1253) –st agustinchi bir en’enige baghlinip qalghan bolsimu, zat bilen wujudning perqi heqqide ibn sinaning tesirini qobul qildi. St agustinchi en’ene murekkep bir qurulmigha ige idi. Ibn sinaning tesiri mesiliside ular ikki guruhqa ayrildi. Bir terepte awérgnliq ju’ilé’um, robért grossét, yene bir terepte halésliq aléksandir, jon déla rochél we st bunawénchér qatarliq kishiler bar idi.

Rogér mariston –fransiskén mektipige mensup idi. Pa’al eqil témisida umu ibn sinadin ilham aldi. Ibn sinaning sherhiyliridin paydilinip aristotél bilen st agustinning pikrini bir-birige uyghunlashturushqa tirishti.

St bunawénchér (1221-1274) –pa’al eqil we irade erkinliki mesiliside ibn sinaning tesirige uchridi. Bolupmu «uchqan adem» dégen örnekni qollinip rohning tepekkur qilidighan bir jewher ikenlikini otturigha qoydi. St bunawénchér roh biwasite pa’al eqilge ige dégen qarashni bashlinish nuqtisi qilip tengrining her mewjudatqa öz herikitige ige bolush imkaniyitini yaritidighan iqtidar bergenlikini tilgha élip, ibn sinaning pikirlirini tekrarlidi.

Ékxard (1260 –1327) –ibn sinaning mewjutluq nezeriyisining gherbte küchlük nopuzgha ige ikenliki 14-esirde kölnde «hikmet kitabi» heqqide sherh yazghan ékxardning esiride téximu éniq shekilde körüldi. U zat bilen wujudning herbir nersidiki perqige a’it qarashni qollandi.

Dans skot (1270-1308) -mewjutluq témisida ibn sinaning pikrini qobul qildi. Hénri dé gantmu dans skot bilen oxshash yolda mangdi.

Waytél dé for (1327-alemdin ötken) mewjutluq nezeriyisi heqqide ibn sinaning tesirige uchrighan. Uning esiridiki barliq muhim hökümler ibn sinaning eserliridin élindi. U ayrim bir pa’al eqil témisida ibn sinadin ilham aldi.

St ansélmus (1033-1109) –antologiyilik delilning meshhur ijadchisi süpitide qobul qilin’ghan st ansélmusning delillirining menbesi ibn sinaning eserliride bar.

Ispaniyilik pi’ér (1220-1277) –papa bolushtin burun yazghan «anima libre de » dégen kitabida ibn sinaning pa’al eqil bilen munasiwetlik éniqlimilirini qollandi. U gherbte mistik ilimde pelsepini qollan’ghan kishi idi.

Marsil faysin (1433-1499) –ibn sinaning tesirige uchrighan. U ibn sinaning pa’al eqil nezeriyisi bilen st agustinning «aydinglashturghuchi tengri» chüshenchisini bir-birige yéqinlashturdi.

Rogér bakon «1214-1294) –doktur mirabilis («möjizilik ustaz» dégen menide –t ) dégen leqem bilen tunulghan r . Bakon «opus majus» namliq esiride ibn sinaning «pewqul’adde nersilerni we uchuq bir heqiqetni yazghanliqi» ni tilgha alidu. U aristotélni farabi bilen ibn sinaning esirige asasen chüshendürdi. Bakonning qarishiche, ibn sinaning büyükliki rohning ölmeydighanliqi, jesetlerning axirette bir yerge toplinidighanliqi we perishtilerning barliqi qatarliq heqiqetler arqiliq her kishini özige qaritiwalghanliqidur. Rogér bakon bilimning yer yüzige töt qétim chüshürülgenlikini otturighan qoyidu. Uning qarishiche, bilim ikki qétim ibrani tilida toluq chüshürülgen, buning biri patrikler we peyghemberler arqiliq, yene biri büyük hékim suleyman arqiliq yetküzülgen, ikki qétim toluq bolmighan halda chüshürülgen, buning biri yunan tilida aristotél arqiliq, yenebiri ereb tilida ibn sina arqiliq yetküzülgen. Bu xil ipadilerni qollan’ghan bakon yenila st agustinchi en’ene ichide qalghan.

Albért lé grand yaki büyük albért (1193-1280) –ibn sinaning eng köp tesirige uchrighan peylasop. Ibn sinaning «nefes » te bilgüchi we yaratquchi küchlerning bir yerge kélishi bilen eqilning wujudqa kelgenliki heqqide sözligenliri büyük albértning esiridimu chéliqidu. U, bu uqumlargha «intellectus operatives», «intellectus specukatves» dégen namlarni bergen. Uning chüshenche bilen hadisening perqi heqqidiki qarashliri ibn sinaningkige eynen oxshaydu. Albért «summa de creatures» dégen esiride alemning yaritilishi we ezeliyliki heqqide arstotélning pikirlirige tayan’ghan bolsa, kéyin hadisiler heqqide ibn sinaning pikirlirige tayandi. U perishtilerning barliqi heqqidimu ibn sina bilen bir pikride boldi. U, perishtining özlüki del uning tebi’itidur, bu tebi’et arqiliq terkibke kirgini del mewjutluqidur. Shu arqiliq u bir pütünlük we bir xasliq yaritidu, dep qaraydu. Albért grandning mewjutluq nezeriyisi heqqide mangghan yoli ibn sinachi bir yol idi.

St tomas akwin (1227-1274) –akwinliq muqeddes tumas dégen nam bilen tonulghan tomas akwin ottura esir yawrupasining eng büyük peylasopliridin biri. Dominikén mektipining eng muhim wekilliridin biri. U albért lé. Grandning oqughuchisi. U hem ibn sinani tenqid qilghan hem uning eserliridin eng köp istat élish arqiliq öz chüshenchisining asaslirini tikligen peylasop. St tomasning «kapirlargha qarshi» we «té’ologiye tizisliri» dégen eserliride latinche shekil bilen tilgha alghan heqiqet uqumi ibn sinaning uqumi idi. Ibn sina heqiqetning zihinde emes, peqet nerside bolidighanliqini nezerge élip, «her nersining heqiqiti özige uyghun bolghan mewjutliqidur» dégen idi. St tomas heqiqetning üstige qurulghan bir külliylik (uniwérsalliq) témisida ibn sina bilen tamamen oxshash pikirde boldi. Chünki nersidiki mewjut shekil zéhniy heriket wastisi bilen uningdin yiraqlishidu we qayta bir qétim zihinde mewjut bolghanda zéhin uninggha külliylik ata qilidu. St tomas ibn sinagha oxshash mewjutluq bilen jewher otturisida mentiqiliq emes, heqiqiy bir perq bar dep qaraydu, meleklerning rohiy (diniy) we nuraniy (nur bilen munasiwetlik –t) mewjutluq ikenlikini we maddidin ayrim turidighan bir qurulmigha ige ikenlikini bildüridu. U qiyamet, rohlarning toplinishi, roh bilen bedenning munasiwiti heqqide ibn sinagha yéqinlashti. Ibn rüshtü «Contra Averroist» dégen esiridiki tenqitliride ibn sinanimu tenqitlidi. U «De Potentia» dégen esiride ibn sinaning alemning shekillinishi heqqidiki qarishini ret qildi.

St tomas zat bilen wujud otturisidiki perqni ispatlash üchün herbir mewjudatta bolushi mumkin bolghan, amma zörüriy bolmighan zat pikrini analiz qilishta ibn sinadin paydilandi. St tomas tengrining mewjut ikenlikige a’it delilni mitafikizigha mensup qilish xususida ibn sina bilen bir xil pikirde boldi.

Kardinél séjitén –1493-1494-yillarda padu’a akadémiyiside st tomasning «De Ente it Essentia» dégen esirini sherhiyligende da’im ibn sinaning ismi tilgha alghan.

Jé’un dé st tomas –1630-1643-yillarda alkala we madridde ders ötkende, pat-pat ibn sinadin söz achqan. Bu derslik 1637-yildin étibaren madrid, köln, rim we lyonda neshr qilindi. 19-esirde parizhda yéngidin bésildi. 1930-yilidin étibaren «tomistik pelsepe dersliri» dégen nam bilen turinda neshir qilinip keldi.

Yéngi dewr (éyqinqi zaman) peylasoplirigha körsetken tesiri

Ibn sina yalghuz ottura esirning peylasoplirighila emes, belki yene rönésanis dewri bilen 18-esirdiki peylasoplarningmu köpchilikige tesir körsetti. Bu xususni ordénaryüs, proféssor izmirliq isma’il haqqimu bildürdi.

17-esirde bayqalghanliqi sözlinidighan su we hawaning bésim küchi hadisisini yette esir burun ibn sina «nejat» namliq kitabida tilgha élip ötken idi. U hawaning bésim küchi heqqidiki témini italiyan fizikichisi torchélli (1608-1647)din burun otturigha qoydi. Fransuz mutepekkuri mari’ot (1620-1680) bolsa 1678-yili hawaning bésim küchi qanunini otturigha qoydi. Shuningdek, ten bilen rohning tedrijiy tereqqiyati heqqide bügünki künde gherb chüshenchiside orun alghan bezi qarash we sherhiylerni ibn sinaning esiride uchritimiz.

Réné déskartés (1596-1650) –ibn sinaning rohning bir jewher ikenliki heqqidiki qarashliri arqiliq déskartésqa tesir körsetkenliki löwéntél, furlani we go’ichon teripidin tilgha élindi. «oyliniwatimen, undaqta men bar» dégen ipadiliri ibn sinaning «uchqan adem» dégen métafurasigha shundaq yéqin kélidu. Démek, déskartésning uni bilidighanliqi zor ihtimalliqqa ige. Déskartésning «tughma tesewwur», «zihin ijad qilghan sün’iy tesewwur», «érishilgen tesewwur» dégen qarashliri ibn sinaning tesewwurni tuyghudin kelgen, xiyal küchidin tughulghan we tejribidin hasil bolghan dégen qarashlirini eslitidu.

Léybniz (1646-1716) –penlerni türge ayrish, ilim tehlili we dinamistik alem chüshenchiside ibn sina léybniz üchün yol bashlighuchidur. Ibn sinaning qarishiche heriket jismaniy bir küchning tedrijiy halda chüshenchidin emeliyetke aylinishidur. Bu uqum léybnizning «izchilliq » qarishi bilen oxshaydu. Buningdin bashqa, mewjutluqning oylinish netijiside meydan’gha kélidighanliqini tilgha alghan ibn sina mushu qarishi bilen bilimning oylinish arqiliq ang halitide meydan’gha kélidighanliqini tilgha alghan léybnizge yol bashlighuchi boldi. Eyni shekilde léybnizning optimizmi (ümidwarliq qarishi –t ) ibn sinaning mewjutluqta yaxshiliqning asas, yamanliqning waqitliq bolidighanliqini misallar arqiliq körsetken optimistik qarishigha oxshap kétidu. Yaxshiliq we yamanliq uqumlirining tarmaqliri bilen «ezeliy inayet» témisida léybniz ibn sinaning qarashlirini tekrarlidi. Ibn sina bilim nezeriyiside tuyghu bilen tejribige intayin ehmiyet bergen idi. Bu xusus eyni waqitta léybnizning eserliridimu körüldi.

Immanu’él kant (1724-1804) –ibn sinaning bilim nezeriyisidiki tuyghu bilen tejribining ehmiyiti yene kantning eserliridimu körüldi. Ibn sinaning emeliy we nezeriyiwiy eqil tesnifi kantning eserliridimu eynen shekilde bar. Kant eng yüksek uqum bolghan «tengri» bilen «roh»qa emeliy eqil arqiliq ulashqini bolidighanliqini tekitlidi, ibn sina bolsa nezeriyiwiy eqilning yüksek derijisi bolghan «muqeddeslik» mertiwisi bilen ulishidighanliqini bildüridu. Kantning «noemenon » bilen «fenomenon» uqumliri ibn sinaning «heqayqul eshya» bilen «zewarihul eshya» uqumlirining latinche ipadisidin bashqa nerse emes.

Bérkéléy (1685-1753) –ibn sinaning «allah zatini bilidu, zatini bilishi hayatni teqezza qilidu. Uningda bilgen we bilin’gen nerse bir xildur» dégen pikri bérkéléyning «hayat idrak qilinishtin ibarettur» dégen söz bilen xulasiligen idi’alizmigha yol achqan idi.

Jon lok (1632-1704) –tebi’iy jisimlarning öz zati bilen mewjut bolidighanliqi we tereqqiy qilidighanliqini tilgha alghan ibn sina eslide jon lokning jisimning birinchi we ikkinchi xil xususiyiti heqqidiki qarishigha nahayiti oxshap kétidighan jisimgha xas bir xil xususiyetni nezerde tutqan idi.

Hénri bérgson (1859-1941)-ibn sinaning pisxikiliq dunya bilen bi’ologiyilik dunya otturisida éniq bir chek békitmigenliki bérgson bilen oxshash bir nuqtida ikenlikini eske salidu. Bolupmu bérgsonning intuitionchüshenchisi, makis shéllir (1874-1929) ning sympathiechüshenchiside nezerde tutqanliri ibn sinaning bilimning peqet téma bilen shey’i otturisidiki munasiettin ibaret bolupla qalmay, belki yene arzu bilen shey’i otturisidiki qoshulush we söygüdin ibaret ikenliki heqqidiki qarishini eslitidu.

Buningdin bashqa 19-esirdiki dangliq mentiqeshunas xamilton’gha ibn sinaning yüklemning xususiyiti heqqidiki qarashliri tesir körsetti. U, bu témida ibn sinaning pikrini teqlid qildi.

Xulase

Yuqirida körüp ötülginidek, ibn sina qatarliq islam tepekkurining muhim wekillirining pikirliri latinlar teripidin öginilgende gherb dunyasida yéngi bir pikir herikiti bashlandi. Shuning bilen yawurpada emeliy –tejribiwiy bilimler uqutilidighan parizh (sorbon) we oksford uniwérsitétliri quruldi. Buning netijisi süpitide rönésanis herikiti bashlandi. Ibn sinaning gherbke körsetken tesirining kölimi heqqide yene gherblik tetqiqatchilar teripidin bildürülgen xususlarni bu yerde tilgha élish yéterlik. Anna mariya go’ichon mundaq deydu :«ikki esir dawamida barliq peylasoplirimiz meyli uningdin ilham alsun, yaki uning pikirilirini yoqqa chiqirishqa urunsun haman ibn sinaning eserlirini toplashqa tirishti. Buning netijiside xélila chongqur, emma nahayiti omumiy bir tesir meydan’gha keldi. Bezide ötkünchi, bezide izchilliqqa ige bolghan bu netijilerning beziliri hala künimizdimu janliq halette turmaqta… ibn sinaning tesiri shu qeder keng we chongqur bir tesir idiki, ottura esirdiki muteppekkurlirimizdin herqandaq biri toghrisida tetqiqat élip bérilsa, uning ibn sina pelsepisi bilen bolghan munasiwiti tetqiq qilinmay qalmaydu. Hetta bu tetqiqatlar qanche chongqur élip bérilsa, ibn sinaning peqet ularning asanla muraji’et qilidighan bir menbesila emes, belki yene pikir sahesidiki ustazliridin biri ikenlikimu shunche éniq körülidu. Ibn sina st agustin, aristotél, bo’és (480-525) we st jé’un damasséndin kéyin gherblikler chongqur ishench bilen qarighan, nahayiti yüksek nopuzgha ige bir qanche kishining biri idi. Elwette u munazire qilindi we beziliri teripidin ret qilindi, emma uning tesiri shundaq chongqur boldiki eger gherb uni bilmigen bolsa, gherb tepekkurining ottura esirde qandaq bolup kétidighanliqini héch birnerse belgiliyelmeytti.»

Dé lak olér ibn sina qatarliq islam mutepekkurlirining eserliri bilen ötken antik pelsepening yawrupada qandaq bir yüzlinishni peyda qilghanliqini bildürüsh üchün «…shundaq qilip hélnéstik medeniyet ispaniyidiki gherbiy islam jem’iyitige köchti, bu yerde xususiy bir tereqqiyatni namayen qilip, musulmanlarning özige körsetken tesiridin téximu chongqur halda xristi’an we yehudiy chüshenchisige tesir körsetti. Nihayet sherqiy shimaliy italiyide chirkawgha qarshi bir chüshenche bilen eng axirqi tereqqiyatigha ériship rönésanisqa yol achti» deydu. Gherb chüshenchisige qaldurghan tesirler xususida filip k. Hitti shularni tilgha alidu: «köpinche pelsepiwiy pikirler halitide gherbiy yawrupada meydan’gha kelgen bu éqim we qaldurulghan tesirler qarangghu dewr déyilidighan bir dewrni axirlashturup, ottura esir xristi’an sikolastikining seher waqtigha aylandi… buning semerilik netijilirini hala bügünki kündimu gherb dunyasigha toplimaqta.»

Menbeler:

Brehier, Emile, Histoire de la phılosophie(1-3), Paris, 1931-1932

Carra de Vaux,Avicenne, Paris, 1909.

Corbin, Henri, Histoire de la philosophie İslamique, Paris, 1964.

Gilson, Etienne, La philosophie Au Moyen age, Paris, 1947.

Goichon, A-M, La Distinctionde l’ Essence et de l’ existence d’ Apres Ibn Sina, Paris, 1937.

Goichon, A-M, La philosophie d’ Avicenne et son influence en Europe Medievale, 2, baskı, Paris, 1951, Çev. İsmail Yakıt, “İbn Sina felsefesi ve OrtaçağAvrupasındakıetkileri”, Ötüken Neşriyat, 3. Baskı, İstanbul, 2000.

Hitti, Philip K, Siyasi ve Kültürel İslam tarihi, çev, S.Tuğ, 1980.

İbn Sina,Kitabu’n- Necat, Kahire, 1938.

İbn Sina, Tis’u Resail fi’l –Hikmet ve’t –Tabiiyyat, Kahire, 1908.

İzmirli, İsmail Hakkı, İslam mütefekkirleriyle Garp mütefekkirleri arasında mukayese, Ankara, 1964.

Karlığa Bekir, İbn Sina felsefesinin Batıfelsefesine etkileri, Uluslararasıİbn Sina sempozyumu(17-20 agustos 1983) bildirileri, Başbakanlık basımevi, Ankara, 1984.

Karlığa Bekir, İslam Düşüncesinin Batıdüşüncesine etkileri, Litera yayıncılık, İstanbul, 2004.

O’leary, De Lecy, İslam düşüncesi ve tarihteki yeri, Çev. H.Yurdaydın, Y. Kutluay, A.Ü.İlahiyat fakultesi yayınları, Ankara, 1971.

Ülken, H.Z, İslam Felsefesi, kaynaklarıve tesirleri, Türkiye İşbankasıKültür yayınları, Ankara, 1967.

Ülken, H.Z,Uyanışdevirlerinde tercümenin rolü, İstanbul, 1935.

Yakıt, İsmail,İbn Sina’da İnsan rohunun evrimi ve modern biyolojik düşünceye katkısı, uluslar arasıİbn Sina sempozyumu(17-20 agustos 1983) bildirileri, Başbakanlık basımevi, Ankara, 1984.

Meshhur Alim Abdushkür Muhemmet’imin Eserlirining Katologi


I Neshr qilin’ghan kitabliri

1.«shinjangning tang dewridiki naxsha-usul sen’iti»,shinjang xelq neshriyati , 1980- yili neshr qilghan.

2.«uyghur kilassik muzikisi “on ikki muqam”heqqide»milletler neshriyati , 1980- yili neshr qilghan.

3.«ruba’iyat»(1) , qeshqer uyghur neshriyati 1982- yili neshr qilghan.

4.«uyghur pelsepe tarixigha a’it mesiller» , qeshqer uyghur neshriyati 1982- yili neshr qilin’ghan ( bu kitabqa alimning besh parche maqalisi kirgüzzülgen).

5.«choghluq», shinjang xelq neshriyati 1986- yili neshr qilghan.

6.«omomiy istétka», shinjang yashlar neshriyati 1985- yili neshr qilin’ghan.

7.«farabi we uning pelsepe sistimisi», shinjang xelq neshriyati 1986- yili neshr qilin’ghan.

8.«qarliq tagh shejerisi» shinjang yashlar-ösmürler neshriyati 1988- yili neshr qilghan.

9.«ruba’iyat» (2), qeshqer uyghur neshriyati 1989- yili neshr qilghan.

10.«qatlamliq éstétka», shinjang ünwirsistiti neshriyati 1994- yili neshr qilghan.

11.«uyghur pelsepe tarixi» , shinjang xelq neshriyati 1997- yili neshr qilghan.

12.«uyghur muqam xezinisi»,shinjang xelq neshriyati 1997- yili neshr qilghan.

13.«gherbiy yurt tashkémir sen’iti» , shinjang xelq neshriyati 1998- yili neshr qilghan.

14.«”qutadghubilik”xezinisi» , shinjang ünwirsitéti neshriyati 1999- yili neshr qilghan.

15.«sewdaliq te’ejjüpnamisi» , shinjang xelq neshriyati 2000- yili neshr qilghan.

16.«abdushkur muhemmet’imin hikmetliri» (1) , shinjang xelq neshriyati 2000- yili neshr qilghan.

17.«yipek yolidiki toqquz hikmet» , shinjang xelq neshriyati 2001- yili neshr qilghan.

18.«uyghurlarda islam mediniyti» shinjang xelq neshriyati 2002- yili neshr qilghan.

19.«qedimki merkiziy asiya»(“turan tarixi”) , shinjang neshriyati 2002- yili neshr qilin’ghan.

20.«a’ile» , shinjang ünwirsitéti neshriyati 2002- yili neshr qilghan.

Alimning eserliri kirgüzülgen kitablar

  1. «jahanname»(2) (bu kitabqa alimning “güllük doppa toghrisida ” namliq maqalisi kirgüzülgen) shinjang xelq neshriyati 1988 – yili neshr qilin’ghan .
  2. « mehmud qeshqeri» ( bu kitabqa alimning “uyghur xelqining 11 – esirdiki ikki büyük alimi” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , qeshqer uyghur neshriyati 1985 – yili neshr qilin’ghan .
  3. « ghezel we muxemmesler » (bu kitabqa alimning besh parche ghezel , bir parche muxemmesi kirgüzülgen ) milletler neshriyati 1983 – yili neshr qilin’ghan .
  4. «uyghur shé’iriyiti toghrisida » ( bu kitabqa alimning ” yüksek qelibning shé’iri heykili ” namliq obzori kirgüzülgen ) shinjang xelq neshriyati 1989 – yili neshr qilin’ghan .
  5. « yéngi ruba’iylar » ( bu kitabqa alimning alte parche ruba’iysi kirgüzülgen ) milletler neshriyati 1988 – yili neshr qilghan .
  6. « “qutadghu bilik ” heqqide bayan » (1) ( bu kitabqa alimning « “qutadghu bilik” ilmiy qimmiti toghrisida » namliq maqalisi kirgüzülgen ) qeshqer uyghur neshriyati 1986 – yili neshr qilin’ghan .
  7. « “qutadghu bilik ” heqqide bayan » (2) (bu kitabqa alimning « ottura esir qanunshunasliq tarixidiki ulughwar namayende > namliq maqalisi kirgüzülgen ) qeshqer uyghur neshriyati 1986 – yili neshr qilin’ghan .
  8. « ah , yultuzlar » ( bu kitabqa alimning bir parche shé’iri kirgüzülgen ) , milletler neshriyati 1991 – yili neshr qilghan .
  9. « yapraqtiki neqishler» ( bu kitabqa alimning töt parche shé’iri kirgüzülgen)qeshqer’uyghur neshriyati 1985-yili neshir qilghan.

10.« toy chachqusi» ( bu kitabqa alimning 17parche ruba’iy we ghezili kirgüzülgen)shinjang xelq neshriyati 1985-yili neshir qilghan.

11.«100shé’ir» ( bukitabqa alimning ikki parche shé’iri kirgüzülgen ),shinjang xelq neshriyati 1991-yili neshir qilghan.

  1. «muhebbet lirikiliri» ( bu kitabqa alimning bir parche shé’ri kirgüzülgen)shinjang xelq neshriyati 1991-yili neshir qilghan.

13.«qayghuluq eslimiler» ( bu kitabqa alimning”izgü peziletning uyghur shé’riyitidiki iptixari”namliq maqalisi kirgüzülgen)shinjang xelq neshriyati 1996- yili neshr qilghan.

  1. «qumul muqamliri heqqide » ( bu kitabqa alimning “uyghur muqamlirining qedimki gewdisi – qumul muqamliri heqqide ” namliq maqalisi kirgüzülgen ) shinjang xelq neshriyati 1994 – yili neshr qilin’ghan .
  2. « uyghur on ikki muqami heqqide » ( bu kitabqa alimning ” uyghur muqamlirining menbe – éqimliri toghrisida” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shinjang xelq neshriyati 1992 – yili neshr qilin’ghan .
  3. « uyghur edebiyati tarixi » (2) (alim bu kitabning ikkinchi qisim 2 – paragraf we 2- , 4- , 5- ,10 – bablirini yazghan ) , shinjang ma’arip neshriyati 1993 – yili neshr qilghan .
  4. « uyghur on ikki muqami tetqiqati » ( bu kitabqa alimning ” uyghur muqamlirining menbe – éqimliri toghrisida” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , milletler neshriyati 1995 – yili neshr qilghan .

18.«ibin sina we uyghur tébabetchiliki » ( alim bu kitabning kirish sözini yézip bergen ) ,

Shinjang xelq neshriyati 1996- yili neshr qilin’ghan .

  1. «silishturma edebiyat asasliri » ( alim bu kitabqa béghshlima maqalisi yézip bergen ) , shinjang uniwéristiti neshriyati 1997- yili neshr qilghan .
  2. « ah , nurluq abidiler » ( bu kitabqa alimning besh parche shé’iri kirgüzülgen ) , qeshqer uyghur neshriyati 1997- yili neshir qilghan .
  3. « abdukérim xoja ijadiyiti toghrisida » ( bu kitabqa alimning bir parche shé’iri we ” u shé’irliri bilen

Xelq qelbide yashaydu ” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shinjang yashlar – ösmüler neshriyati 1999- yili neshir qilin’ghan .

  1. « edebiyat » ( bu toluq ottura mektep 2- yilliqning derslik kitabi bolup , uninggha alimning ” kitab we kitab medeniyiti” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shinjang ma’arip neshriyati 1999- yili neshr qilin’ghan .
  2. « junggu az sanliq milletler pelsepe tarixi » ( bu kitabqa alimning ” uyghurlarning pelsepe idiyisi ” namliq esiri kirgüzülgen ) , enxüy xelq neshriyati 1992- yili neshr qilin’ghan .
  3. « shinjangdiki milletlerning pelsepe – idiye tarixi » ( alim bu kitabning uyghur , özbik , qirghiz milletlirining pelsepe – idiye tarixigha a’it qismini yazghan ) .
  4. « yipek yoli muzika sen’iti » ( bu kitabqa alimning “on ikki muqam we turdi axun ” namliq maqalisi

Kirgüzülgen ) , shinjang xelq neshriyati 1980- yili neshr qilin’ghan . (xenzuche) .

  1. «shahname» (bu kitabqa alimning “sherq kilassik edebiyatidiki mislisiz ezimet , ebulqasim firdewisi ” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shinjang xelq neshriyati 1998- yili neshr qilghan .
  2. « kungzi tughulghanliqining 2540 yilliqni xatirlesh muhakime maqalilar toplimi » ( bu kitabqa alimning “kungfuzi we qochu

Medeniyiti ” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shangxey senlen kitab neshriyati 1992- yili neshr qilin’ghan .

  1. «büyük sha’ir elshir nawa’y » ( bu kitapqa alimning “elshir nawa’iyning pelsepe qarashliri üstide izdinish” we “elshir nawa’iyning medeniyet tariximizda tutqan orni ” qatarliq ikki parche maqalisi kirgüzülgen ) shinjang xelq neshiriyati 1996 – yili neshir qilin’ghan .

29.«”tarim ” we men » ( bu kitapqa alimning “tebrik we ümid” namliq bir parche maqalisi kirgüzülgen ) shinjang xelq neshriyati 1996 – yili neshir qilghan .

  1. « tallan’ghan ruba’iylar » (bu kitapqa alimning 10 parche ruba’iysi kirgüzülgen ) qeshqer uyghur neshiriyati 1999 – yili neshir qilghan .
  2. « bugünki zaman uyghur edebiy tenqidchiliki » (bu kitapqa alimning “shé’iriyet éstitikigha da’ir bir qanche mesile ” namiliq maqalisi kirgüzülgen ) shinjang xelq neshiriyati 2001- yili neshir qilin’ghan .

II Alimning élan qilin’ghan maqaliliri

Alim abdushukür muhemmet’minning ta hazirghiche élan qilin’ghan maqaliliri 200 parchige yéqin bolup , bu maqalilardin “gherbiy yurt tashkémir sen’iti” de 168 parche , “shinjang uniwérsitéti ilmiy zhornili” da 181 parche , “kitap munbiri” zhornilida 170 parchining katologi élan qilin’ghan idi . Men toplighan matériyallirim asasida mukemmel dep qaralghan maqalilar katologini tüzüp chiqtim .

  1. «uyghur xelqining 11- esirdiki ikki büyük alimi » ( “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili ” 1956- yil uyghurche 3- san , xenzuche 4- san ).
  2. « edebiyat – sen’ette tip mesilisi toghrisidiki deslepki chüshenchilirim » ( “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1956- yili uyghurche 4- san ).
  3. «uyghur pelsepe – idiye tarixigha da’ir tetqiqat tézisliri »( <1> “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1980- yilliq uyghurche 2- san ; <2> “pelsepe tetqiqati ” zhurnili 1980- yilliq xenzuche 4- san ).
  4. «farabining muzika éstétikisigha da’ir bir qanche mesile» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1980-yilliq

Uyghurche 4- san ).

  1. «nan we tonur» (“milletler resimlik zhurnili ” 1980- yili 3- san , xenzuche nusxisi ).
  2. «on ikki muqam we turdi axun» ( <1> “shinjang géziti” 1980- yili 5- ayning 30- künidiki sani ;

<2> “shinjang sen’iti” 1980- yilliq uyghurche 1- san ; <3> “yipek yoli muzika sen’iti” 1980- yil shinjang

Xelq neshriyati neshr qilghan xenzuche maqalilar toplimi , bu toplamgha alimning yuqarqi maqalisi kirgüzülgen ;

<4> “shinjang sen’iti” zhurnili 1980- yilliq xenzuche 4- san ) .

  1. «ottura asiya xelqining ulugh alimi – ibin sina» (ibin sina tughulghanliqining 1000 yilliqi munasiwiti bilen ) ,

“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” uyghurche 1980- yilliq 3- san .

  1. «ereb medeniyiti we yawropada edebiyat – sen’etning qayta oyghinishi» (<1> “kitablargha baha” zhurnili

1980- yilliq 4- san ; <2> “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1982- yilliq 2- san ) .

  1. «yüsüp xas hajip – farabi ilghar ijtima’iy idiyilirining munewwer warisi» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili”

1982- yilliq 2- san ).

  1. «muhemmed sidiq zelili we uning ijadiyet yoli» (“tarim” zhurnili 1981- yilliq 4- san ).
  2. «”uyghur edebiyat tarixi” ning tetqiqat tézisliri» (“bulaq” mejmu’esining 1981- yilliq 1- sani ).
  3. «farabi pelsepe sistémisining tarixi qimmiti» (“pelsepe tetqiqati” zhurnili 1981 yilliq 1- sani ).
  4. «qedimi küsenning ataqliq budda mutepekkuri kumirajiwa» (“pelsepe tetqiqati” zhurnili 1981 yilliq 11- san).
  5. «”el qanun fit tip” we uningdiki tebi’et pelsepisi mesililiri» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili”

1982- yilliq 2- san ).

  1. «shinjangning tebi’iy muhitida bostanliq bilen chöllükning di’aléktik munasiwiti» (“shinjang uniwéristéti

Ilmiy zhurnili” 1982- yilliq 1- san ).

  1. «ottura asiya xelqlirining eng qedimki töt zat toghrisida» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1982- yilliq

3- san ).

  1. «güzellik terbiyisi we uning roli» (“shinjang ma’aripi” zhurnili 1982- yilliq 10- , 11- , 12- sanliri ).
  2. «amannisaxan we on ikki muqam» (“shinjang sen’iti” zhurnili xenzuche 1982- yilliq 2- san ).
  3. «ebu nasir farabining logikiliq telimatliri» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” xenzuche 1982- 4- san ).
  4. «ruxsari muqami we uning ijadchisi zikri elfettar» (“shinjang géziti” 1982- yili 11- ayning 17- künidiki sani).
  5. «ottura esir qanunshunasliq tarixidiki ulughwar namayande» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1984- yilliq 1- san).
  6. «uyghur tiyatir sen’itining yéngi zéminini achayli» (“shinjang sen’iti” zhurnilining 1984- yilliq

Xenzuche 3- san ).

  1. «on ikki muqam heqqide» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1984- yilliq xezuche 2- san ).
  2. «”qutadghubilik” we ma’aripshunasliq» (“shinjang ma’aripi” zhurnili 1984- yilliq 9- , 10- sanliri ).
  3. «uyghur tébabetchilikining tarixi teswiri» (“qeshqer pidagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1984- yilliq

3- san ).

  1. «qedimki küsen klassik usuli» (“shinjang géziti” 1984- yili 5- aydiki sani ).
  2. «uyghur klassik muzikisi “on ikki muqam” we xelq éghiz edebiyati mesililiri» (“qumul edebiyati”

1984- yilliq 3- san ).

  1. «”perhad – shirin” tragédiysi we uning uyghurlar arisidiki riwayet shekli» (“aqsu edebiyati” 1984- yilliq 3- san ).
  2. «qedimki klassik usulning yéngi hayatqa érishishi» (“shinjang géziti” 1984- yilliq 25- öktebirdiki sani ).
  3. «farabi shé’irliridin nemune» (“tarim” zhurnili 1984- yilliq 5- san ).
  4. «ürümchining herxil yer namliri» (“ürümchi kechlik géziti” 1984- yili 23- marttiki sani ).
  5. «eng qedimki ürümchi we öre qangqillar» (“ürümchi kechlik géziti” 1984- yili 16- iyundiki sani ).
  6. «éstitika qandaq pen?» (“ishchilar waqit géziti” 1984- yili omomiy 8- san ).
  7. «yüksek qelibning shé’iriy heykili» (“kitablargha baha” – “shinjang kütüpxanichiliqi” zhurnili 1984- yili 3-san ).
  8. «turpan üzümi we turpan sharabi» (“shinjang géziti” 1985- yili 20- iyundiki sani ).
  9. «elshir newa’iy we “seddi iskender”» (<1> “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1985- yilliq 4- san

<2> “ürümchi kechlik géziti” 1985- yili 2- noyabirdiki sani ).

37.«putmes- tügimes bayliq we ebediy yadikarliq» ( “türky tillar diwani”ning toluq neshiri munasiwiti bilen) tarim zhurnili1985-yilliq12-san.

38.«küsen medeniyiti we usul sen’iti»(1)”shinjang sen’iti”zhurnili xenzuche 4-san).

39.«hazirqi zaman uyghur muzikichiliqining iptixari»(“shinjang sen’iti”zhurnili 1985- yilliq1- san).

40.«wintsiylik markopolo we sherq medeniyiti» ( “tiyanshan ikrani” zhurlini 1985- yilliq 6- san).

41.«pakistan renglik hikaye filimi – “pakliq”» ( “shinjang géziti 1985- yili 23- awghusttiki sani).

42.«qoghun we uning makani» ( “ürümchi kechlik géziti” 1985- yili 12- maydiki sani).

43.«ottura esir uyghur medeniyitining qamusi – “qutadghubilik” » (1) “qumul edebiyati” zhurnili 1986- yilliq 4- san; (2) «jenubiy okyan ilmiy zhurnili» yaponche 11- san.

44.«pelsepini islah qilish tesewwur tézisliri» (1) “shinjang üniwirsititi ilmiy zhurnili” 1987- yilliq 3- san; (2) “shinjang pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” xenzuche 1987- yilliq 4- san.

45.«”qutadghubilik” we uning apturi » (1) «yipek yoli sayahetchiliki»xenzuche 1986- yilliq 2- san; (2) “yipek yoli sayahetchiliki” in’gilizche 1986- yililiq 4- san.

46.«milliy medeniyetning rawajlinishidiki bir muhim qanuniyet» (1) “shinjang géziti” 1986- yili 11- may xenzuche sani: (2) “shinjang géziti” 1986- yili 17- may uyghurche sani).

47.«”qutadghubilik”ning ilmiy qimmiti» ( “qeshqer géziti” 1986- yili 28- öktebirdiki sani).

48.«émpédukil bilen yüsüp xas hajipning töt tadu qarishidiki omumluq we alahidilik toghrisida» ( “qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1986- yilliq 1- san).

49.«xaraktir we xaraktir güzelliki» ( “ürümchi kechlik géziti” 1986- yili 9- , 10- , 11- féwraldiki sanliri).

50.«bir shé’ir toghrisida parang» ( “shinjang géziti” 1986- yili 14- iyundiki sani).

51.«alwasti we uning yingi qiyapiti» ( “ürümchi kechlik géziti” 1986- yili 7- iyundiki sani).

52.«ruba’iy we uning mezmuni , shekli heqqide» ( “qeshqer edebiyati ” 1986- yilliq 4- san).

53.«yuqiri maharet we ésil sen’et – “muqam”may boyaq resimi heqqide» ( “ürümchi kechlik géziti” 1986- yilliq 12- may sani).

54.«güzellik bilen xunüklükning komédik silishturmisi« ( tiyanshan ékrani 1986- yili 6- san).

55.«mirza heyder we”tarixiy reshidi”» (“shinjang ijtima’iy penler tetqiqati” 1986- yilliq 3- san ).

56.«heshemetxorluqning on chong kasapiti» (“ürümchi kechlik géziti” 1986- yili 10- iyundiki sani).

57.«jabaghan élige sayahet» (“ürümchi kechlik géziti” 1986- yili 11- , 12- aylardiki sani).

58.«güllük doppa»( tarim we nezim )”shinjang sen’iti géziti” 1986- yili.

59.«”on ikki muqam”ning tarixiy qatlimi we istitik alahidiliki» (1) “shinjang ijtima’iy penler tetqiqati» 1987- yilliq 4- san ; (2) “shinjang sen’iti”zhurnili 1987- yili xenzuche 1- san .

60.«yipek yolidiki bibaha göher-uyghur edebiyati» ( “shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1987- yilliq 1- san).

61.«ijtima’iy tepekkur sheklige a’it bir qanche mesile» (“shinjang ma’aripi”zhurnili 1987- yilliq 2- , 3- sanlar ).

62.«elshir newa’iyning pelsepe qarashliri üstidiki izdinish» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1987- yilliq 2- san).

  1. «uyghur ressamliq sen’iti tarixidiki yingi namayende» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1987- yilliq 6- san ).

64.«muhemmed xarazmi we “muhebbetname”» (1) “bulaq” mejmu’esi 1987- yili omomiy 18- san ; (2) «milli yazghuchilar» zhurnili

Xezuche 1990- yili 2- san .

  1. «hapiz shirazi – sherq shé’iriyitidiki isyankar ustaz» (“bulaq” mejmu’esi omomiy 20- san ).
  2. «meshrep – ulugh insanperwer sha’ir» (“bulaq” mejmu’esi omomiy 19- san ).
  3. «ottura esir jahalitige oqulghan shikayetname» («” kolliyat mesnewi xarabati” toghrisida» ): “bulaq” mejmu’esi omomiy 18- san .
  4. «bir shé’ir heqqide söz» (“shinjang géziti” 1987-yili 24- yanwardiki sani ).
  5. «ikki shé’ir heqqide parang» (“shinjang géziti” 1987- yili 19- séntebirdiki sani ).
  6. «”aqsu edebiyati” diki shé’iriyet ünchilirige nezer» (“aqsu edebiyati” 1987- yilliq 3- san ).
  7. «yüsüp xas hajipning tebi’et qarashliri heqqide mulahiziler» (“shinjang ma’aripi” zhurnili 1988- yilliq 10- , 11- sanliri ).
  8. «”yipek yoli muzika medeniyiti” dégen kitabqa baha» (“shinjang sen’iti” zhurnili xenzuche 1988- yilliq 5- san ).
  9. «ottura asiya ilinzmliq medeniyet» (“qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1988- yilliq 5- san ).
  10. «farabi pelsepe idiyisi tetqiqatidiki mentiqiylik ziddiyet» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1988- yilliq 2- san ).
  11. «xoja bahawidin neqishbendi we chaghatay edebiyati» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1988-yilliq 3-san ).
  12. «uyghur edebiyatida ehmed yessewi we yessewiychilik» (“ulugh mutepekkur sha’ir” 1988- yilliq 1-san ).
  13. «uyghur edebiyati tarixi pirogirammisi»(töt tomluq”uyghur edebiyati tarixi”namliq kitap üchün teyyarlan’ghan);(1)”qeshqer pidagogika inistituti ilmi zhurnili”1987-yilliq3- ,4- san:(2)”qeshqer pidagogika inistitoti ilmi zhurnili”1987-yilliq4- ,6-sanlar.
  14. «emir xsraw déhlewi» (“bulaq” memu’esi 1988- yilliq 1- san ).
  15. «ulugh mutepekkur sha’ir nizami genjiwi» (“bulaq” mejmu’esi 1988- yilliq 2- san ).
  16. «ulugh mutepekkur sha’ir nasir xsraw» (“bulaq” mejmu’esi 1988- yilliq 3- san ).
  17. «sha’ir xoja jahan ershi we uning shé’iriy ijadiyiti heqqide» (“bulaq” mejmu’esi 1988- yilliq 4- san ).
  18. «se’id shirazi» (“bulaq” mejmu’esi 1988- yilliq 4- san ).
  19. «zelili shé’iriyitining idiyiwi mezmuni we bedi’iy qimmiti toghrisida» (“shinjang ma’arip inistituti ilmiy zhurnili” 1988- yilliq 1- san ).
  20. «klassik medeniyet we nezeriyiwi tepekkur» (“shinjang géziti” 1988- yili 3- dékabirdiki sani ).
  21. «ma zuchang é’e uning shé’irliri» (“shinjang géziti” 1988- yili 16- iyundiki sani ).
  22. «hemra’i ghezellirining heqiqi mu’ellipi toghrisida» (“tarim” zhurnili 1988- yilliq 5- san ).
  23. «yash tamchisidin urghughan shé’irlar» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1988- yilliq 3- san ).
  24. «en’eni’wi ang we zamaniwi ang» (“shinjang géziti” 1988- yili 12- iyunidiki sani ).
  25. «tarix heqqide qayta oylinish – millet tereqqiyatining éhtiyaji» (“shinjang géziti” 1988- yili 2- öktebirdiki sani ).
  26. «yashlar we iqtidar qimmiti» (“shinjang géziti” 1988- yili 28- iyuldiki sani ).
  27. «oxshimaydighan ikki xil milliy oyghinish» (“shinjang géziti” 1988- yili 13- noyabirdiki sani ).
  28. «u shé’irliri bilen bille xelq qelbide» (“shinjang géziti” 1988- yili 12- marttiki sani ).
  29. «essalam qeshqer , salam ana diyar» (“qeshqer géziti” 1988- yili 9- séntebirdiki sani ).
  30. «”qutadghubilik” ning tebi’et pelsepisi qarashliri heqqide» (1) “qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1989- yilliq 1- san

(2) “shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1990- yilliq xenzuche 4- san .

  1. «yipek yolidin uyghur medeniyitining en’güshtirini qayta tipiwélish» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1989- yilliq 4- san ).
  2. «medeniyet sinkirték qatlam neziriyisi heqqide bayan» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1989- yilliq 4- san ).
  3. «shé’iriyitimizge a’it bir qanche éstétikiliq mesile» (“tarim” zhurnili 1989- yilliq 1- san ).
  4. «sherqi tengritagh étikide qedimki medeniyet izlirini tekshürüshtin dokilat» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1989- yilliq

4- san ).

  1. «medeniyet tereqeyati toghrisidiki ilmiy qarash – sinkirték qatlam qarishi toghrisida» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili”

1989- yilliq 1- san ).

  1. «milletler tereqqiyat tarixi oylinishqa muhtaj» (“yéngi közetküchi” zhurnili 1989- yilliq 7- san ).
  2. «échiwétilgen ang we shinjangdiki milletler edebiyati» (“junggo gherbiy qisim edebiyati” zhurnili xenzuche 1989- yilliq 1- san).
  3. «muhim bir tarixi tejribe» (“shinjang géziti” 1989- yili 8- noyabirdiki sani).
  4. «ayalliq qelibning milodiyisi» (“tarim” zhurnili ).
  5. «heshemetxorluq we quruq shöhret» (“shinjang géziti” 1989- yili 25- yanwardiki sani ).
  6. «uyghur so’igerlirining yipek yolida körsetken xizmiti» (“shinjang géziti” 1989- yili 27- apréldiki sani ).
  7. «yüen sulalidi dewridiki uyghur alimliri we sha’irliridin nemune» (“ürümchi kechlik géziti” 1989- yili 1- aydiki sani ).
  8. «hesetxorluq heqqide hesretlik xiyallar» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1989- yilliq 6- san ).
  9. «milletning birlik – hemdemliki we uning yurtwazliqqa yemliki» (“shinjang medeniyti” zhurnili 1989- yilliq 5- san ).
  10. «rohni saghlamlashturush milletni güllendürüshning muqeddimisi» (1) (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1989- yilliq 4- san) ;

(2) (“milliy yazghuchilar” zhurnili 1990- yilliq 4- san ).

  1. «4- may herkiti we lüshün rohi» (“tarim” zhurnili 1989- yilliq 10- san ).
  2. «nuruz bayrimi we uning tarixi qatlimi» (1) (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1990- yilliq 1- san ) ;
  3. «uyghur qebililirining eng qedimki tebi’et – ilahiyet qerashliri heqqide» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1990- yilliq 1- san ).
  4. «asina melike – gherbiy yurt sen’iti» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1990- yilliq 4- san ).
  5. «yitilgen sen’et , séhirlik hékmet we yalqunluq muhebbet» (“ghazi emet may boyaq ressimliri” toplimigha baha ) : “shinjang sen’iti” zhurnili 1990- yilliq 4 we 5-sanliri
  1. «izgü peziletning ughur shé’iriyitidiki iptixari» (“qeshqer edebiyati” 1990- yilliq 1- san ).
  2. «hazirqi zaman medeniyet tüzülmisidiki paji’elik ziddiyet» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1990- yilliq 3- san ).
  3. «milletning öz – özini bilishi we sotsiyalistik medeniyet üch burjiki» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1990- yilliq 5- san).
  4. «xelqni obrazliq tepekkur qilish – uyghur edebiyatini güllendürüshning achquchi» (“tarim” zhurnili 1990- yilliq 8- san ).
  5. «kungfuzi we quju medeniyiti» (“wénxuybaw” xenzuche 1990- yili 27- féwraldiki sani ).
  6. «uyghur islam medeniyiti heqqide qisqiche bayan» (“shinjang ijtima’iy penler munbiri” 1990- yilliq 27- féwraldiki sani ).
  7. «üzüm seylisi harpisida» (1) “shinjang géziti” uyghurche 1990- yil 18- awghust ; (2) xenzuche 2- séntebirdiki sani).
  8. «milliy usulning siri we séhriy küchi» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1990- yilliq 5- san ).
  9. «naxsha – usul makanining yéngi jilwisi» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1990- yilliq 4- san ).
  10. «sherq sen’itidiki bibaha göher – “on ikki muqam” ning toluq retlinishi munasiwiti bilen» (“shinjang géziti” 1990- yilliq 15-séntebirdiki sani ).
  11. «ilhambexsh ilham qetriler» (“turpan” zhurnili 1990- yilliq 3- san ).
  12. «tebrik we ümid» (“tarim” zhurnili 1990- yilliq 10- san ).
  13. «elshir newa’iyning medeniyet tarixida tutqan orni» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1991- yilliq 4- san ).
  14. «kelgüsi mushu yerdin bashlinidu» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1991- yilliq 4- san ).
  15. «medeniyet insanperwerlik we sotsiyalizim» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1991- yilliq 3- san ).
  16. «eziz diyar , shanliq iptixar» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1991- yilliq 3- san ).
  17. «”qumul edebiyati” zhurnilining 100 sani» (“qumul edebiyati” zhurnili 1991- yilliq 3- san ).
  18. «uyghur muqamlirining töt chong alahidiliki» (“qeshqer géziti” 1992- yilliq 14- awghusttiki sani ).
  19. «siktay – sak – uyghurlarning kiyim – kéchek medeniyitidiki en’enwi izchilliq» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1992- yilliq 2- san ).
  20. «heqiqet üstide izdinish heqiqiy tetqiqatchining burchi» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1992-yilliq 4- san ).
  21. «küsen ressamlirining éstétik éngi» (1) “shinjang medeniyiti” zhurnili 1992- yilliq 3- san ; (2) “shinjang sen’iti” zhunili1993- yilliq 5- san ).
  22. «islamiyettin ilgiriki gherbiy yurt usul sen’itining tarixiy uchuri» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1992- yilliq 4- san ).
  23. «on ikki muqam we newa’iyxanliq» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1992-yilliq 5- san ).
  24. «klassik edebiyatta xoten teswiri» (“bulaq” mejmu’esi 1992- yilliq 4- san ).
  25. «”qara janggal” ni oqughandin kiyinki tesirat» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1992- yilliq 4- san ).
  26. «klassik edibiyatta mani teswiri we shinjangdin mani dini ressamlirining bayqilishi» (“shinjang ijtima’iy penler munbiri” 1992- yilliq 4- san ).
  27. «newa’iy misralirining meniwi medeniyet qimmiti» (1) “shinjang géziti” 1991- yilliq 5- öktebirdiki sani ; (2) “qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1992- yilliq 4- san .
  28. «til qudriti – til peziliti bilen» (“til we terjime” zhurnili 1992- yilliq 4- san ).
  29. «sherq edebiyatidiki ghayet zor bayliq “shahname”» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1993- yilliq 3- san ).
  30. «on ikki muqamdiki 24 mesile» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1993- yilliq 1- san ).
  31. «yipek yolining iqtisadi qimmiti» (“shinjang iqtisad géziti” 1993- yilliq 27- marttiki sani ).
  32. «yipek yolidiki toqquz hékmet» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1993- yilliq 1- san ).
  33. «uyghur muqamlirining menbe we éqimliri» : ( bu maqale “uyghur on ikki muqami” dégen kitabqa kirgüzülgen) shinjang xelq neshiriyati 1993- yili neshri .
  34. «yipek yolidiki yéngi sehipe we töge qushi rohi» (“milletler ittipaqliqi” zhurnili 1993- yilliq 1- san ).
  35. «yipek yolidiki bir chong illet» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1993- yilliq 2- san ).
  36. «menpe’etdarliq exlaqi we mejburiyet exlaqi» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yilliq 16- féwraldiki sani ).
  37. «kitab we kitab medeniyiti» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yilliq 19- yanwardiki sani ).
  38. «lirik shé’iriyet , meptunkar lezzet» (“teritagh zhurnili” 1993- yilliq 3- san ).
  39. «tupraqning monologi» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1993 yilliq 5- san ).
  40. «küsen medeniyitning tarixiy qimmiti» (“ishchilar waqit géziti” 1993- yilliq 23- öktebirdiki sani ).
  41. «tepekkur derixidin méwiler» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1993- yilliq 5- , 6- sanliri ).
  42. «zeynul’abidin mewliwi damolla haji te’ripide» (“qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1993- yilliq 2- san ).
  43. «tarix tetqiqatidiki téngi mitod – uchurluq tarix tetqiqati usuli» (1) “shinjang sen’iti” zhurnili xenzuche 1993- yilliq 2- san ;

(2) “shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1996- yilliq 2- san .

  1. «islamiyetitn kéyinki gherbiy yurt usul sen’itining tarixi uchuri» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1994- yilliq 2- san ).
  2. «uyghur ejdatlirida mey medeniyiti» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1994- yilliq 1- san ).
  3. «ottura asiya insaniyet medeniyetshunasliqidiki bir qanche mesile» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1994- yilliq 6- san (xenzuche).
  4. «oqutquchi toghrisida» (“shinjang ma’arip géziti” 1992- yilliq 17- noyabirrdiki sani ).
  5. «gherbiy yurt ma’arip tarixidin bir uchur» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yilliq awghusttiki sani ).
  6. «milli ma’arip we nezeriyiwi tepekkur» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yilliq 29- iyuldiki sani ).
  7. «oqughuchi toghrisida» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yili 3- ayning 6- künidiki sani ).
  8. «yüsüp xas hajipning ghayiwi jem’iyet modéli» (“shinjang pédagogika üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1994- yilliq 2- san ).
  9. «ottura esirning axiridiki meshhur alim – ulughbik» (“ürümchi kechlik géziti”1994- yilliq 27- dékabirdiki sani ).
  10. «mensur hellajining klassik edebiyatimizdiki ekis sadasi» (“tengritagh” zhurnili 1995- yilliq 3- san ).
  11. «yipek yoli tetqiqatidiki insaniyet medeniyetshunasliqi mesililiri» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1995- yiliq 2- san).
  12. «soghdilar we ularning étinik warisliri toghrisida» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 3- san ).
  13. «gherbiy diyar tiyatir sen’itining kilip chiqishi toghrisida bezi qarashlirim» (“qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 2- san ).
  14. «uyghur xelqi we uning medeniyiti» ( béyjing : junggo sen’et tetqiqat akadimiyisi”edebiyat – sen’et tetqiqati” zhurnili 1995- yilliq xenzuche 5- san ).
  15. «ehmed ibin muhemmed el – ferghane» (“shinjang pédagogika üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 3- san ).
  16. «ottura asiyadiki qedimi din» (“qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 3- san ).
  17. «yipek yoli we silishturma edebiyat» (“tarim” zhurnili 1995-yilliq 6- san ).
  18. «balasaghunning orni mesilisi heqqide» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 4- san ).
  19. «yipek yolida qayta oylinish» (“shinjang medeniyiti ” zhurnili 1995- yilliq 5- , 6- qoshma san ).
  20. «uyghurlar we ularning turmush medeniyiti» (“shinjang tezkirisi” zhurnili 1995- yilliq 3- san ).
  21. «uyghur muqamlirining qedimki gewdisi» (“shinjang ijtima’iy penler munbiri” zhurnili 1995- yiliq 4- san ).
  22. «ma’aripshunas , mutepekkur – sa’ir xoja nezer hüweyde» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1997- yilliq 2- san ).
  23. «”chin” we “machin” ibarisining jughrapiylik uqum da’irsi» (“shinjang ma’arip géziti” 1996- yili 3- ayning 5- künidiki sani ).
  24. «waqit heqqide yézilghan yaxshi shé’ir» (“shinjang géziti” 1990- yilliq 5- maydiki sani ).
  25. «yatlashqan insan we yatlashqan eqil – paraset» (“shinjang ma’arip géziti” 1995- yilliq 5- séntebirdiki sani ).
  26. «sükünat» (“shinjang ma’arip géziti” 1995- yilliq 29- awghusttiki sani ).
  27. «tebessum» (“shinjang ma’arip géziti” 1995- yilliq 1- awghusttiki sani ).
  28. «sewdaliq te’ejjüpnamisi» (“tengritagh” zhurnili 1986- yilliq tunji san ; 1987- yilliq 1- , 2- sanliri ).
  29. «tepekkur iqtqdari we tepekkur qimmiti» (“shinjang ma’arip géziti” 1996- yilliq 12- noyabirdiki sani ).
  30. «enqa yurtidiki enqa – pishwa» (“shinjang ijtima’iy penler munbiri” 1996- yilliq 1- san ).
  31. «komiraxiwa» (kino sinariyisi) (“shinjang mediniyiti” zhurnili 1995- yilliq 1- san ).
  32. «tepekkur derixidin méwiler» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1996- yilliq 4- san ).
  33. «rohiyet we medeniyet» (“tengritagh” zhurnili 1996- yilliq 6- san ).
  34. «ömür telqinliri» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1997- yilliq 1- san ).
  35. «dolan – qumul muqamlirining yiltizdashliqi heqqide izdinish» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1998- yilliq 1- san ).
  36. «bedi’iy ijadiyette ayallar teswirining ijtima’iy qimmiti» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1999- yilliq 1- san ).
  37. «en’eniwi ang gugumdiki uyqu we zamaniwi ang seherdiki oyghinish» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 2000- yili 1- san ).
  38. «arifname» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 2000- yili 4- , 5- qoshma san ).
  39. «uyghur muqam medeniyitning giné’alogiyilik siri» (“shinjang sen’iti” zhurnili 2001- yili 3- san ).

III Alimning terjime eserliri

  1. «choghluq qiz» shinjang xelq neshriyati , 1981- yili neshr qilghan .
  2. «toqquz nezim» miletler neshiryati 1987- yili neshiri .
  3. «éstétikidin léksiyiler»1987- yili shinjang radi’o-télwiziye unwérsititi basmisi .
  4. «shikispir sontliridin tallanma».
  5. «farabi shé’irliridin nemune» “tarim” 1984- yili 5 – san .
  6. «shahname»(bashqilar bilen) : shinjang xeliq neshir yati 1998 – yili neshiri.

Neshir qilinmighan kitabliri

  1. «hemrahi ghezeller»
  2. «üch wilayet inqilabining qisqiche tarixi » (ilmiy eser , orginal halette saqlan’ghan ).
  3. «analitik po’itika» (ilmiy eser , orginal halette saqlan’ghan , tamamlanmghan ).
  4. «yipek yolidiki sen’et jewherliri» (ilmiy eser , orginal halette saqlan’ghan ).
  5. «ghezelyat» ( ghezeller toplimi , orginal halette saqlan’ghan ).
  6. «bahariyat» ( ghezeller toplimi , orginal halette saqlan’ghan ).
  7. «shérin we sérin» ( shé’rlar toplimi,orginal halette saqlan’ghan ).
  8. «aq toz» ( shé’rlar toplimi , orginal halette saqlan’ghan ).
  9. «shebnem we uchqun» ( shé’rlar toplimi , orginal halette saqlan’ghan ).
  10. «izgülük melikisi» ( ayali rena mexsutqa bighishlap yazghan üch qisimliq eslime , orginal halette saqlan’ghan ) .
  11. «men we mining xelqim» ( özi heqqidiki eslime , orginal halette saqlan’ghan)

Ilan qilinmighan bashqa eserliri

  1. «hayatim heqqide qayta oylinish» (maqale).
  2. «sktaylarning mital tawlash hüner sen’iti» (maqale).
  3. «ottura asiya en’enwi hayat qarashlirigha baha» (maqale).
  4. «türk medeniyiti hindistanda» (maqale ).
  5. «küsen melikisi» (kino sinariyisi ).
  6. «muhebbet yighlaydu» (powést , tamamlanmighan ).
  7. «farabi» (roman , tamamlanmighan ).

Éziz Atawulla Sartékinning «Medeniyet Dalasigha Seper» namliq kitabidin élindi .

Shinjang xelq neshriyati 2003- yili 4- ay 1- neshri .

Uyghurlar Pissixologiyelik Urushta


Men we qebrem-2

Autori: Dr.Memtimin Ela 

Muqeddime

Düshmenning kallisi bilen uning rehberlirining iradisi ularning qoshunlirining bedinidinmu muhim bolghan qaraqtur.
– b.s.grifis

Uyghurlar xitaylarning dangliq klassik eserlirining hemmisini dégüdek uyghur tiligha terjime qilip chiqti. Meyli «su boyida» , meyli «üch padishahliq heqqide qisse» , meyli «qizil rawaqtiki chüsh», meyli «gherbke sayahet» bolsun, xitaylarning klassik eserlirining hemmisi dégüdek yüksek bedi’iy pasahette uyghur tilidin orun aldi. Ular xitaylarning siyasiy, iqtisadiy, herbiy we kultur tarixini tetqiq qilishta intayin muhim ehmiyetke ige. Bu klassik eserler ichidiki «üch padishahliq heqqde qisse» ni alahide tilgha élip ötüsh zörürdur. Chünki, ushbu eserde namayan bolidighini noqul halda yerlik militaristlar otturisidiki urush tüpeylidin malimanchiliqqa patqan xitayning qedimki jem’iyitila emes, belki ademning diqqitini nahayiti küchlük terizde chékidighan xitayning özgiche we piship yétilgen siyasiy tepekküridur.
Bir biri bilen tirkiship turiwatqan üch padishahliq mukemmel bir siyasiy tekshilikni—köp qatlamliq siyasiy weziyetni we makanni, téximu toghriraqi, siyasiy ré’alliqni teshkil qilidu. Bu üch küch bir- birige hem qarimu qarshi hem bir birige béqinidu, taki ular otturisidiki menpe’et munasiwiti tengpungluqi küchlük we eslige keltürgüsiz derijide buzulmighuche. Bu ré’alliq insaniyet tarixidiki herqandaq bir urush özide hazirlaydighan töwendiki qarimu qarshi terkiblerdin tüzülgen: urush (hujum) we tinchliq(mudapi’e), qarshilishish (düshmenlik) we diplomatiye (ittipaqdashliq), uchuq-ashkariliq (uchrishish) we yoshurunluq (jasusluq), ishendürüsh (teshwiqat) we aldamchiliq (asiyliq) hemde eqil (stratégiye) we héssiyat (pisxik küchler we tesirler), qatarliqlardur. Bu yerdiki qarimu qarshiliq mahiyette dé’aléktikiliq baghlinishqa ige. Bu qarimu qarshiliqning dé’aléktikiliq birliki munasiwitidur. Bu munasiwetke köre, ular hem bir biri bilen toqunushidu hem bir biridin ayrilalmaydu: qarimu qarshiliq birlik ichide mewjut bolidu we birlik ichide qarimu qarshiliq bolidu. Bu qarimu qarshiliq axirida kéliship, yéngi yüksilishke érishidu. Yéngi bir siyasiy tertip mana mushu yüksilish—meyli u tarixning tereqqiyatigha nisbeten ijabiy yaki selbiy xaraktérliq yüksilish bolsun—arqiliq barliqqa kélidu.
«üch padishahliq heqqide qisse» xitayning xélila mukemmelleshken urush emeliyitiningla emes, belki yene uningdin yekünlinip méngilghan nezeriyisiningmu barliqini bildüridu. Diqqetni eng tartarliq nuqta shuki, ushbu eserdiki urush nezeriyisi urushning ghelibisini menpe’et munasiwitini asas qilghan we hökümranliq qilish iradisi yétekchilik qilidighan fizikiliq (maddiy) küch toqunushining üstünlükige baghliq bolupla qalmay, belki yene ikki xil stratégiye, ikki xil idiye, ikki xil pisxik tesirler otturisidiki toqunushqa baghliq dep qaraydu. Mundaqche éytqanda, herqandaq urushning ghelibisi fizikiliq küch we maddiy qudrettinmu keng da’irilik, téximu chongqur we téximu uzaq muddetlik bolghan pisxik küchler we tesirlerge baghliqtur.
Halbuki, keskin qilip éytqanda, mezkür eser yenila bir edebiy eserdur. Uningda ré’alliqqa bay we hetta uningdin halqighan weqelikler sözlinidu. Bu hékayiler hem ajayip gharayip—bir baqsa rasttek, yene bir baqsa toqulmidek; Bir baqsa ademning ongidek, yene bir baqsa ademning chüshidek. Eserning séhriy küchi uning romantiklashturulghan tarix bilen ré’alliqining menggü romatiklashturghili bolmaydighan qismini birleshtürgenlikididur. Buningda, ré’alliqtiki tüpki qozghitish küchi bolghan hayatliq bilen mamatliq otturisidiki dnamik toqunush romantiklashturulidu—dé’allashturilidu, yükseldürilidu. Yeni, bu bir sistémiliq nezeriye sheklide emes, belki edebiy shekilde tamamlinidu.
Téximu muhimi, ushbu eserning nezeriyiwi asasini sunzining «sunzining herbiy ishlar desturi» din izdesh mumkin. Uningda urushta yéngish-yéngilishni belgileydighan hel qilghuch amil herbiy yaraq, eskiriy küch, eskiriy orunlashturush, yer tüzülüshidin ünümlük paydilinish, hujum peytini we usulini toghra belgilesh jehettiki üstünlükla emes, belki yene pisxik tesirlerning rolidinmu janliq paydilinishtur. Yeni yüzmu yüz toqunushqa qarighanda yiraqtin—xuddi sunzi dégendek—rengwazliqni ishqa sélish arqiliq düshminini meghlub qilishtur. Urush, sunzining qarishiche, mahiyitidin rengwazliqtur. «düshminini héchqandaq urushsiz boy sundurush eng üstün takamulluqtur» deydu sunzi. Bizning «üch padishahliq heqqide qisse» din köridighinimiz xitay tarixidiki dangliq herbiy stratégiyichilerdin bolghan saw saw bilen ju gélyang otturisidiki küch élishishla emes belki yene rengwazliqni wayigha yetküzüp, urush qilmay turup, urush ghelibisige érishishke béghishlan’ghan élishishtur. Qisqartip éytqanda, u düshminini rohidin, qelbidin, exlaqidin we héssiyatidin meghlub qilishni közligen rengwazliqlar otturisidiki (pisxik) élishishtur.
Bu yerde uyghurlarning «üch padishahliq heqqide qisse» ni oqushi we sherhlishi diqqitimizni qozghaydu. Bu eser bir qisim uyghurlar üchün xitaylarning edebiy jehettiki büyük utuqlirining biri bolsa, yene bir qisimliri üchün xitay tarixining bedi’iy sizmisidur; Yene bir qisimliri üchün bu xitaylar teripidin yézilghan bahadir shirmetler heqqidiki qissidur; Yene bir qisimliri üchün bu ajayip-gharayip hékayetlerning sözlinishidur. Lékin, intayin az sandiki uyghurlar üchün bu eser xitayning urush nezeriyisi we bu nezeriyining yadrosi bolghan rengwazliq stratégiyisining bedi’iy yazmisidur. Ademni iztirapqa salidighan nuqta shuki, uyghur ziyaliyliridin téxi héchkim ushbu eserni xitayning xélila piship yétilgen herbiy stratégiye heqqidiki mupessel desturi dep qarighini yoq. Téximu yamini, bu heqte téxi tilgha alghudek héchqandaq tetqiqat élip bérilmidi.
Uyghurlarning ana wetini sherqiy türkistan 1949-yili xitay kommunist qoshunliri teripidin ishghal qilindi. Bu uyghurlar tarixidiki eng qarangghu bir yil boldi—uyghurlar shuningdin tartip xitay hökümitining asariti astida yashashqa mejburlandi. Sherqiy türkistan 2-jumhuriyitining qushunliri bilen xitay kommunist qoshunliri otturisidiki urush türlük seweblerge köre urushsiz axirlashti. Uyghurlar urushta urush qilmay meghlub bolsa, xitaylar urushsiz ghelibe qildi. Xitaylar sunzining héchqandaq urush qilmay turup ghelibe qilish stratégiyisini ghelibilik halda emeliyetke tedbiqlidi. Uningdin sirt, xitaylar sunzinimu tang qalduridighan urush ghelibisige érishti: uyghurlar xitaylar we bashqa düshmenliri teripidin urush qilmayla emes belki yene muntizm milliy armiyisi turuqluq, urush qilghuzulmastin meghlub qilindi. Sunzining herbiy ishlar desturidiki urushsiz ghelibe stratégiyisi uni qétirqinip ögen’gen we gomindanggha qarshi urushqa muweppeqiyetlik tedbiqlighan maw zédong we uning egeshküchiliri teripidin uyghurlarning paji’elik aqiwiti arqiliq béyitildi.
Emma, xitay hökümiti bilen uyghurlar otturisidiki bu urushsiz urush axirqi urush bolmidi. Uyghurlar urushta urushsiz—téximu toghraqi urush qilghuzulmastin—meghlub bolghan bolsimu, lékin ular otturisidiki urush axirlashmidi. Uyghurlar bilen xitaylar otturisida 1949-yilidin buyan, heqiqiy menidiki we kölemlik eskiriy urush yüz bermigen bolsimu, özgiche shekildiki urush gahi ashkara, gahi yoshurun terizde toxtawsiz dawam qildi. Emdiki urushning mahiyiti xitayning sunzining herbiy ishlar stratégiyisi, 36 penti, «üch padishahliq heqqide qisse» side sözlen’gen stratégiyilerde we hazirqi zaman xitay urush nezeriyiside bésiwélighan elni qandaq idare qilish emeliyitide téximu wayigha yetken sheklini kördi: neyrengwazliq stratégiyisi. Mundaqche éytqanda, bu urushning mahiyetlik alahidiliki shuki, armiyisiz uyghurlar zamaniwi armiyisi bar xitay hakimiyiti bilen hélihem tighmu tigh élishiwatidu we qan töküwatidu—bu urush is-tüteksiz élip bériliwatidu.
Bu «urushsiz» urushta xitayning armiyisi közge asan chéliqip ketmeydu. Heqiqiy urush armiyidinmu qudretlik bolghan, weyran qilish küchi uningdimu éship ketken we tesiri uzaqqa sozulghan neyrengwazliq stratégiyisi arqiliq élip bérilip keldi. Eng muhimi, emdiki urush eskiriy urushtin köre siyasiy tüs alghan pisxikiliq urush boldi. Uning yadrosi xitayning qedimki xerbiy stratégiyiside bixlinip, tarixning herqaysi basquchlirida mukemmelliship mangghan neyrengwazliq stratégiyisi boldi.
Bu stratégiyining asasliq terkibliri (tarixni we ré’alliqni) burmilash, aldamchiliq, méngini yuyush, suyiqest qatarliqlardin terkib tapti. Ushbu maqalimiz xitaylarning uyghurlar bilen 1949-yilidin béri élip bérip kéliwatqan pisxikiliq urushining mahiyitini neyrengwazliq stratégiyisi nuqtisidin chiqip turup tehlil qilidu.
*****
1. «azadliq» heqqidiki neyrengwazliqlar

Neyrengwazliq arqiliq yenggili bolidighan’gha hergiz küch ishletküchi bolma.
Nikkolo makyawélli, «shahzade»
Neyrengwazliq stratégiyisining eng yadroluq qismi méngini yuyush yaki kontrol qilishtur. Ménge yuyush ademning méngisini saxta uchur bilen ülüksiz ghidiqlash arqiliq, uning ré’alliq bilen bolghan munasiwitini burmilap we hetta üzüwétip, uni pütünley yat, yéngi we yaki özining eslidiki qarishi bilen qarimu qarshi bolghan qarashni qubul qilghuzushqa qiziqturushtin (yaki zorlashtin) ibaret idiye özgertish sistémisini körsitidu. Ménge yuyush adette bedenning zexmlendürülüshi yaki qiyin qistaqqa élinishini körsetmeydu. Belki u insanning tepekkur jeryanini ögertiwétish arqiliq, uni yétekligili bolidighan yönilishke sélishni körsitidu. Uningda pakit fantaziye yaki xam xiyal arqiliq burmilinidu: yaki aldin’ala teyyarlan’ghan saxta qurulma heqiqiy ré’alliqning üstige ustiliq bilen dessitilidu yaki ré’alliqning asasliq qurulmisi köp qétimliq qayta-qayta orun yötkilish jeryanida pütünley özgirip kétidu.
Töwende muhakime qilmaqchi bolghinimiz xitayning uyghurlargha qarita élip barghan intayin muweppeqiyetlik ménge yuyush herikiti we uning tesiridur. Bu 1949-yili we uningdin kéyin xitayning qandaq qilip tajawuzchiliq emeliyitini «azadliq» uqumigha muweppeqiyetlik halda yötkiyeligenlikini körsitidu. Bu nuqta, shuning bilen bir waqitta, bizning xitayning uyghurlargha qaratqan neyrengwazliq stratégiyisini téximu chongqur chüshinishimizge yardem béridu.
1949-yili xitaylar 2 ming yillardin béri emelge ashuralmay kelgen munu chüshini muweppeqiyetlik emelge ashurdi: gherbiy yurtni we bu yurtning qedimqi sahibi bolghan uyghurlarni üzül-késil boy sundurush. Bu yil xitaylarni 2 ming yillar ilgiri toxtawsiz sarasimige salghan we bu wejidin ularni dunyagha meshhur «seddichin sépili » ni qurushqa mejbur qilghan qedimqi «yawayi» hunlarning ewladi bolghan uyghurlar axiri munqerz qilindi. Hazirqi monggholiyide orxun uyghur xanliqini qurup, xitaylarni ta hazirghiche pexirlendürüp kéliwatqan tang sulalisining kibirini herbiy iskenjiler arqiliq yerge uralighan, uni aldigha tezimge keltüreligen we séliq töleshke mejburliyalighan uyghurlar axiri xitay azadliq armiyisining qorallirining sayisi astida yashashqa mehkum qilindi. 840-yili monggholiyidin özlirining tarim wadilirida yashawatqan qérindashlirini panah tartip kélip, qaraxanilar xanliqi, quchu uyghur xanliqi, se’idiye xanliqi, qeshqeriye döliti, ikki qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyetliridin ibaret musteqil xanliqlarni we döletlerni qurghan uyghurlarning siyasiy we kultural kimliki jiddiy kriziske duchar boldi. Xitayning tarixiy chüshinishidiki gherbiy diyardiki sirliq, yawayi we tinjimas uyghürlar axiri el qilindi.
Uyghurlar tarixidiki héchqandaq bir yil 1949-yiligha oxshimaydu. Mana mushu yilda uyghurlar erkinlikidin mehrum qalduruldi, kimliki kriziske duch keldi, iqtisadiy asasi tamamen talan-taraj qilinish xewpige chüshüp qaldi, kulturi hayat-mamatliq éghir xirisni kütiwaldi. 1949-yili xitaylarning tinjimas gherbiy yurtni boy sundurushining muqeddimisi bolsa, uyghurlar üchün wetinining qoldin kétishining bashlinishi boldi. Rusiye we kéyinki sowét ittipaqi, en’giliye we amérika qatnashqan «büyük oyun» sherqiy türkistanning xitaygha sowghat qilinishi bilen ayaqlashti. Chongqur idé’ologiyilik toqunushqa patqan sherqiy türkistan xitaylar teripidin héchqandaq küch serp qilinmayla el qilindi.
1949-yilidiki tajawuzchiliq xitay merkizi hökümiti teripidin «shinjangning tinch yol bilen azad bolushi» dep teriplendi. Bu yerde diqqetni tartarliq nuqta xitayning qandaq qilip, op’ochuq tajawuzchiliqni uyghurlargha «azadliq» dep chüshendüreligenlikidur: xitaylar qandaq qilip sherqiy türkistandiki uyghurlargha 1949 -yili musteqil bir jumhuriyetni weyran qilghan mushundaq tajawuzchiliqni mahiyiti pütünley burmilan’ghan shekilde qobul qilghuzalidi? Uyghurlarning bu jumhuriyetliri heqqidiki kolléktip eslimisi qandaq qilip bu tajawuzchiliqni «azadliqqa érishish» dep chüshinishke yol qoyalidi? Uyghurlar némidin we kimdin qandaq «azad» qilindi? Derheqki, so’allirimizning jawabi undaq asan emes. Eger biz uni ta hazirghiche yéshilmigen tarixiy pakitlar ramkisi ichige qoyghan waqtimizda, bu so’allirimizning jawabini izdesh téximu murekkeplishidu. Halbuki, biz maqalimizda ushbu so’allarning jawabini tarixiy nuqtidin emes, belki pisxologiyilik nuqtidin izdeymiz.
Ikkinchi jumhuriyet uyghur siyasiy tarixida idé’ologiyilik küresh eng keskin élip bérilghan shara’itqa shahid boldi. Uyghurlarning siyasiy hayati bir- biri bilen sighishalmaydighan kommunizm, pan türkchilik we islamizm otturisidiki ötkür toqunushning patqiqigha pétip qaldi. Ushbu idé’ologiyilerning sahibliri mushu seweblik bir-birige qarshi turidighan siyasiy lagérlargha bölünüp ketti. Bu mesleklerning ichide kommunizm idiyisi uyghurlarning siyasiy tallishida muhim rol oynidi.
Késip éytish kérekki, kommunizm idiyisi uyghurlarning 2-jumhuriyitining barliq siyasiy pa’aliyetlirige meyli ashkara meyli yoshurun bolsun küchlük tesir körsetti we hetta uni kontrol qilip keldi. Bolupmu, idé’ologiye saheside téximu shundaq boldi. Kommunizm idé’ologiyisini özining dölet qurulushining uli we tashqi siyasitining tüp yétekchi mesliki qilip kelgen sowét ittipaqidin ibaret bu sotsiyalistik impériye sherqiy türkistan’gha exmetjan qasimigha oxshash nurghun ziyaliylarni türlük wezipiler bilen ewetti. Ularning wezipilirining biri uyghurlargha kommunizm idiyisiningla ularni nijadliqqa érishtüridighan birdinbir ishenjlik meslek ikenlikini tarqitish boldi. Shuning bilen bir waqitta, sowét ittipaqining 2-dunya urushidiki fashizm üstidin qilghan ghelibisi kommunizmning dunyawi ghelibisi we hetta insaniyetning azadliqining heqiqiy we tosuwalghusiz yüzlinishi süpitide chüshinildi. Del mana mushu kommunizm idiyisi insanlarni—bolupmu xuddi lénin alliburun otturigha qoyghinidek—parlaq kélechekke yétekleydighan we ularni azad qilidighan eng adaqqi we eng ulugh meslek süpitide kökke kötürüldi. Yer yüzide ézish-ézilishni yoq qilishni közleydu dep qaralghan ushbu idé’ologiye intayin tézdin milliy azadliq heqqide izden’güchilerning mayakigha aylandi. Elwette, jughrapiyiwi yéqinliq sewebidin sowét ittipaqi kulturining chongqur tesirige 1920-yillardin tartip küchlük terizde uchrap kéliwatqan uyghurlarmu buningdin mustesna qalmidi.
1945-yili ghuljida abdukérim abbasop qatarliqlar teripidin qurulghan xelq inqilawi partiyisi xitay kommunist partiyisi bilen yoshurun munasiwet ornatti. Ularning tüpki siyasiy chaqiriqi uyghurlarni gomindang eksiyetchilirining zulmidin azad qilish boldi. Uyghurlarni «azad qilish» ular teripidin xitaydin ibaret bir yat milletning–meyli bu millet kommunizmgha yaki senménjuyi asasidiki pirqichilikke ishensun–zulmidin emes, belki komindang hakimiyitidin xitay kommunistik partiyisi rehberlikide élip bérilidighan sotsiyalistik inqilab arqiliq «azad» qilish dep teshwiq qilidi. Ular sotsiyalistik millet nezeriyisini qollinish arqiliq xitay bilen uyghurlar otturisidiki igisi bar, tarixiy we hayat-mamatliq milliy ziddiyetni atalmish ezgüchi hakimiyet (gomindang) bilen ézilgüchi xelq (sherqiy türkistandiki uyghur qatarliq milletler) otturusidiki igisiz, mahiyetsiz we tarixsiz ziddiyetke yötkiwetti. Bu uyghur siyasiy ré’alliqining uyghur siyasiyonliri teripidin burmilinishi boldi. Netijide uyghurlar özlirining kimdin kimning «azad» qilidighanliqigha qiziqmastin, belki némidin qandaq azad qilinidighanliqigha qiziqti. Kéyinche, mana mushu tepekkür yoli bilen, bir qisim uyghurlar kommunizmgha ishinidighan xitaylarning özlirini pirqichilikke ishinidighan xitaylardin–jümlidin uning «eksiyetchi» hakimiyitidin—azad qilidighanliqigha bekla qattiq qarshi turup ketmidi. Xitay kommunistliri uyghur komunistliri alliburun hazirlap qorghan maba mushu halqiliq idé’ologiyilik asasqa tayinip turup, uyghurlarni «azad qilish» ni 1949-yilining aldi-geynide qattiq-yumshaq wasitilerni teng qollinish arqiliq üzülkésil élip bérishqa ötti.
Netijide, sabiq sowét ittipaqigha oxshash kommunizm idé’ologiyisige étiqad qilidighan xitaylarning uyghurlargha yéqinlishishi we asta-asta ularning pa’aliyetlirini öz kontrolluqigha élishqa urunushi ikkinchi jumhuriyettiki xéli köp uyghur siyasiyonlirida unche chong endishe qozghimidi. Chünki, bir türküm uyghurlar, jümlidin uyghur siyasiyonlar, kommunizmning wedisige alliburun xélila chongqur ishen’genidi.
Bu ishinishni yenila kelgüsidiki bext-sa’adetlik hayatqa bolghan otopiyilik kolléktip telpünüshtin kélip chiqqan déyishke bolidu. Otopiye qedimki grék tiligha köre, «yaxshi makan» we «mewjut bolmighan makan» din ibaret bir-birini chetke qaqidighan ikki terkibtin tüzülgen. Shu seweb, ushbu atalghu hazirning özide mewjut bolmighan emma kelgüside ishqa éshishi arzu qilin’ghan idé’al jem’iyetni tebirleshte ishlitilidu. Otopiye bir xil kolléktip ishinish shekli bolush süpiti bilen, ijtima’iy adaletsizlikni yoqitishtek aliy meqsetni közleydu. Buni ishqa ashurush üchün, u, xuddi marksning kommunizm idiyiside eks etkinidek, shexsiyetni kolléktipning menpe’etige boy sundurush arqiliq, ijtima’iy yaxshiliqni insanning yüksilishining asasi qilidu. Uning shexsiy mülükchilikni bikar qilish arqiliq ijtima’iy bayliqlardin ortaq paydilinish, insanni emgekning boyunturuqidin azad qilish (yeni emgekni zörüriyet sheklidin erkinlik sheklige kötürüsh) we yuqiri derijide institutlashturulghan (uyushturulghan) jama’e qurulmisini berpa qilish arqiliq ijtima’iy tereqqiyatni emelge ashurushtek muhim küntertipliri bar.
Otopiye pisxikilik menisidin élip éytqanda, «mumkin bolmighan makan» ning mumkin bolushi heqqidiki bir xil qiyas—téximu toghrisi, bir xil fantaziyidur. U shexsning yaki kolléktipning ötmüsh heqqidiki mu’eyyen arzu-istikining hazirning cheklimisi arqiliq qandurulmasliqini kelgüside qandurulushtin ibaret wede bilen teminleydu. Shunglashqa, otopiye ötmüshning eslimilirini hazirning tesiratlirining türtkiside kelgüsi heqqidiki qiyasqa aylandurush jeryanidur. Ötmüsh (eslime), hazir (tesirat) we kelgüsi (qiyas we xam xiyal) fantaziye qilish yoli bilen birliship kétidu.
1930-yillardin tartip, uyghurlar, xuddi bashqa nurghun xelqlerge oxshash, otopiyilik qiyas arqiliq özining ré’alliqidin halqishqa bolghan mayilliqini ipadilidi—bolupmu uyghur siyasiy rehberlirining bu heqtiki mayilliqi xélila küchlük boldi. Awwal rusiyide ghelibe qilip, andin bashqa dölet we rayonlargha tarqalghan—jümlidin xitaygha tarqalghan—sotsiyalistik inqilab chüshenjisi uyghurlargha kommunizmdin ibaret otopiyilik menzilge yétishtiki eng ishenjlik yoldek bilindi. Uyghurlarning bir qisim yétekchiliri del mana mushu yol arqiliq özlirining ré’al mesililirige sotsiyalistik inqilab arqiliq jawab tapmaqchi boldi.
Kommunizm herikitining «xelq’araliq birliksep» (intérnasi’onalizm) qurush nishani uyghur ziyaliyliri we rehberlikini qiziqturghan yene bir muhim amil idi. «xelq’araliq birliksep» we uning eyni waqittiki emeliyiti uyghurlarning kolléktip pisxikisida shundaq bir qarashni tikliyeleyttiki, uyghurlar emdi kishining ésige kirip chiqmas teklimakan boylirida dunyadin ayrilghan halda yekke-yégane yashimastin, belki dunyawi kommunizm herikitining bir ezasigha hem terkiwi qismigha aylinalaytti. Özining siyasiy kimliki ghuwa halette turiwatqan uyghurlar üchün, bu ezaliq intayin muhim idi. Chünki bu arqiliq uyghurlar öz siyasiy kulturidiki éniqsizliqni yoqitip, insaniyetning bext-sa’aditini közleshni meqset qilidighan kommunizm a’ilisining bir ezasigha aylinalaytti—ular éniq siyasiy kimlikke ige bolalaytti.
Xitay kommunistliri kommunizmdin ibaret xam xiyalgha intiliwatqan bu zémin’gha bésip kirishning teyyarliqlirini asasen qilip boldi. 1949-yili xitay générali péng déxüeyning qoshunliri «azadliq armiye» nami bilen sherqiy türkistan’gha resmiy basturup kirdi. Meyli zorlansun-zorlanmisun, uyghurlar péngning qoshunlirini ürümchide naxsha-muzika bilen qarshi aldi. 1933-we 1944-yilliri sherqiy türkistan jumhuriyetlirining qurulushini shadliqqa tolghan naxsha-muzikiliri bilen kütiwalghan uyghurlar xitayning tajawuzchi qoshunlirinimu oxshashla naxsha-muzika bilen kütiwaldi. Xitay kommunistliri uyghurlargha xuddi muhim bir xewerni yetküzgili yiraq jaydin riyazet chékip kelgendek debdebe bilen ürümchige kirdi. Ularning egelgen uchuri gerche atalmish «ortaq güllinish» ni qollaydighan sékular (dindin xaliy) kommunizm idiyisi bolsimu, emeliyette ular xuddi birer alemshumul (diniy) heqiqetni uyghurlargha yetküzmekchi bolghandek tesiratni ularning kolléktip tesiratida peyda qilishni untup qalmidi.
Bu yerde shuninggha diqqet qilinishi kérekki, xitaylarning uyghurlargha qaratqan teshwiqatliri, yoshurun singip kirishi, uyghurlar yashawatqan rayonluq we xelq’araliq weziyet we uyghurlarning siyasiy weziyiti xitaylarni intayin tézlikte uyghurlarning kolléktip éngigha jiddiy tesir körsitish mumkinchiliki bilen teminlidi. Xitayning uyghurlargha yürgüzgen teshwiqatining yadroluq qismi uyghurlar bilen ozliri otturisida dé’aliktékiliq baghlinishqa ige rol modélliq endizini gahi ashkara we gahi yoshurun shekilde otturigha quyush boldi. Ushbu modélda nahayiti ustiliq bilen sherqiy türkistandin ibaret musteqil bir döletni qurghan uyghurlarning siyasiy jehettiki aktip roli asta-asta passip rolgha almashturulup tesewwur qilindi. Yeni, uyghurlarning dölitining nami bolghan sherqiy türkistan pütünley cheklinip, uning siyasiy menisi «üch wilayet inqilabi» gha taraytildi. Öz-özige xoja uyghurlar xitay milliy dölitining sotsiyalistik inqilab nami bilen élip bérilghan kéngiyishide uning bir qismi qilip qoshuwélindi. Xitaylar kommunizmdin xewer bergüchi, gomindangning fashistik hakimiyitidin qutquzghuchi, sotsiyalistik jem’iyetni «ortaq» berpa qilghuchi, xelq’araliq intérnasi’onalizmning asiyadiki eng küchlük ezalirining biri we uyghurlarni azad qilghuchi we güllendürgüchi milletlik rolini alsa, uyghurlar kommunizm xewirini qobul qilghuchi, fé’odalliq jem’iyette toxtap qalghuchi, xelq’arada nami yoq emma gomindang hakimiyitidin azad qilinip güllinishke mohtaj milletlik rolini aldi.
Uyghurlar özlirige özlirimu hés qilalmighudek derijide téngilghan rol özgirishining—téximu toghrisi burmilinishining– arqisigha yoshurun’ghan siyasiy neyrengwazliqni we suyiqestni demalliqqa sézelmidi. Rol almishish, eng axirida, uyghurlarni—meyli ular étirap qilsun-qilmisun—xitaylarning aldida bir meghlubiyetchi qilip yasap chiqti. Xitaylarning «chong akiliq» roli tézla tiklendi. Xitaylarning hökümranliq iradisini asas qilidighan yéngi roli uyghurlarning xitay hökümranliqini passip qobul qilishtek yéngi roli bilen almashturuldi. Uyghurlarning kolléktip özlük obrazi küchlük özgirish jeryanini bashtin kechürdi. Xitay uyghurlarni qelbidin we méngisidin idare qilishning birinchi achquchluq qedimini ghelibilik tamamlidi. Uzun yilliq neyrengwazliqlar bu ikki rolning almishishi we muqimlishishini muhim kapalet bilen teminlidi.
Uyghurlarning yéngi roli ularni hökümran we hör milletlik ornidin passip we béqin’ghuchi milletlik ornigha chüshürüp qoydi. Bu xil passipliq we béqinish uyghurlarning özige bolghan ishenjige ejellik zerbe berdi. Buningliq bilenla qalmay, xitay kommunistliri yene uyghurlarning öz ré’alliqi bilen bolghan munasiwitinimu özgertiwetti. Uyghurlar shuningdin kéyin pütünley yéngi we siyasiy jehette yüksek derijide institutlashturulghan—merkezleshtürülüp bashqurulidighan—muhitta yashashqa bashlidi. Xitayning herbiyliri we sherqiy türkistan’gha yerleshtürülgen ish-qur qisimliri teripidin ichki-tashqi jehette qorshalghan yashash boshluqi uyghurlarning ré’alliqning boshluqi—yaki yashash da’irisi—boldi. Uyghurlarning tashqi dunya bilen bilen bolghan alaqisi pütünley kontrol qilindi—ularning qandaq uchur qobul qilishi we uninggha qandaq inkas qayturushi pütünley bashqurushqa élindi. Uyghurlar özlirining erkinlikining fizikiliq amillirini yoqitipla qalmastin, eng muhimi uning meniwi amillirinimu yoqitishqa bashlidi: uyghurlarning pikir qilishi özini orap turghan türmisiman boshluq bilen cheklendi, pasillandi.
1949-yilidiki tajawuzchiliqning mahiyiti «azadliq» süpitide uyghurlarning kolléktip éngigha shu qeder chongqur yiltiz tarttiki, ular «azadliqtin burun» we «azadliqtin kéyin» dégen kelimilerni ta hazirghiche héchqandaq gheyrilik hés qilmay ishlitip keldi. Bu shuni chüshendüriduki, uyghurlar özlirining ré’alliqining waqitchanliqini 1949-yilidiki tajawuzchiliq bilen xaraktérlinidighan mundaq ikki waqit birliki bilen ölcheydighan boldi: «azadliqtin ilgiri» we «azadliqtin kéyin»[i]. «azadliqtin burun» atalghusi uyghurlarning tesewwuridiki qarangghuluqqa we zulumgha tolghan erksiz jem’iyetni (pirqichilarning dunyasini) körsetse, «azatliqtin kéyin» bolsa yoruqluqqa we asayishliqqa tolghan erkin jem’iyetni (sotsiyalistik dunyani) körsitidu. Xitay siyasiy pisxologlirigha shu nuqta aydingki, ushbu kelimilerni her bir qétim ishlitish mahiyette tajawuzchiliqni yene bir qétim angsiz jezmleshtürüsh bolatti. Uni yene bir qétim jezmleshtürüsh bolsa kolléktip yoshurun angning yalghanni rast dep qobul qilishini téximu ilgiri süretti, uning pisxik tesirini téximu chongqurlashturatti. Axirida, ushbu kelimilerning uyghurlarning kündilik til aditide intayin tebi’iy bir shekilde qollinilishi—we qayta-qayta qollinilishi—ularni qil sighqusiz pakittek körsiteleytti. Xuddi biz adette, xata qolliniwatqan nurghun til hadisilirini so’allimighandek, bu kelimilernimu héchkim so’allap ketmeytti.
Emdi, ré’alliqning menisi heqqide toxtilayli. Ré’alliq heqiqiy mewjut bolghan shey’ini yaki mewjutluqni körsitidu. Ré’alliq tuyghusi bolsa ademning heqiqiy mewjut bolghan shey’ige bolghan tesiratini körsitidu. Bu tebirge asaslan’ghanda, eyni waqittiki uyghurlarning ré’alliq tuyghusini mundaq ikki nuqtidin analiz qilishqa bolidu. Biri, yuqirida körginimizdek, uyghurlarning ré’alliqi kontrol astigha élin’ghan ré’alliqtur—yeni uyghurlarning ré’alliqi ularning némini körüshi, némini sözlishi, némini oqushi we hetta némini oylishi aldin’ala belgilen’gen ré’alliqtur. Bu xil shara’itta, uyghurlarning kolléktip tepekkürining da’irisi özige bérilgen yashash da’irisi teripidin cheklinidu. Yeni bashqa tallashliri pütünley kontrolluqqa élin’ghan uyghurlar özige néme bérilse–yeni némini sözlishige, qilishigha we oylishigha yol qoyulsa—shuni ré’alliq süpitide qobul qilishqa mejburlinidu. Cheklime bilen tolghan bu yashash haliti qanchilik azabliq we haqaretlik bolsun, uyghurlar bu xil hayat sheklidin kemdinkem gumanlinidu, chünki uning arqisidiki heqiqiy ré’alliq—yeni uni kontrol qilip turidighan heqiqiy ré’alliq—ustiliq bilen ulardin yoshurulidu.
Yene biri, bu halettin halqighan, téximu uzun’gha sozulghan we kengri bolghan ré’alliq bolup, kolléktip fantaziyining shekillinishide muhim rol oynaydu. Bu ré’alliq körgili bolmaydighan emma tesewwur qilishqa yéteklinidighan «ré’alliqtur». Kommunizm del mushu ré’alliq tuyghusi bolup, mewjut hayat halitidin pütünley halqitilip tesewwur qilinidighan otopiyini körsitidu. Teshwiqat arqiliq hedep köptürülgen bu xil ré’alliq—qanchilik epsaniwi we mistik bolushidin qet’iynezer—shu qeder qudretlik bolghanki, u kündilik hayati emeliyette ach-zérinliqqa, jazalashlargha we qorqunchqa tolghan uyghurlargha yépyéngi bir menzilni körsetken, ularni buninggha qiziqturalighan, hetta ularni buning üchün özini teltöküs béghishlaydighan qiliwetken. Kelgüsi heqqidiki bu yalghanchiliqlar shundaq bir netijilik shekilde qilin’ghanki, u ademning normal tejribisidin we chüshinishidin alliburun halqip ketken. Bu katta yalghanchiliqlarni héchkim inkar qilalmaytti, chünki uni héchkim tejribisidin ötküzüp baqmighanidi. Shunga, u hemme adem intilidighan emma héchkim tejribisidin ötküzüp baqmighan hem baqalmaydighan xiyaliy dunyani héchqandaq qiynalmayla wede qilalaytti.
Hitlér «ulugh yalghanchilar ulugh séhrigerlerdur» deydu. Ademning közlirini alichekmen qilidighan bu yalghanchiliqlar xuddi séhrigerliktek körünüp turghan ré’alliqning arqisidiki biz körelmeydighan yoshurun boshluq arqiliq bizni aldaydu. Xuddi hitlér éytqandek, yalghanchiliq qanche heywet bolghanséri we ré’alliqtin qanche yiraqlashqanséri, küchi shunche zor bolidu, chünki kishiler uninggha so’al qoyushtin eyminip qalidu yaki uni bir eqliy yosunda chüshinishke amalsiz qalidu. Netijide, adem özining tesewwuri we eqli yetmeydighan—yaki uningdin halqighan—ashu menzilge chin pütüp qalidu. Del mana mushu halqima boshluq bizdin tebi’iy yoshurulghan bolidu.
Biz körelmeydighan ré’alliq del bizning kontrolluqimizdin halqighan boshluqtur. Yalghanchiliq mana mushu yoshurun boshluqta mewjut bolup turidu. U heqiqetni yoshurush we uning ornigha mewjut bolmighan shey’ini heqiqet süpitide otturigha chiqirishni körsitidu. Yalghan sözlesh heqiqetning yoqilishini emes, belki uning yoshurulushini körsitidu. Wehelenki, meyli heqiqet yalghanchiliqta qanchilik derijide yoshurulmisun, u yenila yalghanchiliqta özining yoqatqili bolmaydighan izini saqlap mangghan bolidu. Mundaqche éytqanda, her bir yalghanchiliqta u yoshurmaqchi bolghan heqiqet saqlinip mangghan bolidu. Démek, her bir yalghanchiliqqa bir heqiqet yoshurun’ghan.
Buni téximu éniqraq chüshinish üchün, daniyilik xanz krisshén endérsénning «padishahning yéngi kiyimi» dégen chöchikige qisqiche qarap chiqayli. Mezkur chöchek yalghanchiliq, shöhretpereslik, ijtima’iy qa’idining küchi, kolléktip ret qilish we özini körsitishke hérismenlik, qatarliq mezmunlardin terkib tapqan. Mezkur eserde, kishiler gerche aldida heywet bilen méngiwatqan padishahning yéngi kiyimining mewjut emesliki hemde uning emeliyette yalingach ikenlikini körgen bolsimu, uni ochuq-ashkara éytalmighanliqi sözlinidu—buningda, biri ular xata sözlep qoyup bashqilarning mesxirige qélishtin qorqsa, yene biri ularning normalliqtin halqighan bundaq hadisining yüz bérishige ishen’güsi kelmeydu, yaki yene biri ular padishahning «katta» kiyimini köreligen-körelmigenlikige jezm qilalmaydu. Axiri bir kichik bala padishahning yalingach ikenlikini tuyuqsiz jakarliwétidu. Eger bu chöchekni hakimmutleq siyasiy tüzülmige tedbiq qilsaq mundaq netije chiqidu: «hemme adem bundaq siyasiy muhitta yalghan sözleshke mejbur bolidu. Bir adem shuning bilen bir waqitta, bashqilarningmu özige oxshashla yalghan sözlewatqanliqini bilidu. Emma héchkim hemmeylenning yalghan sözleydighanliqi heqqide bir éghiz rast gep qilishni xalimaydu, chünki u bashqilarning özini yalghan sözlidi dep eyiblishidin we hetta jazalishidin qorqidu. Netijide bir-birige yalghan éytish dawamlishiwéridu.»
Shuninggha köre, gerche intayin az sandiki uyghur ziyaliyliri we siyasiyonliri xitaylarning kommunizm heqqidiki yalghanchiliqlirini bilip qalghan bolsimu, awazini chiqiralmighan. Gerche ular bashqilarningmu özige oxshash yalghan sözlewatqanliqini bilsimu, bilmeslikke salghan. Netijide, bu yalghanchiliq uyghur jem’iyitide héchqandaq tosalghusiz tarqiliwergen. Otopiye heqqidiki yalghanchiliq distopiyilik jem’iyette özini saqlap qélishning kélishimige aylan’ghan.
Gépimizge qaytip kelsek, ghayet zor dölet mashinisi teripidin toxtawsiz élip bérilghan siyasiy yalghanchiliqlar axiri héchkimning jiddiy so’allishigha uchrimighan. Chünki, ular özliri anglawatqanni we körüwatqanni heqiqet süpitide qobul qilishqa adetlen’gen. [ii] général péngning qoshunini kütiwélishqa chiqqan uyghurlarning tesirati bir chüshke yaki ademning eqlini heyran qalduridighan bir xam xiyalgha oxshaytti. Ular qoralliq, yat we mekkar bir top teripidin özlirimu bilmeydighan alliqandaq bir düshmenlerdin azad qiliniwatti. Ularning wedisige köre, uyghurlarning turmushi shuningdin kéyin pütünley kapaletke ige bolatti. Uyghurlar emdi üzülkésil bext –sa’adetke érishidighandek idi. Emma, xitay shuni éniq bilettiki, atalmish «azadliq» heqqidiki bu fantaziye choqum mu’eyyen ré’alliq terkiblirige ige qilinishi kérek idi. Bolmisa, fantaziyige ziyade bérilish kolléiktipning heriket qilish iqtidarini palech halgha chüshürüp qoyatti. Bu elwette, ijtima’iy heriket nezeriyisi üstige qurulghan sotsiyalistik inqilabning prinsipigha yat idi. Shu seweb, sherqiy türkistan’gha tinch-aman yerlishiwalghan xitay ishghaliyetchiliri uyghurlargha ular azad qilinishi kérek bolghan «heqiqiy» düshmenni tézla tépip bérip, «azadliq» herikitini yéngi bir baldaqqa kötürdi: uyghurlarning bayliri. Yeni, uyghurlarni «azadliq» herikitige ishendürüsh üchün, ular choqum ilgiri erkinlikini yoqatqan halda yashawatqan bolushi we uningdin emdilikte choqum azad qilinishi kérek idi. Bu del uyghurlarning özining ichidiki bir terkib bolushi kérek idi. Shundila, uyghurlarni hem öz-özige düshmen qilghili bolatti hem uninggha tashqi küchning qutquzushigha tebi’iy mohtajliqini bildürgili bolatti.
Mushu meqsetni ishqa ashurush üchün, xitayning teshwiqati uyghurlarni özlirining bayliri bilen muweppeqiyetlik yosunda düshmen qildi, gerche bu dushmenlik milliy düshmenlik emes belki sinipiy düshmenlik nuqtisidin chüshendürülgen bolsimu. Uyghur bayliri kolléktip halda tarixtin béri uyghur prolétariyatlirini shepqetsizlerche ezgüchiler, uyghur prolétariyatliri bolsa ular teripidin naheq ézilgüchiler süpitide qaraldi. Uyghurlarning wetinige bésip kirgen hem shu shu seweb uyghurlarning siyasiy düshmini bolushi kérek xitaylar eksiche hem mesxirilik yosunda uyghurlarni özidin qutuldurghuchi—azad qilghuchi—qiyapitide otturigha chiqti.
Bash-axiri chiqmas siyasiy küreshler dawamida, uyghur bayliri düshmen süpitide tartip chiqirilip, mal-mülki musadire qilindi. Hettaki, beziliri kolléktip murasim sheklide sazayi qilindi we amma aldida étip öltürüldi. Uyghur baylirigha qarita xitaylar teripidin qerellik we ustiliq bilen uyushturulghan murasimsiman jazalashlar choqum qilinishi kérek bolghan bir xil eqliy tertiptek orunlashturuldi. Zorawanliqning tertip arqiliq élip bérilishi uni kishilerge xuddi choqum qilinishi kérek bolghan toghra ishtek körsetti. Shuning bilen bir waqitta, eqliy shekilge ige qilin’ghan bu jazalash murasimliri xuddi yillarséri we hetta esirlerséri kéchikken heqqaniyetni axiri jari qildurghandek kolléktip tesiratni shekillendürüshke tirishti. Köchlük sinipiy düshmenlik qarishi bilen heriketke keltürülgen bu jazalashlar prolétariyatning heqqaniy déktarusi süpitide chüshendürüldi. Uyghurlarning iqtisadiy we ijtima’iy igilikining jan tomurini tutup kelgen we hetta uyghur jem’iyitining eng deslepki ottura we yuqiri buzhu’aziye qatlimini emdiletin shekillendüriwatqan bu ijtima’iy qatlam mana mushundaq yollar bilen tamamen weyran qilindi.
Uyghurlar esirlerdin béri bayqiyalmay kelgen «düshmini» ni bayqash élip kelgen teswirligüsiz rohiy zilzilidin silkinmey qalmidi. Bu silkinish tasadipiy bayqalghan heqiqetning weznini téximu artturiwétetti—intayin az sandiki segek kishilerla ziyade kolléktip hayajanlinishning xetirini aldin körüp yételeytti. Baylarni üzül-késil sundurushni meqset qilghan tartip chiqirishlar, jazalashlar we palashlar uyghurlargha sotsiyalistik inqilabning deslepki ghelibisi süpitide hés qilduruldi. Uyghurlarning ular taki shu waqitqiche bayqiyalmighan tarixiy «düshmini» eng axirida qattiq zerbide bash kötürelmes qilindi. Özlirining baylirini jazalashning eqliyliki we heqqaniyliqigha chongqur ishen’gen uyghurlar kolléktip gunah tuyghusidin yiraq boldi, chünki hemme ish tarixning tosiwalghusiz we insanning iradisidin halqighan yüzlinishi süpitide chüshendürüldi.
Nurghun uyghurlar tarixning tosuwalghusiz yüzlinishi süpitide terghip qilin’ghan we xitaylar qozghighan sotsiyalistik inqilabqa qatnashqanliqidin pexir we shadlinish hés qildi. Baylardin, zémindarlardin, chetke baghlan’ghanlardin we kapitalizm yoligha mangghanlardin kolléktip héstériye sheklidiki hésab élish awamning öchmenlikini heqiqiy tajawuzchi bolghan xitaylardin uyghurlarning özige—öz ichige—qaratti. Mesilining eng iztirapliq nuqtisi shu boldiki, bu shexsler shuning bilen bir waqitta uyghurlarning tarixtin béri tartiwatqan azab- oqubetlirining eng asasliq sewebkarliri qilip körsitildi. Eng axirida, xitaylar yene bir qétim urush qilmay turup, urushta teltöküs ghelibe qazandi. Düshmenlik bilen qérindashliq—«biz» bilen «ular»—otturisidiki perq pütünley xireleshti. «düshmenler» «qérindash» boldi; «qérindashlar» «düshmen» qilindi.
Bir millet üchün échinishliq meghlubiyet özini özining heqiqiy düshmini ornida düshmen körüshtur. Téximu échinishliqi, del ashu heqiqiy düshmenning öz-özige düshmen bolup, jan talishiwatqan milletni yene qutquzghuchi süpitide öz-özidin qutuldurushqa ishendürüshtur. Uyghurlar élishqa tégishlik tarixiy sawaq shuki, düshmenlik tuyghusi uyghur mewjutluqidiki intayin muhim amildur. Emma u choqum heqiqiy düshmen’ge—tashqiy düshmen’ge qaritilishi kérek. Undaq bolmaydiken, heqiqiy düshmen eshu milletni öz-özige düshmen qilish yoli bilen, héchqandaq herej tartmastin meghlub qilalaydu. Chünki, öz-özige düshmen bolghan yaki qilin’ghan millet yaki axiri halsirap tashqi düshmen teripidin qilche küch serp qilinmastinla meghlub qilinidu yaki öz-özige nepretlinish sewebidin öz ichidin tügiishidu.
Uyghur baylirining sistémiliq jazalinishi uyghur jem’iyiti üchün apet xaraktérliq aqiwet élip keldi. Uyghur bayliri noqul halda uyghur iqtisadini—meyli bu iqtisad qanchilik iptida’iy shekilde bolsun—tutup turghuchilar bolupla qalmastin, belki uyghur kulturining maddiy asasini tarixtin béri qoghdap kéliwatqanlar idi. Ularning yétekchilikide uyghurlarning iqtisadiy hayati mu’eyyen tertipte élip bériliwatatti. Bolupmu, ular uyghur jama’itining iqtisadiy qurulmisini, bayliq teqsimlinishini, ijtima’iy kulturni bashquruwatqan muhim asas idi. Ularning weyran qilinishi uyghur milliy igilikining tedrijiy halda xitayning iqtisadni merkezlik we pilanliq bashqurush siyasitide weyran bolushini keltürüp chiqardi.
Tarix shuni qayta- qayta ispatlidiki, iqtisadi weyran milletning qeddi pükülidu, béshi égilidu, rohi sunidu. Bir millet siyasiy mustemlikide yoqap ketmeydu, eger uning iqtisadi asasi eslige keltürgüsiz derijide buzghunchiliqqa uchrimisila. Emma, iqtisadi weyran bolghan milletning siyasiy mewjutluqi weyran bolidu, siyasiy mewjutluqi weyran bolghan milletning kultural mewjutluqi weyran bolidu, kultural mawjutluqi weyran bolghan milletning axirida hemme némisi weyran bolidu.
Insanning tüpki intilishi bolghan maddiy me’ishetni qoghlishish istikini qandurush xitayning uyghurlarning siyasiy istikini qaymuqturushida intayin hel qilghuch rol oynidi. Özining «düshmini» bolghan baylarning azraq malliri we yerliridin nésiwilendürülgen ach-yalingach xelq xuddi maddiy mohtajliqtin azad qilin’ghandek tuyghuda boldi. Uyghurlardin shu heqiqet ustiliq bilen yoshuruldiki, uyghur bayliridin bulang-talang qilinip tartiwélin’ghan hésabsiz bayliqning intayin az qismi hayatliqning qattiqchiliqida ingrawatqan bu xelqqe chéchip bérildi; Mutleq köp qismi bolsa, xitayning emdila qurulghan jumhuriyitining qurulushi üchün serp qilindi.
Ademni téximu iztirapqa salidighan yene bir nuqta shu boldiki, «azadliq» tin ibaret bu siyasiy xam xiyal uyghurlarning yétekchiliri dep qaralghan bir ewlad uyghur ziyaliyliri teripidin köptürülüp maxtaldi. Lutpulla mutellipning «junggo» dégen shé’iridin tartip, elqem extemning atalmish wetenperwerlik heqqidiki shé’irlirighiche, hemmiside xitayning uyghurlarni «azad» qilghanliqi küchep medhiyilendi. Buning tipik misali süpitide töwendiki örneklerni körsitish mumkin. Shinjang xelq neshriyati 1954 – yili neshr qilghan ‹‹tang naxshiliri›› namliq kolléktip shé’irlar toplimigha 27 uyghur sha’irining 42 parche shé’iri tallap kirgüzülgen. Toplamdiki shé’irlarda emdila ijadiyetke telpünüwatqan yash sha’irlarning yéngidin qurulghan xitay dölitige we «azadliq» téngigha ademning ishen’güsi kelmigüdek derijidiki magmidek héssiyatliri ipadilen’gen. Bu toplam bizning uyghurlarni tajawuzchiliqqa uchrighan millet dégen qarishimizni keskin ret qilidu. Chünki, uningda «azadliq» fantaziyiside teswirlen’gen shundaq bir jennetsiman dunya barki, uningda ne ézilish, ne azab, ne qorqunch we ne iztirap yoq bir mukemmel dunyaning teswiri bar.
. Bu toplamgha abdusalam toxti, abdushükür muhemmet’imin, rehim qasim, mehmut zeyidi qatarliqlarning ‹‹azad yézamgha››, ‹‹bahar dolquni››, ‹‹tiyanshan naxshisi››, ‹‹toqumichi achamgha››, ‹‹déhqan qizigha››, ‹‹séni söydüm››, ‹‹ishchi dostumgha››, ‹‹yéngi shinjang››, ‹‹hindi qizigha››, ‹‹moskwa qizigha››, ‹‹yürektin xet››, ‹‹yézamda bahar››, ‹‹bizning weten››, ‹‹étizda››, qatarliq shé’irliri kirgüzülgen. Töwendikisi sha’ir rehim qasimning xelq azadliq armiyisige béghishlap yazghan ‹‹shad bextimizge bol aman›› namliq shé’iridin üzündidur:
Chélishing bilen güllendi zaman,
Sen bilen küldi milyonlighan jan,
Nurlargha chömdi bizning bu makan.
Bu shé’irlarda eks ettürülgen «azadliq» qa bolghan cheksiz medhiye awamni shundaq tonush bilen yétekligenki, uyghurlar peqet xitaylar chüshürgen parlaq tang quyashi bilen qarangghuluqtin qutulup yéngi hayatqa érishti. Uyghurlar buninggha ebedil’ebed minnetdar bolushi kérek. Uyghurlarning meyli eyni waqitta we hetta hazirqi waqittimu ilimlikliri dep qaralghan bu uyghur sha’irliri teripidin yézilghan bu shé’irlar qattiq basturush siyasiti aldida noqul haldiki aman qélishni közleshning mehsuli emes. Ular belki kolléktip hayajanlinish, meptunluq, kiriship qélish we choqunushning binormal ipadilinishini körsitidu. Kolléktip rohiy binormalliqning inkasi bolush süpiti bilen, bu shé’irlar xitaylarning uyghurlarning méngisini qanchilik muweppeqiyetlik yosunda yuyghanliqining delilidur. Bu xil ménge yuyushning ademni eng bi’aram qilidighan qismi uning uyghurlarning dozaqsiman mustemlike ré’alliqini sézish qabiliyitidin qanchilik échinishliq halda mehrum qilin’ghanliqila emes, belki nurghunlighan uyghur ziyaliylirining kompartiyiige bolghan oxshash medhiyini oxshash shekilde qayta-qayta tekrarlishidur. Bu tekrarliq bizge kirishme mejburenlik binormalliqini eslitidu (in’glizchisi obsessive compulsive disorder dur).
Ensiresh binormalliqi süpitidiki bu sindromda, gerche özi körüshni xalimisimu, bimar özide özining ixtiyarisiz qayta-qayta körülidighan oylar, obrazlar we qozghilishlarni tejribisidin ötküzidu. Ular yene qaytilinidighan we murasim sheklini alghan heriketler bilen shughullinidu. Bu heriketlerge ziyade köp waqit ketsimu, bimar uni toxtimastin tekrarlaydu (mesilen, qolini da’im meynet dep qarap, toxtimastin yuyushtur.) bu binormalliqning ipadiliride tashqiy dunya ölüm, késellik we meynetchilik élip kélidu dep qaralghachqa, bimar her waqit ipadilep bergüsiz qorqunch ichide yashaydu. U bu murasimsiman heriketlerni bir xil zörüriyet süpitide qayta-qayta qilish arqiliq, qorqunchini yenggilletmekchi bolidu. Emma, qanche qorqqanséri, heriket shunche köp tekrarlinidu; Heriket qanche köp tekrarlan’ghanséri, qorqunch peseymestin küchiyidu. Bu rezil aylanma taki bimar bilen uning ré’alliqi otturisidiki munasiwet bashqilarning arilishishi (mesilen pisxologning) arqiliq normallashquche dawamlishidu.
Yuqiriqi sha’irlardin shuni körimizki, ular gerche shé’irlirida jennetsiman ré’alliqni yazghini bilen emeliyette xitay mustemlike mashinisidin özliri hés qilalmighudek derijide chongqur qorqunchqa chüshken—ular bu qorqunchni shuning üchün hés qilalmighanki, sotsiyalizmda (kolléktip) qorqunchqa emes belki sotsiyalizmning ghelibisini medhiyiler arqiliq tentene qilishqila orun bar idi. Shunga, ular qorqunchini yoshurushi—yeni bésiwélishi–kérek idi; Netijide, bésiwélin’ghan bu qorqunch eksiche cheksiz medhiye sheklini alghanidi. Bu arqiliq, bir qisim uyghur sha’irliri bir tereptin shé’irliridiki medhiye arqiliq özlirining xitay hökümranlirigha qelbini tapshurushni istise, yene bir tereptin, qorqunchni peseytmekchi bolghanidi.
Ularning sowét ittipaqidin köchürüp élip kelgen «sotsiyalistik ré’alizmliq» edebiyati emeliyette ré’alliqni kommunizmning nishani üchün burmilashning wasitisi idi. Ularning mana mushu edebiyat arqiliq élip barghan siyasiy yalghanchiliqliri toptoghra bir ewlad uyghurlarning rohiy jehettin aldinishini keltürüp chiqardi. Buningda uyghurlar tartqan eng zor ziyan shu boldiki, xitaylar teshwiqatta yene bir qétim héchqandaq küchimeyla uyghurlarning qoli arqiliq uyghurlarning méngisini yuydi. Mesilining qorqunchluq teripi shuki, bu sha’irlarning nurghunliri özlirining xitayning menpe’eti üchün uyghurlarning méngisini yuyushqa qatnashqanliqidin ibaret insan qélipidin chiqqan jinayetni ötküzüwatqanliqini bilmidi, chünki ularning méngisimu alliburun yuyulghanidi. Shunga, adaqqi nuqtidin élip éytqanda, ménge yuyghuchilarning méngisi alliburun yuyulghan bolidu.
Sözimizning axirida shuni éytmaqchimizki, xitay ikkinchi qedemde uyghurlarning yene bir chong hem téximu xeterlik bolghan «düshmini» ni tartip chiqip, ularni «azad» qildi: sherqiy türkistan jumhuriyitining qurghuchiliri we uning milletchiliktin ibaret mepkure üstige qurulghan döletchilik idiyisini emeliyleshtürgen we béyitqan uyghur siyasiyonliridur. Uyghurlarning bu siyasiyonliri, rehberliri we ziyaliyliri 1950-yilidin bashlapla yerlik milletchilik qalpiqi bilen qarilinip, xelq düshmini qilindi. Netijide, heqiqiy milliy qehrimanliq heqqidiki ölchem astin-üstün qilindi. Emdi bu heqte téximu ilgiriligen halda toxtilimiz.
(dawami bar)

[i] shu nerse diqqetni chékerlikki, uyghurlar «azadliq» atalghusi arqiliq özlirining waqtini ipadiligen bilen, ular «shinjang waqti» (ürümchi waqti) ni qollinishta bashqiche yol tutqan. Yeni ular «shinjang waqti» ni ishlitip], «béyjing waqti» ni ishlitishni ret qilip kelgen. Gerche beziler üchün bu qarimaqqa addiy ishlardek körün’gini bilen, xitay üchün bu nahayiti muhimdur, chünki waqitni qandaq ölchesh noqul tebi’et hadisining ölchinishila emes belki nahayiti sezgür siyasiy pozitsiyiningmu ölchinishidur.
[ii] ré’alliq tuyghusi qanche saxtilashqanséri, siyasiy yalghanchiliqlar shunche asan kishilerning ishinishige érishidu. Yalghanchiliqlar we saxtiliqlar edigenséri, kishiler öz ré’alliqini musteqil sézish, uninggha idrakiy inkas qayturush we eqliy shekilde oylinishtin özi sezmigen halda waz kéchidu—chünki u waqitta ular bilen ularning ré’alliqi barghanséri yatlishidu. Ré’alliqqa qarita emeliy we eqliy inkas qayturush netijisiz bolghanda, kishiler xam xiyal arqiliq ré’alliqni qaytidin özi xalaydighan shekilde qurashturup chiqishqa mayil bolidu. Emma ré’alliq buninggha boy sunmighanséri, xam xiyal téximu köpiyidu we téximu gheyriy eqliy tüs alidu. Emeliyette, xam xiyalning köpiyishi we uning gheyriy eqliy tüs élishi herqandaq bir teshwiqat stratégiyichisi üchün nahayiti muhim pursettur. Chünki, mana mushundaq shara’itta yéngi yalghanchiliqlarni bazargha sélip, kishilerni ishendürüsh téximu asan’gha chüshidu—mana teshwiqattiki rezil aylanmidur.

*****
2. Qehrimanliq we satqunluq

Manga bir qehrimanni körsetkin, men sanga bir tragédiye yézip bérimen.
–f. Skot ftsjérald
Qehrimanliq insaniyet bilen bille apiride bolghan idiye we herikettur. U, keng menidin élip éytqanda, insanlarning özining mewjutluqi we qimmet qarashlirini qoghdaydighan heriketlerning bir örneklik ölchem sheklide namayan bolushini körsitidu. U insanlarning mewjutluqi, bext-sa’aditi we tinch-asayishliqigha zich baghlan’ghan. Insanlar özining mewjutluqini qoghdighuchilarni «qehriman» dep ataydu, uninggha hörmet bildüridu, uni ulughlaydu we hetta uninggha choqunidu. Seweb shuki, qehrimanliq arqiliq mewjutluq qoghdilidu, exlaqiy qimmet qarashliri qayta mu’eyyenleshtürilidu, yéngi heriket mizani meydan’gha kélidu we ular asanliqche yoqalmaydighan meniwi miras süpitide ewladtin awladqiche dawamlishidu.
Özini qoghdash insandiki eng tüpki bi’ologiyilik qozghilishtur. Bu insanlar topidimu hem shundaq. Özini qoghdashni meqset qilidighan insanlar topi özini qurban qilalash rohigha ige qehrimanliqqa mohtaj. Shunisi qarimu qarshiliqki, shexsiyetchilik xaraktéridiki özini qoghdash istiki shexsiyetchiliktin halqighan qehrimanliqni telep qilidu.
Qehrimanliqta insan hayatida qedirlik bolghan barliq nersilerdin waz kéchishke we ularni yoqitishqa bolghan teyyarliq bar: mehrumlinish, éghir emgek, xeter, haqaretlinish, azab-oqubet, késellik we hetta ölüm. Eger qorqunch ademge ölümni eskertip tursa, qehrimanliq ölüm yoqitalmaydighan menzilni eskertip turidu. Eger hayat insan’gha uning mes’ul bolushi kérek bolghan adimiylik burchini eskertip tursa, qehrimanliq köp hallarda uningdin halqighan we uniwérsal bolghan ijtima’iy mejburiyetni eskertip turidu. Téximu muhimi, u hayatning ölüm, tehlike, düshmenlik, rezillik we azab-oqubet aldida weyran qilghili bolmaydighan ghururini namayan qilidu.
Qehrimanliq, yene bir nuqtidin élip éytqanda, qorqunch bilen eng yoshurun shekilde alaqilishish jeryanidur. Qehrimanliq bilen qorqunch bir-birige baghlan’ghan. Qorqunch bolmaydiken, qehrimanliq bolmaydu. Qehrimanliq bolmaydiken, adem menggü qorqunch ichide yaki arqigha chékinidu yaki asta-asta halak bolidu. Qorqunch hemmide ortaq we hayat qélishtiki tüpki pisxik haletlerning biri bolsa, qehrimanliq xeter aldida peqet bir qanche ademla namayan qilalaydighan pewqul’adde heriket, özini béghishlash we bedel töleshtur.
Qehrimanliq qorqunch pütünley yoqalghan waqitta barliqqa kélidighan pewqul’adde pezilet yaki heriketni emes, belki qorqunchtin halqighan yéngi bir menzilge yétishke özini béghishlash we uning üchün bedel tölesh herikitini körsitidu. Eger qorqunch ademning hayat qélish we özini qoghdash istikining bi’ologiyilik méxanizmi bolsa, qehrimanliq bir mustehkem iradining, tewekkülchi rohning we yiraqni körer parasetning yardimi arqiliq mushu bi’ologiyilik méxanizmni ijtima’iylashturush jeryanidur. Qehrimanliqta shexsning noqul haldiki bi’ologiyilik mewjutluq éhtiyajila emes, belki uning ijtima’iy qimmetni qoghdash we yéngilashtek ijtima’iy éhtiyajimu bar.
Bu muhakime bizni qehrimanliqning exlaqiy menisige élip baridu. Herqandaq shekildiki qehrimanliqning exlaqiy menisi bar. Eger insanlar özining mewjutluqining, jama’itining, qa’ide-tüzümlirining qoghdilishini közleydiken, buni qoghdash herikiti muqerrer halda yaxshliq dep qarilidu. Shu seweb, ushbu qimmetlerni qoghdashni közligen qehrimanliq tebi’iy halda yaxshiliq süpitide qarilidu. Qehrimanliq körsetken shexsler, mahiyitidin élip éytqanda, yaxshiliqqa sahib chiqquchilar dep qarilidu. Qehrimanlargha hörmet bildürüsh, ulughlash we hetta choqunush qehrimanlarning ashu kolléktipning qimmet qarishi sistémisida muhim we hetta muqeddes dep qaralghan birer simwolni, idiyini we shexslerni qoghdishidin kélip chiqidu.
Qehrimanliq, étikiliq nuqtidin élip éytqanda, yaxshiliqning insan herikiti arqiliq qayta turghuzulushi we ashkarilinishidur. U noqul halda birawning jismaniy qabiliyet we qudret jehettin bashqilardin üstün turushini emes, belki téximu muhimi exlaqiy qimmetni yaritish we qayta mu’eyyenleshtürüsh üchün bedel töleshte bashqilardin üstün turushini körsitidu. U insaniyetning yaxshiliq heqqidiki arzulirining ré’allishishida muhim rol oynaydu. Netijide, qehrimanlargha yaxshiliqqa hamiy chiqquchilar süpitide nurghun kütüshler we qimmetler yüklinidu—ular ulughlinidu, ular mebudlargha aylinidu we ularning qehrimanliqi idé’allashturulidu. Yeni ijtima’iy adaletni qoghdighuchi süpitide, qehriman’gha nurghun idé’al süpetler qétilidu we ulardin nurghun ümidler kütülidu. Eger qehriman dep qaralghuchi ushbu kütüshlerni ret qilsa yaki uning höddisidin chiqalmisa, u sheksizki satqun dep qarilidu. Eksiche, mu’eyyen kolléktipning mewjutluqi, amanliqi we güllinishige tosqunluq qilghuchilar we ularni weyran qilishqa urun’ghuchilar reziller süpitide chüshinilidu. Démekki, qehrimanliq bir xil ijtima’iy mes’uliyet sheklidur. U ijtima’iy adaletni yaqlash we ornitishta kem bolsa bolmaydighan mes’uliyetning ipadilinishidur.
Yuqiriqi analizgha köre, herqandaq bir jem’iyetning eqliy tertipi yaxshiliq bilen yamanliqtin ibaret dé’aléktikiliq munasiwet terkiblirige ige. Yaxshiliq uqumi arqiliq mezkur jem’iyet en’eniwi qimmet asaslirini qoghdashni we yéngi idiyilerni ilgiri sürüshni közlise, rezillik uqumi arqiliq ijtima’iy tertipke, iqtisadiy tertipke we kultural we diniy hayatning terkiblirige buzghunchiliq élip kélidighan idiye we shexslerni chekleydu hemde ulargha qarshi turidu.
Qehrimanliqning qarimu qarshi menidiki sözi «qurqunch» yaki «qorqunchaqliq» bolmastin belki satqunluqtur. Elwette, adette kishiler «qehrimanliq» bilen «qorqunchaqliq» ni bir- birige qarimu qarshi menidiki söz we heriketler süpitide chüshinidu. Mesilen, kishiler yüreklik, dadil, qurqumsiz, xeterge tewekkül qilalaydighan we hetta ölümge yüzlineleydighan kishilerni qehriman dep qarisa, yüreksiz, délighul, ushshaq hésabatchi we xeterdin qachidighan kishilerni qorqunchaq dep tillaydu. Pisxologiye nuqtisidin élip éytqanda, qehrimanliq bilen qorqunch bir biri bilen chongqur munasiwet qurghan. Xuddi héchqandaq bir qehrimanliq qorqunchtin mutleq ayrilmighinidek, héchqandaq bir qorqunchmu qehrimanliqsiz bolmaydu.
Qehrimanliq bilen bolghan munasiwet nuqtisidin alghanda, satqunluq qorqunchtin perqlinidu. Satqunluq aldin’ala ornitilghan ishenjtin, kélishimdin yaki ishinishtin waz kéchish yaki yüz örüshni yaki uninggha xilapliq qilishni körsitidu. Ijtima’iy kélishimning qa’idisige köre, satqunluq mu’eyyen ijtima’iy top—meyli u bir dölet, jem’iyet, guruppa we yaki bir a’ile bolsun—ning muqeddes dep qaralghan qimmetlirige—meyli angliq yaki angsiz bolsun—sahib chiqmasliqni yaki uningdin yüz örüshni we yaki uninggha buzghunchiliq qilishni körsitidu. Yeni, satqunluq shu ijtima’iy top teripidin muqeddesleshtürülgen yaxshiliq katégoriyisige qarshi chiqishni bildüridu. Shunga, satqunluq jama’et azaliri teripidin intayin yaman körilidighan bir qilmishtur, chünki u ijtima’iyet teripidin muqeddesleshtürülgen qimmetni weyran qilishqa qatnishish, dep qarilidu.
Ijtima’iy éwolotsiye nezeriyisi nuqtisidin qarighanda,satqunluq hayatliqning mundaq bir mahiyetlik prinsipigha xilapliq qilidu: özining mewjutluqini her waqit we herqandaq bedeller bilen saqlap qélish. Shundaq déyish mumkinki, satqunluq özige düshmenlik qilishning bir xil sheklidur. Shu seweb, özining mewjutluqi, tereqqiyati we asayishliqi üchün mes’ul bolidighan herqandaq bir jem’iyet satqunluqqa intayin sezgür we jiddiy qaraydu. Uni jem’iyetning eqliy we exlaqiy tertipige xilap qilmish—yaki rezil heriket—süpitide qattiq jazalaydu. Bu jazalash, shuning bilen bir waqitta, ashu jem’iyetning özini qoghdishining ichki zörüriyitidin kelgen bolidu.
Qehrimanliq bilen siyasiy otturisida intayin nazuk baghlinish bar. Her ikkisi mundaq bir mahiyetlik aldinqi shert üstige qurulidu: dost bilen düshmenning ayrilishi we ular otturisidiki toqunush. Pütkül siyasiy oy, heriket, qarar, nishan we wasite mana mushu qarimu qarshiliqning mewjut bolushi bilen heriketlinidu. Siyasiy toqunushta qehrimanliq bilen satqunluq bir- birige zich baghlan’ghan amillardur. Xuddi shuningdek, qehrimanliqmu mana mushu toqunush ichide öz mewjutluqini namayan qilidu—uningda dostluq bilen düshmenlik bir-birige baghlan’ghan amillardur .
Qehrimanliq bilen bolghan munasiwiti nuqtisidin alghanda, uyghur siyasiy tarixini mundaq üch dewrge bölüsh mumkin: qehrimanliq dewri, xaqanliq dewri we mustemlike dewri. Derheqiqetki, qehrimanliqtin ibaret shanliq bir sehipidin bashlan’ghan bu milletning tarixining axirida uning qarshisida turidighan mustemlikide toxtishi ademning diqqitini tartidu. Eger biz uyghurlarning pütkül siyasiy tarixigha nezer salsaq, u tereqqiyat tarixi emes, belki chékinish tarixidek körünidu—xuddi uyghurlar qehrimanliq dewridin qanche yiraqlashqanséri, erksizlikke we qehrimansizliqqa shunche ichkirilep yüzlen’gendek. Undaq iken, qéchip qutulghusiz so’allar shuki, bu dewrlerde uyghurlarning qehrimanliq qarashlirida qandaq özgirishler boldi? Kolléktip angsizliq süpitidiki qehriman obrazi bu dewrlerde qandaq mezmun’gha ige boldi?
Töwende bu üch dewrning pisxik alahidilikliri toghrisida qisqiche toxtilip öteyli.
Qehrimanliq dewri uyghurlarning apiride bolushi bilen bashlinip taki ularning aghzaki edebiyat dewri axirliship yéziq dewrige kirgüche bolghan jeryanni körsitidu. Bu dewr uyghur rohiyitining eng yarqin, eng aktip we eng yüksek qismigha wekillik qilidu. Qehrimanliq dewrini uyghurlarning baliliq dewrige oxshatsaq, uningda hayatqa bolghan cheksiz söyünüsh, küchlük tesewwur terkiblirige toyun’ghan qiziqish we xam xiyalgha mol qizghinliq bar. Shuningdek, uningda weyran qilghuch küchlerge bolghan küchlük sézimchanliq we inkas bar. Bu dewr, shuning bilen bir waqitta, uyghur kolléktip éngidiki hayatliq istikining intayin ochuq, tiren we keskin shekilde ipadilen’gen dewridur.
Qehrimanliq dewride kishiler öz qehrimanlirini ilahlashturush arqiliq özlirining tebi’ettin halqighan küchlerge bolghan tiwinishi we choqunushini ipadileydu. Yaki eksiche éytqanda, qehrimanlarni ilahlashturush arqiliq kishiler bu küchler bilen paniyliqta uchrishish we shu arqiliq qoghdinishqa érishish xahishini ipadileydu. Yene bir nuqtidin alghanda, kishiler qehrimanlar arqiliq özini bilish we kimlikini angqirish meqsitige yétidu.
Qehrimanliq meyli qaysi usulda ipadilenmisun, u mundaq bir tiren pisxik tesirning bashqurushi astida bolidu: ademning bu dunyadiki eng iptida’iy qorqunchini yéngish we rohiy asayishliqqa érishish. Qehrimanliq hem tashqi dunyadin kélidighan hem kolléktip angsizliqtiki weyran qilghuch küchlerdin kélidighan qorqunchni yéngishtin ibaret özini qoghdash méxanizmidur. Bu qorqunchning bir qowmning siyasiy hayatida töwendikidek shekilliri bolidu: insanning tashqiy küchler teripidin meghlub qilinishi we hetta yer yüzidin yoq qiliwétilishige bolghan tiren endishe, öz qowmining yétekchisidin—yeni, rehbiridin—ayrilip qélish élip kélidighan azab we nishansizliq tuyghusi, tebi’iy apetlerdin qalidighan asaret xaraktérliq kolléktip xatire, ijtima’iy qalaymiqanchiliqtin kélip chiqidighan kolléktip iztirap, yoqluq élip kélidighan qaymuqush we yoqitip qoyush élip kélidighan tit-titliq, qatarliqlardur. Qehrimanliq yochun, tehlikilik we hetta shepqetsiz dunyadiki adem bilen uning tiren qorqunch ornashqan qelbini kélishtürüshtiki yoldur. U insanning mewjutluqi élip kélidighan qorqunchni yéngi yükseklikke ige qilipla qalmastin, belki yene insanni özi bilen kélishtüridighan pisxik jeryandur.
Qehrimanliq arqiliq meyli bir shexs yaki bir qowm bolsun, özining yoshurun éngidiki passip, weyran qilghuch we zorawan qozghilishlarni yéngi yönilishte yéteklep ulargha ijabiy, özini qoghdash xaraktérliq we tinchliqqa tolghan mene ata qilidu. Téximu muhimi, qehrimanliq rohning barliq selbiy pisxik terkiblerni angsiz saplashturush jaryanidur—uningda roh parlashqa érishidu, tinchlinidu, umidke tolidu. Qehriman’gha choqunush awam üchün qelbidiki téxi ré’allashmighan passip we zorawanliqqa tolghan qozghilishlarni xam xiyal sheklide ishqa ashurushtiki wasite hésablinidu.
Mesilen, adem öltürüsh hemme dinda we hemme kulturda dégüdek qattiq cheklinidu. Exlaqiy jehette, adem öltürüsh kechürgüsiz rezil qilmishtur. Wehalenki, kishiler adettiki ademning qatilliq qilishini hergiz kechürelmeydu-yu, özliri qehriman dep qarighan birining adem öltürüshini—öltürgendimu nechche onlighan, yüzligen we hette minglighan ademlerni düshmen namida öltürüshini—qobul qilalaydu. Qobul qilalaydula emes, belki uni tillarda dastan qilip, muqeddesleshtüreleydu. Téximu muhimi, mana mushu zorawanliqning özi del ashu qehrimanni kökke kötürüshning we hetta uninggha choqunushning asasigha aylinidu. Buning sewebi néme? Buning sewebliri elwette nurghun; Emma, muhim seweblirining biri shuki, qehriman namayan qilghan zorawanliq arqiliq kishiler özliridiki angsiz zorawan qozghilishlirining ghidiqlishini basidu—ularni (xuddi özliri arqiliq) ré’allashturghandek xam xiyalda bolidu. Shuning bir waqitta, bu arqiliq yoshurun éngidiki zorawan qozghilishlargha yéngi mene béridu—özini öltürmekchi bolghan düshminini qehriman arqiliq öltürüsh arqiliq, özinning hayatliq prinsipini qayta mu’eyenleshtüridu. Qehrimanliq, yighip éytqanda, insaniyet topining weyran qilghuch qozghilishlar bilen bolghan munasiwitining xam xiyal sheklide bir terep qilinish jeryanidur.
Keng menidin élip éytqanda, qedimqi uyghur qehrimanliq qisseliri, iposliri we epsaniliri köpinche hallarda yarilish, hayat saqlinip qélish we güllinishtin ibaret tüpki mewjutluq mesililirige baghlan’ghan. Bu eserlerde qehrimanlar köpinche hallarda öz qowmining hayat-mamatliqi üchün ajayip zor töhpe qoshidu. Bu eserlerde uyghur qehrimanliri ilahiy yaki yérim ilahiy küchke ige we yaki ilah teripidin yardem qilin’ghan shekilde qiyas qilin’ghan. Qehrimanlargha choqunush kolléktipning qimmet éngidiki yüksek idiyilerning mu’eyyenleshtürülüshining bir yaki bir nechche shexs teripidin orundilishini körsitidu.
«oghuzxan» iposidin köridighinimiz yérim epsaniwi tüstiki bir qehriman xaqanning qedimqi uyghur qebililirini birlikke keltürüsh tarixining ixcham emma untulghusiz tarixidur. Qarimaqqa, ushbu iposta tekitliniwatqini yoqilish girdawigha bérip qalghan bir qowmning qandaq qilip, pewqul’adde we hetta ilahiy iradige ige bir rehber teripidin bir tugh astigha jem qilin’ghanliqi sözliniwatqandek qilidu. Emeliyette mezkur iposta bir qowmning hayatliq iradisi ilahiy süpet oghuzxanning iradisi arqiliq eqliylishidu we qanuniylishidu—yeni uyghurlarning mewjut bolushi ilahning iradisidin ikenliki ilgiri sürülidu. U shexstin halqighan bir iradining muqeddeslik teripidin desteklen’gen shexsning iradisi teripidin mu’eyyenleshtürülüshi bolup hésablinidu.
Téximu téren menidin alghan, mezkür épos ata (rehber) bilen bala (xelq) otturisdiki intayin murekkep esli tipliq (motiڧ) endizisini isharileydu. Bu esli tipta ata ijtima’iy tertipni ornitishtiki eng halqiliq nopuzdur. Bu esli tip bizge uyghurlarning yoshurun éngidiki rehberning qandaq bolushi kérekliki heqqidiki muhim uchur bilen teminleydu: uyghurlarning iptida’iy tesewwur dunyasida, rehber choqum böridek qeyser, bürküttek yiraqni körer we tülkidek tedbirlik bolushi kérek. Mana bu uyghurlarning yoshurun éngidiki qehrimanliq sézimining yoshurun kodidur—u tarixtin béri mana mushu kodta mewjut bolup turidu. Intayin az sandiki kishilerla bu kod arqiliq, qehrimanliqning sirliq qesirige kireleydu.
Qehrimanliq dewride, biz oghuzxandin bashqa yene alp ertunga, tumars we shiraq qatarliq qehrimanlarnimu körimiz. Bu qehrimanlarning ortaq alahidiliki shuki, ular öz qowmini yawning tajawuzidin saqlash üchün tillarda dastan bolghudek baturluq körsitidu. Ular uyghurlarning qedimqi kolléktip yoshurun éngida qoghdighuchi süpitide tesewwur qilinidu. Bu qoghdash eng teg qatlamdin alghanda, insanning tashqiy dunyaning yoshurun we ashkara tehlikisi élip kelgen qorqunchtin qoghdinishqa bolghan éhtiyajidin kelgen.
Uyghurlarning qoshaqlirida ish-izliri nahayiti qisqila xatirilen’gen alp ertunga diqqetni chékerliktur. Oghuzxan’gha oxshash, u uyghurlarning qehrimanliq dewridin xaqanliq dewrige burulushqa wekillik qilidu. Ushbu yüzlinishning tüpki alahidiliki shuki, uningda qehrimanliq noqul halda qoghdighuchi süpitidila emes, belki yene yétekligüchi süpitidimu tesewwur qilinidu. Démek, qowmning kolléktip yoshurun éngida, qehrimandin elning menpe’etini qoghdashla emes, belki uning béshi we yétekchisi bolushmu kütülidu.
Xaqanliq dewri qehrimanliq dewrining sadda romantikiliqqa tolghan we aliyjanabliqni muhim ijtima’iy qimmet süpitide qaraydighan en’enisige sézilerlik özgertish kirgüzidu. Uningda qehrimanliq qowmning tashqiy dunya we tashqiy düshmen’ge qarshi turushtiki idé’al asas bolushtin asta-asta jama’et tüzümining tiklinishi, eqliy tertiplerning ornitilishi we sheherlishish kulturining berpa bolushidiki ré’al asas bolushqa ötidu. Eger qehrimanliq dewri uyghurlarning özini saqlap qélishidin ibaret tüpki mewjutluq mesilisige atalghan dewr bolsa, xaqanliq dewri ularning özini güllendürüshke atighan dewridur; Eger aldinqisi qehrimanliq arqiliq yükselgen özige ishinish dewri bolsa, kéyinkisi qehrimanliq arqiliq élip bérilghan öz (dost) bilen özge (düshmen) otturisidiki munasiwetni tengshesh dewridur; Eger aldinqisi jismaniy küchning muqeddesleshtürülüshidin barliqqa kelgen we beden éstétikisi üstige qutulghan sap hoquqchiliq dewri bolsa, kéyinkisi eqliy iqtidar we étikiliq oylinishni asas qilghan murekkep merkezleshme hoquq qurulmisining ornitilish dewridur.
Bu dewr özini qehrimanliq dewrining dawami süpitide menggü tashlarda xatirilen’gen xaqan obrazlirida köridu. Buningda, xaqanlar, xuddi oghuzxandek, batur, tedbirlik, mes’uliyetchan we xelqperwerdur. Bu dewrlerde biz yene korshad, pantékin, sultan sutuq bughraxan we tunyuquq jemetidin chiqqan qehrimanlarni körimiz. Xaqanliq dewridiki qehrimanlarning asasliq alahidiliki shuki, ularning mes’uliyiti barghanséri ijtima’iylashqan, tesirining ilahiy menbedin kélishi barghanséri suslighan bolidu. Shuningdek, ular merkezlishishke yüzlen’gen siyasiy hoquq qurulmisining berpa bolushining bir terkiwi qismigha aylinidu. Bu dewrde, qehrimanlar ilahiy qudretke emes belki özidiki insaniy qudretke köprek tayinip, xelqning ijtima’iy parawanliqini güllendürüsh üchün küch chiqiridu.
Mustemlike dewride (18-esirning axiriliridin tartip hazirghiche) biz sadir palwan, nuzugum, yette qizlirim, siyit nochi, tömür xelipe, mehmut muhiti we ghéni batur qatarliq qehrimanlarni körimiz. Ularning ortaq alahidikiliki shuki, ular heq-naheq mesililiride otturigha merdane chiqip, adaletning el ichide ornitilishida muhim rol oynighanlardur. Bu qehrimanlarning ilgiriki qehrimanlardin roshen perqi shuki, ularda héchqandaq bir ilahiy destek yoq. Qehrimanliq we xaqanliq dewri bilen sélishturghanda, bu dewrdiki qehrimanlarning qowmning hayat-mamatliq we güllinish ishlirida oynighan roli barghanséri ajizlighan. Ularning diqqiti köprek bir toplam yaki bir guruppining tereqqiyati we mewjutluqidiki ijtima’iy adalet mesililirige köprek tikilgen bolup, bir milletning hörlüki, siyasiy erkinliki, qanuniy we ijtima’iy hoquqliri qatarliq mesililerge bolghan chétishliqi unche küchlük bolmighan. Bu dewrdiki qehrimanlar, keng da’iridin alghanda, heqqaniyetchi süpitidiki qehrimanlar boldi. Shundaqla ular heqqaniyetchi-qehrimanliq rolini aldi.
Xuddi her bir ademning qelbide öz qehrimani bolghinidek, her bir xelqningmu xatiriside öz qehrimani bolidu. Xuddi her bir shexsning kimni qehriman dep qarishining ölchimi bolghinidek, bir xelqningmu kimni öz qehrimani dep qarap, tarixigha yézishining ölchimi bolidu. Xuddi her bir dewr özining qehrimanlirini yaratqinidek, qehrimanlarmu öz dewrini yaritidu.
Bu yerde shu nuqta alahide tekitlinishi kérekki, melum dewrning qandaq shexsni ulugh we qehriman dep qarishi intayin murekkep amillargha baghliq bolidu. Shuningdek, shexsning qehrimanliq heqqidiki ölchimimu shexssiz, tarixtin halqighan we mu’eyyen kultural ishinishlerdin üstün turidighan kolléktip angsizliq teripidin belgilinidu we uzaq waqitliq özgirish jeryanini bashtin kechüridu. Shuninggha köre, uyghurlarning qehrimanliq heqqidiki tuyghusi, chüshinishi we kulturi qedimqi dewrlerdin buyan kéliwatqan qehrimanliqning kolléktip angsizliqtiki tindurmisi arqiliq belgilinidu. Yuqirida, bu uzaq tarixiy jeryanni qisqiche körüp öttuq. Buningdin shuni körduqki, uyghurlarni qehrimanliq chüshenjisi mundaq üch katégoriye we üch xil rolning tesiri astida bop kelgen: qutquzghuchi-qehriman (qehrimanliq dewri), yétekligüchi-qehriman (xaqanliq dewri) we heqqaniyetchi-qehriman (mustemlike dewri).
Qutquzghuchi-qehriman kolléktipning yoshurun éngidiki yoqilishqa—yaki yoqluqqa—bolghan ontologiyilik (mewjutluq nuqtisidiki) qorqunch we wehimige bolghan inkasining mehsulidur. Qehriman obrazi—bolupmu ilahiy rohtin desteklen’gen romantik qehriman obrazi—arqiliq uyghurlar öz qorqunchini yükseldürüp, aliyjanab, mörüwetlik we izgü bir qimmetni turghuzghan. Shundaqla uni öz qowmining mewjutluqining yashash qiblinemisi qilghan.
Yétekligüchi-qehriman bolsa kolléktip iradining topliship yashash we güllinishte merkezleshtürülgen siyasiy qurulmigha bolghan éhtiyajigha qayturulghan inkastur. Shuning bilen bir waqitta, u uyghurlarning kolléktip yoshurun éngida tesewwurlinidighan weyran qilghuch amillardin—mesilen, bölünüsh, tajawuzliqqa uchrap munqerz bolush, ijtima’iy qalaymiqanchiliq élip kélidighan weyranchiliqtin—pewqul’adde qudretke we mes’uliyetchanliq rohigha ige bir rehberning yéteklishi arqiliq saqlinishqa we ijtima’iy tertipning ornitilishigha bolghan éhtiyajidin kélip chiqqan. Shu seweb, bu dewrdiki qehrimanning esli tipi «ata» obrazigha teqqaslan’ghan bolup, rehberler «elning béshi»–«elning atisi»–süpitide tesewwur qilin’ghan.
Heqqaniyetchi-qehriman bolsa kolléktip angsizliqtiki mundaq bir qorqunchqa qayturulghan inkastur: mustemlike sewebidin öz mewjutluqi we yashash muhitigha bolghan tewelik tuyghusidin yatlishish we igidarliq hoquqidin mehrum qélish. Bu dewrning diqqetni tartarliq yéri shuki, u mustemlike ré’alliqining xirislirigha qayturulghan kichik da’irilik inkasni körsitidu. U yene intayin murekkep muhitta qehrimansizliq we satqunluq terkibliri bilen ariliship yashashtek haletke qayturulidighan jiddiy qarshiliqnimu öz ichige alidu.
Yighip éytqanda, uyghurlarning qehrimanliq pisxikisining, keng menidin élip éytqanda, yuqiriqi üch xil katégoriyisi bar. Ular bizni uyghurlarning kolléktip yoshurun éngidiki qehrimanliqning esli tipliq endizisi bilen teminleydu. Emdi, bu endizilerning 1949-yilidin tartip hazizghiche bolghan özgirish jeryani we ularning tesirini qisqiche analiz qilip chiqayli.
1949-yili xitay sherqiy türkistanni bésiwalghandin buyan, uyghurlarning qehrimanliq chüshenjiside zor özgirishler yüz berdi. Xitay uyghurlarning kolléktip éngida némining qehrimanliq we némining satqunluq bolidighanliqigha qarita intayin segeklik bilen teshwiqat élip bardi. Bu teshwiqatlarning netijiside uyghurlarning yoshurun éngidiki qehrimanliq bilen satqunluq otturisida choqum ayrilishi kérek bolghan pasil xireleshti. Shundaqla, qehrimanliq arqiliq mu’eyyenleshtürülidighan ijtima’iy yaxshiliq bilen satqunluq arqiliq inkar qilinidighan rezillik otturisidiki pasilmu xireleshti. Bu hadise shundaq bir derijige bardiki, bir qisim uyghurlar satqunluqni sezmestin qilidighan we uni qehrimanliq dep chüshinidighan we hetta qehrimanlarni satqun dep qaraydighan halet shekillendi. Eksiche, satqunlar héchqandaq exlaqiy eyibleshke uchrimay, jem’iyet teripidin yeklenmey yashawerdi.
Töwende bu jeryanning qandaq tereqqiy qilghanliqigha qarap chiqayli. Xitayning uyghurlargha élip barghan ménge yuyush xaraktérliq teshwiqatidiki prinsipchanliqi eng küchlük bolghan bir terkib uning toxtimastin «shinjang» ning ezeldin jonggoning ayrilmas bir qismi bolup kelgenlikini qayta-qayta tekitleshtur. Yaqqal qarimaqqa, bu xitayning «shinjang» ni özining qoynidin bölüp chiqishqa urunidighan herqandaq shekildiki «wetenni parchilash qilmishi» gha hergiz yol qoymaydighan siyasiy meydanini tekitleshni körsitidu. Wehalenki, mesilige téximu ichkirilep qarighinimizda, xitayning ushbu jümle arqiliq otturigha chiqarghan siyasiy muddi’asini we neyrengwazliqini körüwalalaymiz. Bu neyrengwazliqning töwendikidek bir nechche xil menisi bar: biri, «shinjang» héchqachan junggoning ayrilmas bir qismi bolup baqmighanliqi üchün, uni tekrarlash arqiliq xuddi shundaqtek tesiratni shekillendürüsh—eger bir qismi bolghan bolsidi, uni xitayning bu qeder küchep teshwiq qilishigha hajet bolmaytti. Yeni bu yalghanni bilip turup qayta-qayta tekrarlash arqiliq rastqa chiqirish hiylisidur. Yene biri, téximu muhimi, xitay bu yalghanchiliq arqiliq yene shundaq bir tesiratnimu barliqqa keltürmekchiki, bu yerde xitay dep atilidighan, qedimdin mewjut we birliki héchqachan buzulmay kelgen bir dölet bar; Uning birlikini buzush tarixtin béri mumkin bolmighinidek, hazirmu mumkin emes. Siyasiy yalghanchiliq arqiliq qurashturup chiqilghan bu tesewwuriy dölet tarixtin halqighan bolup, ezeliylik xaraktérige ige. Shuning bilen bir waqitta, mezkur jümle jonggodin ibaret bu döletning ezeldin xitay millitining bolup kelgenlikini yoshurun otturigha chiqirip, xitaylarning yéqinqi ikki ming yilliq tarixida atalmish «az sanliqlar» dep qarilidighan milletler—mesilen tangghutlar, jurjitlar, mongghullar, uyghurlar we manjular—teripidin parakende qilinip kelgenliki we ularning bashqurushi astida bolghanliqidek tarixqa köz yumushtek ustiliq bar. Démek, bu tesewwuriy dölet hemmini öz ichige alidighan, hemmdin burun mewjut bolghan we hemmini bashqurushtek qanuniyliqqa ige.
Yene bir nuqtidin élip éytqanda, xitay bu teshwiqati arqiliq uyghurlargha burmilan’ghan shekildiki wetenperwerlik terbiyisi élip baridu. Herqandaq bir mustemlikichi milletning her waqit aldi bilen yoqitishni közleydighini mustemlike qilin’ghuchining qelbidiki weten söygüsidur. Mustemlikichilerge shu nerse ayanki, qachaniki weten söygüsi ajizlaydiken, weten tuyghusi menisizlishidiken, weten uqumi xirelishidiken, weten séghinchi öchüshke bashlaydiken, u weten asta-asta untulidu. U weten’ge shu wetenning esli igisi bolghanlar ige chiqmaydu. Mustemlikichi qilghuchi özi bésiwalghan wetenning bésiwélin’ghuchigha nisbeten yéngi bir weten ikenlikini yaki qoral yaki teshwiqat arqiliq bildürelmeydiken, hergiz eminlikke érishelmeydu.
Shu menidin, xitayning teshwiqati arqiliq yetmekchi bolghan nishani tajawuzchiliq arqiliq yutuwélin’ghan tupraqni uyghurlargha xuddi özining wetinidek hés qildurushtur—hetta bu mejburlash xaraktérliq bolsimu. Buning shundaq bir pisxik tesiri barki, u uyghularning éngida alliburun ishlitish cheklen’gen weten nami «sherqiy türkistan» ning ornigha «junggo» dégen yéngi weten namini dessitidu. Emma sherqiy türkistan héchqachan bu jümlide éytilghinidek «ezeldin junggoning ayrilmas» bir qismi emes. Eger shundaq bolsidi, bu zéminni xitay «shinjang» («yéngi chégra», «yéngi zémin») dep atimaytti yaki uni bashqiche atighan bolatti. Eger «shinjang» «yéngi chégra» dégen menini béridiken, bu hergizmu ezeldin «junggo» dep atilip kelgen mundaq döletning bir qismi bolmaydu. Logikiliq nuqtidin élip éytqanda, eger «junggo» «ezeldin» mewjut dölet bolsa, shinjang uning ayrilmas bir qismi bolmaydu, chünki «shinjang» dégen nam peqet 1884-yilidila qollinishqa bashlighan. Eger «shinjang» peqet 1884-yilila tonulushqa bashlighan tupraq bolsa, u halda bu yerde uni «ezeldin» öz ichige élip kelgen junggodek bir dölet mewjut bolmighan bolidu. Xulase shuki, bu yerde «ezeldin mewjut» «junggo» bolmighinidek, uninggha ezeldin tewe bolghan «shinjang» mu bolmighan.
Bizni bu yerde qiziqturiwatqini bu zitliq emes. Belki xitayning qandaq qilip, bu qeder ochuq-ashkara zitliqni héch teptartmastin bazargha sélip uyghurlarni uninggha ishendüreligenlikidur. Bu yerdiki zitliq xuddi xitaylarning qedimqi meseli bolghan «neyze bilen qalghan» ning ziddiyitige ((自相矛盾 gha oxshaydu. Her ikkiside özi dewatqan gepning bir-birige rep kelmey, zit chiqiwatqanliqini bilmeywatqanliqtek özini aldash xahishi bar. Wehalenki, «neyze bilen qalghan» meselide éytiliwatqini özini aldashning ülgisidek körünsimu, emma xitayning bu siyasiy prinsipi undaq emes. Chünki, xitay shuni obdan biliduki, «shinjang» ezeldin junggoning bir qismi emes. Peqet mustemlike ré’alliqini uyghurlargha téngish we ularning weten tuyghusini burmilash üchün bu aldamchiliq oyniliwatidu. Mesilining mahiyiti shuki, xitayning bu zitliqi özini aldash sheklini emes, belki bashqilarni aldash sheklini éliwatidu—u uyghularni aldash üchün ishlitiliwatidu. Put tirep turalmaydighan bundaq bir qipqizil sepsetini put tirep turghuzushning birdinbir aldinqi sherti shuki, uyghurlar yaki bu sepsetining tégini bilmeydu yaki uni qattiq eqliy soraqlashtin ötküzmeydu we yaki uni aghduruwételmeydu. Shunga, zitliqqa tolghan bu sepsete arqiliq uyghularni aldashqa bolidu.
Yene bir nuqtidin élip éytqanda, siyasiy teshwiqatta zit jümliler heddidin ziyade tekrarlansa we yaki qarimaqqa küchlüktek körünidighan deliller arqiliq otturigha chiqirilsa, kishiler ularni köp hallarda unche köp oylap kétishni xalimaydu. Chünki, ular biri zitliq arqiliq meydan’gha kélidighan chigish we bash-axiri qarimaqqa chiqmaydighan oylinish ichige kirip qélishni xalimaydu. Yene biri, qayta-qayta tekrarlan’ghan sepsete bezi hallarda kishilerge heqiqettek bilinidu, chünki sepsete satquchilar özi sétiwatqan nersining zitliqqa tolghanliqini shunga uninggha bashqilarni ishendürüshning qiyinliqini bilgechke, uni téximu köp aldamchiliqlar bilen yasap-tarap otturigha chiqirishqa mejbur bolidu. Bu mejburluq ularni téximu köp yalghan sözlitidu. Ular taki kishilerni teltöküs aldighuchilik toxtimastin yalghan sözleydu.
Gépimizge qaytip kelsek, mezkur teshwiqatning uyghurlarni ishendürüsh küchige hergiz sel qarashqa bolmaydu. U uyghurlarning méngisige shundaq bir «heqiqet» ni quyiduki, bu prinsiptin sheklinishke bolmighinidek, uninggha qarshi chiqishqimu bolmaydu. Uni muhakime qilishqimu bolmaydu—muhakime qilish uningdin gumanlinishning bir xil shekli. Uni peqet sözsiz qobul qilish kérek.
Shuning bilen bir waqitta, eger «shinjang» xitayning menggü ayrilmas bir qismi bolidiken, u halda uning tarixiy shexsliri qaytidin bahalinishi kérek. Kimiki xitaydin ibaret «weten» ning «muqeddes birliki» ni buzush üchün heriket qilidiken, u döletning asiysi bolidu; Kimiki uning üchün xizmet qilidiken, u sheksizki qehriman’gha aylinidu. Démek ushbu jümle uyghurlarni qehrimanni némige asaslinip turup bahalash heqqide hem qisqa hem intayin éniq ölchem bilen teminleydu. Bu ölchem uyghurlarni mundaq bir qarashqa yétekleydu: uyghurlarning hörlüki üchün küresh qilip kéliwatqanlar xitay dölitining birlikini buzghuchilar bolush süpiti bilen «satqun» dep qarilishi kérek; Eksiche, xitay dölitining birliki üchün töhpe qoshup, uyghurlarning erkinliki we musteqilliqigha qarshi turghuchilar qehriman dep qarilishi kérek.[i]
Bu xil qarash uyghurlargha shundaq bir pisxik qaymuqush élip kéliduki, ular özining azadliqi üchün özini béghishlighan qehrimanlirini «satqun», emma özining mehkumluqi üchün küch chiqarghanlarni «qehriman» déyishke mejburlandi. Némining qehrimanliq we némining satqunluq bolushi kérekliki heqqidiki tarixiy ölchem pütünley astin-üstün boldi. Uyghur jem’iyitide ijtima’iy yaxshiliq chüshenjisi arqiliq tebirlinip kelgen qehrimanliq heriketlirini bir en’eniwi ölchemde ölchesh qalaymiqanchiliqqa patti. Satqunluqqa bolghan tebi’iy sézimchanliq jiddiy töwenlidi.
Özining heqiqiy qehrimanliridin pexr hés qilishi hergiz righbetlendürülmeydighan uyghurlar xitaylarning léy ڧéng, xuang jigung we dong sunrüy qatarliq «qehriman» lirini bilip-bilmey xuddi özining qehrimanidek körüshtin özini qachuralmidi. Bezi uyghurlar héch oylinip olturmastin, dong sunrüyning «tillarda dastan» bolghudek «qehrimanliqliri» din söyünüsh hés qildi. Uyghur qehrimanliri barghanséri bir terepte qélip, uyghurlarning tesiratlirida xitayning edebiy eserler, kinolar we bashqa teshwiqat wasitiliri arqiliq yasap chiqqan «qehrimanliri» söyümlük körünidighan boldi. Ular xitayning qehrimanliridin söyünidighan we satqunlirigha xuddi xitaylargha öxshashla nepretlinidighan boldi.
Mustemlike qilin’ghuchi milletning yoqitidighini noqul halda zéminla emes, belki téximu iztirapliqi bu zéminni qoghdaydighan qehrimanliridur. Shundaq bolghanda, bundaq milletning kelgüsi pütünley xire bolidu. Eger bu milletning düshmenlirining özini halak qilishta qehriman dep atalghan shexsliri ular teripidinmu qehriman dep qaralsa, undaqta dost bilen düshmen otturisidiki perq yoqalghan bolidu. Uning üchün emdi qurbanliq bérip qehrimanliq qilishning héchqandaq hajiti qalmaydu.
Uyghurlarning béshidin ötküzgen bu tejribilerni téximu éniqraq chüshinish üchün, diqqitimizni töwendiki misalgha béreyli. Misalimiz 20-esir uyghur siyasiy tarixidiki eng murekkep shexslerning biri bolghan seypidin ezizi heqqide bolidu. Buninggha yene exmetjan qasimi, isa yüsüp alptékin we borhan shehidilerni tizish mumkin. Emma héchqaysiining sirliqliqi seypidin eziziningkige yetmeydu, chünki u ikkinchi jumhuriyetning xitay ishghaliyitige ötüshi we xitay teripidin téximu ilgiriligen halda mustemlike qilinishida hel qilghuch rol oynighan shexstur. Uningdin sirt, u bir pishqan siyasiyon, qelimi küchlük yazghuchi we herbiyliktin xewiri bar qomandandur. Shundaqla u maw zédong we ju énleylerning yüksek ishenjige érishken uyghurdur.
Aldi bilen shuni choqum éytish kérekki, seypidinning tarixiy töhpisige baha bérish unche asan emes. Mesilining qiyin nuqtisi shuki, nurghun uyghurlar uni 20-esirdiki intayin murekkep siyasiy muhitta öz eqil-parasitige tayinip we intayin cheklik siyasiy imkaniyettin chiqip turup uyghurlargha nurghun ishlarni qilip bergen qehriman dep qarisa, yene beziler uni uyghurlarni xitaygha satqan satqun dep qaraydu. Yene beziler uni xitayning qolida uyghurlarni bashqurush üchün ishlitilgen qorchaq dep qarisa, yene beziler uni tarixning xata waqtida xata mensepte olturup kechürgüsiz xataliq ötküzgen biteley rehber dep qaraydu. Undaqta, seypidin zadi kim?–u qehrimanmu yaki satqunmu?
Seypidinning hayati murekkep hayattur—uning hayati yétilgen bir uyghur siyasiyon aldi bilen qehriman yaki satqun atilishtin ilgiri béshidin kechürüp béqishi muqerrer bir hayattur. Yeni, uning hayati uning pisxikisi teripidin qanchilik bashqurulghan bolsa, tashqiy tesir teripidinmu shunchilik bashqurulghan hayattur. U özi muwapiq dep qarighan hayatni yashashni qanchilik arzu qilghinidek, bashqilar uningda yashatquzghan hayatnimu shunchilik yashighan shexstur. Mundaq déyishimizdiki seweb shuki, u aldi bilen mustemlikidin qutulush üchün küresh qilghan we axirida mustemlikige élin’ghan bir milletning rehbiridur. U bu milletning erkinliki üchün küresh qilghan, shundaqla bu erkinlikning xitay mustemlikichiliri teripidin weyran qilishigha qatnashqan we axirida ularning menpe’eti üchün ishligen. Bu yerde biraw shuni sorimay turalmayduki, undaqta, u esli néme üchün küresh qilghan? Uyghurlarning mustemlikidin qutulushi üchünmu yaki uning yéngiwashtin mustemlikige chüshüshi üchünmu?
Yuqirida körüp ötkinimizdek, uyghurlarning kolléktip yoshurun éngida qehriman mundaq üch xil alahiliklerni özide hazirlishi kérek. Bu noqul halda bir shexsning mushularni özide mujessemliyelishinila emes, belki xelqning mushu amillarni özide hazirliyalighanlarnila qehriman dep qaraydighanliqinimu körsitidu. Undaqta seypidinde bu süpetler barmu?
Seypidin, derheqiqet, uyghurlarning ikkinchi jumhuriyitide exmetjan qasimi we abdukérim abbasowdin kéyinki eng muhim rehbiridur. Bu nuqta, exmetjan qasimi bilen abdukérim abbasowning ölümidin kéyin téximu éniqlishidu—u sheksizki uyghurlarning ikkinchi jumhuriyitide muhim hoquq tutqan eng nopuzluq, tejribilik we xelqning ishenjige érishken rehbiridur. Shuningdek, u gomindang ishghaliyitige qarshi küresh qilghan inqilabchidur. Bu jehettin élip éytqanda, seypidinning uyghurlarning kolléktip angsizliqidiki qehrimanliq ölchimige chüshüsh éhtimalliqi bashqa herqandaq shexsningkidin yuqiri orunda turidu.
Wehalenki, biz seypidining rohiy dunyasigha özining bayanliri arqiliq téximu ichkirilep kirginimizde, uning intayin murekkep xaraktérge ige shexs ikenlikini bayqaymiz. Töwende biz ushbu qarishimizni uning merkiziy milletler neshriyati teripidin 1990-yili neshr qilin’ghan «ömür dastani» namliq eslimisining «tengritaghdiki güldürmama» dep mawzu qoyulghan 2-qismidiki bezi neqiller bilen izahlaymiz.
Aldi bilen, seypidinning özining eslimisi (bi’ograڧiyisi) , xuddi nurghun eslimilerge oxshash, mundaq bir qéchip qutulghusiz toqunushqa tolghan: özini yéziwatqan seypidin (hazirdiki seypidin) bilen özi teripidin yéziliwatqan seypidin (tarixtiki seypidin). Gerche bu ikkisi oxshash oqum bolsimu, emma bi’ograڧiye yéziqchiliqida ular otturisidiki perq we hetta toqunush téximu roshenlishidu. Seypidinning bi’ograڧiyisige qarisaq, aldinqisining kéyinkisige bolghan chongqur hésdashliqini bayqaymiz. U tarixtiki seypidindin héchqanche chong xataliq bayqimaydu; Eksiche, uning hemme qararlirini dégüdek aqlash terepdari bolidu. Uningda uyghurlarning 1949-yilining aldi-arqisidiki siyasiy tallashlargha qarita héchqandaq izahlash yoq—u peqet uyghurlarning xitay rehberlikide bolushini bashtin-axir tarixtiki eng aqilane tallash dep qaraydu. Shu seweb, uning bi’ograڧiyiside sherqiy türkistanning döletchilik ré’alliqi we idé’ali heqqide héchqandaq bayanlar yoq. Uningda qan bilen pütken bir jumhuriyetning qandaq qilip xitayning mustemlikisige aylan’ghanliqigha qarita héchqandaq sezgü shunga bu heqte héchqandaq bayan yoq. Uningda sowét ittipaqining sherqiy türkistanning siyasiy kelgüsining belgilinishige qarita oynighan intayin murekkep roli heqqide héchqandaq bayan yoq. Démek, uning bu eslimisini gherbning bi’ograڧiye en’enisidiki muhim amil bolghan rohning özini ashkarilash jeryani dep qarighandin köre, bir kommunistning siyasiy qarashlirining yene bir qétim tarixiy tertipte sistémiliq bayan qilinishi we özi bir ömür étiqad qilghan kommunistik partiyige tapshurulushi dégen tüzük.
Emdi mezkur bi’ograڧiyidiki bezi muhim amillarni körüp chiqayli. Seypidin 1944-yili ghuljida qurulghan «azadliq teshkilati» heqqide mundaq melumat béridu:
Ilidiki azadliq teshkilatining asasi abdukérim abbasow 1943-yili ghuljida qurghan «markisizm-léninizmni öginish guruppisi» we 1943-yili 9-ayda qurghan «sawaqdashlar uyushmisi» idi[…] bu teshkilatning merkiziy rehberlik komitétigha abdukérim abbasow, qasimjan qembiri, élixantöre, mehemmetjan mexsum, ghulam qadir, rehimjan sabir haji, abduru’up mexsum, jani yoldashow, nuridin beg, salman beg, ömerjan qatarliq kishiler yétekchilik qilghanidi. Bularning ichide abdukérim abbasow bilen qasimjan qembiri kommunistik anggha ige ilghar yashlarning, élixantöre we mehemmetjan mexsumlar yuqiri tebiqe diniy zatlarning, undin bashqilar chong sodiger, pomishshik we charwidarlarning wekili idi. «azadliq teshkilati» rehberlik yadrosi ene ashundaq murekkep bolushigha qarimay, ular gomindang eksiyetchi hakimiyitini yoqitidighan ortaq nishan astida birleshkenidi. (26-27,-betler)
Seypidin téximu ilgirilep, élixantöre bashliq «muti’essip» diniy küchlerning hemme ishqa chat kériwélishidin qutulush üchün, qandaq qilip 1945-yili sowét ittipaqi sotsiyalistik partiyisi bilen jonggo kommunistik partiyisining programma we nizamnamisige asaslan’ghan «xelq inqilawi partiyisi» ni abdukérim abbasow (re’is),seypidin ezizi, es’et is’haqow, seydulla seypullayow, muhemmet’imin iminow, enwer xanbaba, abdulla zakirow qatarliq yette kishilik hey’et bilen qurup chiqqanliqini sözleydu. Mana mushu partiyining tirishchanliqi netijiside, ular xitay kommunistik partiyisi bilen mexpiy munasiwet ornitidu. Gerche xitay kommunist partiyisi eyni waqitta ulargha unche chong siyasiy wede bérelmisimu, emma bu partiyining rehberliki uningdin bashtin-axir intayin zor ümid kütidu we hetta shinjangdiki milliy mesilini xitay kommunistlirining hel qilip béridighanliqigha qattiq ishinidu. Bu heqte seypidin mundaq yazidu: «xelq inqilawi partiyisi milliy mesilide öz pozitsiyisini desleptila ochuq élan qilmidi. U programmisida shinjangning milliy mesilisi shinjangdiki her millet xelqining telipi boyiche hel qilinidu, dep omumiy, müjmelrek bir prinsipni otturigha qoydi. U 1947-yilidin kéyinla shinjang jonggo gongchendangi rehberlik qilghan yéngi jonggoning bir qismi bolidu, shinjangdiki milliy mesile pütün jonggo inqilawining terkiwi qismi süpitide hel qilinidu, dégen prinsipni otturigha qoydi hem shu meqset üchün tirishchanliq bilen küresh qildi.» (119-,120-betler).
1946 -yili gomindangning milliy qurultiyi nenjingda échilghanda, mezkur partiyining tapshuruqi boyiche shinjangdin mezkur yighinda bétimdin kéyinki üch wilayet wekilliri süpitide barghan 8 kishilik wekilning biri bolghan abdukérim shinjangdiki yer asti kommunist partiyisining ezasi li teyyüyning yardimide dong biwu bilen körüshidu. Körüshüsh jeryanida abdukérim intayin estayidilliq bilen junggo kommunistik partiyisining xelq inqilawi partiyisige rehberlik qilishini ötünidu (203-bet), xizmetlirige yolyoruq alidu we yen’en bilen qerellik alaqiliship turush üchün bir radist soraydu.
Seypidin «üch wilayet inqilawi» ning tarixiy utuqlirini yekünligende mundaq deydu:
1946-yili 6-ayda élixantöre bashchiliqidiki yuqiri tebiqe kishiliri öch wilayet inqilawi hökümitining rehberlik ornidin chüshüp, exmetjan qasimining üch wilayet inqilawidiki rehberlik orni tiklendi. Shuning bilen üch wilayet inqilawining gomindang eksiyetchi hökümranliqigha qarshi turush, jahan’girlikke qarshi turush, siyasiy démokratiyini, milliy barawerlikni qolgha keltürüshtin ibaret nishani toghra yol bilen téximu téz emelge ashurulushqa bashlidi. Üch wilayet inqilawi junggo térritoriyisi bolghan shinjangdiki her millet xelq ammisining gomindang eksiyetchilirining mustebit hökümranliqigha qarshi élip bériliwatqan inqilawi urushi ikenliki, u wetenning birlikini parchilash emes, wetenning birlikini mustehkemlesh üchün boluwatqan küresh ikenliki ochuq ipadilendi. (349-bet. Tekitlime qoshuldi).
Axirida uning exmetjan qasimi qatarliq ikkinchi jumhuriyet wekillirining 1949-yili 24-awghust junggo xelq siyasiy meslihet kéngishige qatnishish üchün béyjinggha uchush sepiride qaza bolghanliqini sherqiy türkistan xelqige uqturush mesilisidiki pozitsiyisini körüp baqayli.
Mezkur qazani ghuljidiki sowét wekilliri seypidin’ge 3- séntebir küni uqturghan bolsimu, bu uchur mutleq köp qisim sherqiy türkistan wekilliri, siyasiyonliri we emeldarliridin mexpiy tutulidu. Seypidin bu heqtiki xewerni héchkimge démestin, özi bilen yene ikki «üch wilayet» wekilini élip béyjinggha poyizda baridu we sherqiy türkistanning junggoning bir mustemlike ölkisi bolushtek xizmetni tamamlashqa qatnishidu. Béyjingdiki waqtida u maw zédong we ju énleyler bilen körüshidu hemde «shinjang» ning kelgüsini junggo kommunistik partiyisining rehberlikige ötküzüp bérish ishini söhbetlishidu. Bu jeryanda u «shinjang» xelqining siyasiy arzu-armanlirini siyasiy meslihet kéngishi yighinida xitaylargha mundaq bildüridu:
Biz toluq azad bolmighan shinjangning azad bolghan rayonidin kelgen wekiller bolghanliqimiz üchün bolsa kérek, méning sözüm qizghin qarshi élindi[…] men aldi bilen yighinning échilghanliqini tebrikligendin kéyin, shinjang xelqining azadliqqa teshna ikenlikini sözlep, shinjang xelqige wakaliten junggo kommunistik partiyisining rehberlikini qet’iy qobul qilidighanliqimizni, xelq azadliq armiyisining shinjanggha bérishini qizghin qarshi alidighanliqimizni sözlidim. Bu waqitta pütün zalda qizghin alqish yangridi. (489-,490-betler. Tekitlime qoshuldi).
Xitay azadliq armiyisining shinjanggha tajawuz qilip kirishini ochuq-ashkara chaqiriq qilghan seypidin ayropilan weqesini sherqiy türkistan xelqige kéchiktürüp uqturush heqqide ju énleyge mundaq meslihet béridu:
Mejlisning ikkinchi küni chong mejlis échilish aldida yoldash ju énley manga mejliste exmet ependimlerning qurban bolghanliqini élan qilip, shinjanggha bir teziye télégrammisi yollash pikrini éytti, men yoldash ju énleyge hazirche bu ishni qilmay tursaq, ularning wapatini biz barghuche mexpiy tutup tursaq dédim we sewebini éyttim. Ju’énley qoshuldi. (490-bet)
Diqqetni chékerlik nuqta shuki, seypidin öz bi’ograڧiyiside mezkur uchurni mexpiy tutushning sewebini ju énleyge éytqanliqini qeyt qilidu-yu, emma uni kitabxanlardin sir tutidu. Meyli seypidin buni kitabxanlargha bi’ograڧiyiside désun-démisun, uning bu yerdiki meqsiti bu tragédiyilik xewer tüpeyli sherqiy türkistan xelqining bolupmu sherqiy türkistan milliy armiyisining qozghilip kétishi we uning hetta özi «shinjang» gha bérishqa teklip qilghan xitay azadliq armiyisi bilen toqunushup qélishning aldini élish idi. Uning axirqi meqsiti elwette sherqiy türkistanni üzül-késil halda xitayning bir mustemlikisige aylandurush yolidiki herqandaq tosalghuni süpürüp tashlash idi. Netijide, bu xewer ju énley teripidin sherqiy türkistan hökümitige télégramma arqiliq 1949-yili 28-noyabir küni uqturilidu—bu tragédiye yüz bérip, saq ikki aydin kéyin xelq andin bu xewerdin waqip bolidu. Emma, bu waqitta xitay armiyisi allburun sherqiy türkistan’gha tajawuz qilip, herbiy kontrolluqni ornitip bolghanidi.
Seypidinning tarixiy roligha baha bérishning qiyin nuqtisi shuki, u aldi bilen bir qehrimanda bolushqa tégishlik roh bilen, eyni waqittiki gomidang hökümitining zulumigha qarshi urushqa kökrikini kérip kireligen we uninggha rehberlik qilalighan bir siyasiyondur. Uning küresh qilghini deslipide öz xelqini zulumdin qutuldurush bolghan. Uni bu jehettin xelqni qutuldurush we adaletlik jem’iyet berpa qilishqa tirishish üchün qehrimanliq körsetti déyishke bolidu. Wehalenki, uning siyasiy jehette étiqad qilghini xuddi minglighan, onminglighan bashqa uyghurlargha oxshash kommunizm idé’ologiyisidur. Uning sherqiy türkistan ikkinchi jumhuriyitining rehberlik qatlimida éghir idé’ologiyilik bölünüsh keltürüp chiqarghan «xelq inqilawi partiyisi» diki roli nahayiti chong. U bu idé’ologiye üchün özini bir ömür béghishlidi. Wehalenki, mesilining sezgür nuqtisi shuki, u kommunizmla uyghurlarni qutquzidighan birdinbir meslek dep qarighan-yu, emma u uyghurlarni kimning qandaq «azad» qilidighanliqi bilen hésabliship ketmigen. Hésablashqan teqdirdimu, uning halaketlik aqiwitini özi nepretlen’gen we öz eslimiside kemsitip, «diniy rohani» dep atighan élixantörichilik aldin körelmigen. U idé’ologiye ortaqliqi sewebidin xitay kommunistliri bilen zich birlisheligen-yu, emma milliy azadliq mesiliside öz qérindashliri bilen birlishelmigen. Uning tarixtiki eng chong xataliqlirining biri tarixiy düshmini bilen siyasiy ghayide birlishishni milliy menpe’ette öz qérindashliri bilen birlishishtin üstün körgenlikidur.
S.w. Wéjwud xanim shexsning tarixtiki roli heqqide töwendikidek yazidu: «men üchün, kishilerning shexs süpitidiki qilmishi ularning guruppa yaki siniplar süpitidiki qilmishigha qarighanda téximu qiziqarliqtur. Tarix bu birtereplimilik arqiliq yézilidu… Bu kitab …bu kishilerning qandaq hés qilghanliqini we ularning tarixta némishqa ashundaq heriket qilghanliqining sewebini chüshinishke urunushtur.»[ii] wéjwudning yuqiriqi qarishida 20-esirning bashliridiki gherb tarixchiliq ilmide bir mehel alqishlan’ghan «tarix büyük shexslerning terjimihalidur» dégen qarashqa qarita hésdashliq bar. Buningda shundaq idiye otturigha qoyuliduki, tarixni algha siljitidighan küch xelq, alaman yaki puqralar emes, belki gigantlardur. Uningda xelqning iradisi emes, belki gigantning iradisi muhim türtkidur. Gigantning tesewwuri, idiyisi we yiraqni körerliki tarixiy özgirishning achquchidur. Adettiki xelq bolsa bu gigantning iradisining emelge éshishi üchün xizmet qilidu, xalas.
Emma, herqandaq bir gigant mu’eyyen bir ijtima’iy, siyasiy, iqtisadiy we kultural muhittin ayrilip yashimaydu. U öz dewrining mehsulidur. U öz dewrini qandaq özgertse, uning dewrimu uni shundaq özgertidu. Bu heqte xégél mundaq deydu: «dewrning büyük adimi özining dewrining iradisini sözge aylanduridighan, uning iradisining néme ikenlikini éytidighan we uni emelge ashuridighan shexstur. Uning qilidighini öz dewrining yüriki we mahiyitidur; U öz dewrini ré’allashturidu.»[iii]
Seypidinning misaligha kelsek, eger u 20 -esir uyghur siyasiy tarixidiki büyük shexs dep qaralghinida, u aldi bilen özining iradisi arqiliq emelge ashqan bir yürüsh nutuqlarning, heriketlerning we hadisilerning yighindisidur. Shuning bilen birge, u özi yashawatqan dewrning teqezzasi, rohi we meniwiyitining inkasidur. Seypidinning hayatidin köridighinimiz siyasiy meslek bolmish kommunizm üchün milletning siyasiy kélechikini tégishiwetken nurghun uyghur siyasiyonlirining hayatining ixcham körünishidur. Bolupmu, milliy musteqilliq üchün qurulghan bir jumhuriyetning siyasiy ghayisige asiyliq qilishtur, hetta uning we ularning meqsiti gerche öz xelqini azadliqqa érishtürüsh bolsimu. Shu nerse qattiq tekitlinishi kérekki, u gomindang eksiyetchilirige bir tajawuzchi milliy top süpitide emes, belki kommunizm bilen qarshilishiwatqan yat bir meslekning sahibliri süpitidila qarshi turidu. Uning üchün, «shinjang» ni igiliwalghuchi meyli qizil xitay yaki qara xtay bolsun hemmisi oxshash—peqet u kommunizmgha ishensila, «shinjang» ni idare qilsa bolidu.
Bu yerde yene bashqa nuqtinezerlernimu nezerdin saqit qilmasliq kérek. Buning tipik misali shuki, uyghurlarning teqdiri alliburun yalta yighinida békitilip bolun’ghan. Uningdin kéyin uyghurdin chiqqan herqandaq bir tarixiy shexsning bu siyasiy teqdirni ögertish qolidin kelmeydu. Bu nuqti’iynezerning otturigha qoyidighini tarix ilmidiki meshhur erkin irade bilen aldin’ala belgileshchilik (détérminizm) otturisidiki toqunushtur—aldinqi qarash insan herikitige türtke bolidighan sewebni inkar qilsa, kéyinkisi bolsa insan herikitining choqum bir yaki bir nechche sewebi bolidu; Oxshash seweb bar bolghan ehwal astida, oxshash netijide barliqqa kélidu (eger aldinqi seweb(ler) de birer özgirish yüz bermisila), dep qaraydu.
Eger biz yalta kélishimi sherqiy türkistanning teqdirini alliburun belgiligen dep qarisaq, hélighu bir seypidinken, ming seypidinmu héch ish qilalmaydu. Chünki uyghurlarning xitaygha mustemlike qilinishi alliburun belgilinip bolun’ghachqa, herqandaq heriketning meghlubiyet bilen axirlishidighanliqi alliburun belgilen’gen. Wehalenki, gerche seypidin hemme adem ortaq halda boy sun’ghan ashu siyasiy shara’itta heriket qilghan bolsimu, hetta uning hemme qararliri—xuddi bashqa herqandaq uyghurningkige oxshash—aldin belgilen’gen ashu shara’it teripidin cheklime astigha élin’ghan bolsimu, u yenila mundaq bir nuqtida özini uningdin yiraq tutalaytti: uning erkin iradisi. Yeni eyni waqitta we eyni bir kontékistte seypidindin ibaret bu rehberning erkin iradisi hélihem mewjut idi—exmetjanlarning ölümidin kéyinki uyghurlardin chiqqan birdinbir rehber süpitidiki seypidinning erkin iradisi téxi mustemlike qilinmighanidi. Bu erkin irade uninggha nurghun mumkinchiliklerni teminliyeleytti—u xuddi özi bir ömür siyasiy jehette nepretlen’gen isa yüsüp alptékin’ge yaki memtimin bughragha oxshash chet’elge qéchip chiqip kétip, özining xitaygha bolghan qarshiliqini dawamlashturalaytti. Yaki u exmetjan qasimilarning ölüm xewiri seweblik tewrep kétishi mumkin bolghan sherqiy türkistan milliy armiyisi heqqide ju énleyni agahlandurup yürmey, eksiche del shuni tutqa qilip xelqni qozghap we uninggha yétekchilik qilip, xitaylargha qarshi turalaytti. Bu qarshiliq héch bolmisa xitaylarni uyghurlar bilen yene bir qétim bétim tüzgüzüp, uyghurlarning haqaretlik halda mustemlike qilinishini az-tola yenggillitetti. Yaki u béyjinggha bérip xitay armiyisini xuddi appaq xoja ghaldan qoshunini sherqiy türkistan’gha bashlap kelgendek bashlap kelmey, u yerge bérishni ret qilip, ghuljini baza qilip, xitaygha bésim ishlitip, ularni madara qilishqa, söhbet ötküzüshke zorliyalaytti. Yaki u sabit damollamgha oxshash özi qatnashqan we rehberlik qilghan inqilabning menpe’eti üchün ölüm yolini talliyalaytti. Gerche, bu tallashlar uyghurlarning choqum xitayning mustemlikisi bolushtek tarixiy yüzlinish we chong döletler otturisidiki gé’o-siyasiy menpe’et munasiwiti teripidin alliburun belgilen’gen siyasiy orunlashturushni özgertelmisimu.
Ilgirilep éytsaq, gerche uyghurlarning siyasiy shara’iti aldin’ala békitilgen teqdirdimu, seypidinning erkin iradisi arqiliq meydan’gha kélidighan shara’it téxi békitilmigen idi—yaki mundaqche éytqanda, uning yuqiriqi tallashlarning birersinimu qarar qilalmasliqi yalta yighinida békitilmigen idi. U kommunizmgha qanchlik erkin—zorluqsiz—ishen’geniken, xitay bilen shunche erkin—zorluqsiz—xizmet birliki élip baralighaniken, démek bashqa mumkinchiliklernimu shundaq erkin talliyalishi kérek idi.
U 1949-yili 24-séntebirdin kéyinki armiyining birdinbir qomandani bolush süpitide bilen, uyghurlarning siyasiy teqdirini özgertelmisimu, uning yamanlishishining aldini az-tola alatti. Héch bolmisa, u milliy armiyige qomandanliq qilip, xitay bilen éliship, öz wetini sherqiy türkistanni qan kéchip qoghdiyalaytti we xitaylarning uni «tinchliq bilen azad qilishi» gha yol qoymighan bolatti. U zaman, sherqiy türkistanning hazirqi zaman siyasiy tarixi bashqiche yézilghan bolatti: shinjang héchqachan xitay teripidin tinch yol bilen azad qilinmighan bolatti. U zaman, sherqiy türkistan xelqi tarixta xitayning tajawuzchiliqini we hökümranliqini özi xalap qobul qilghan shekilde otturigha chiqmaytti, shundaqla sherqiy türkistan jumhuriyiti inqilawi, xuddi maw zédong dégendek, xitayning démokratik inqilawining bir qismi bolmaytti. Téximu muhimi, u zaman, xitaylar pétinip turup, «shinjang ezeldin xitayning ayrilmas bir qismi» déyelmigen bolatti.
Epsus, minglarche epsus, bularning héchqaysisi tarixta yüz bermidi. Tarix, xuddi marks éytqandek, qiyas emes belki emeliyettur. Seypidinning qilghini uning tarixta qaldurghan izi boldi—uning bi’ograڧiyiside héchqandaq gunah tuyghusisiz yézilghanlirimu hem shundaq boldi.
Bir milletning rehbiri urush waqtida urush qomandani bolup ghelibini qolgha keltürgüchi bolsa, tinchliq dewride shu milletning güllinishining yolbashchisi, ijtima’iy parawanliqini barliqqa keltürgüchi, tinch-asayishliqining qoghdighuchisi, qanun-tertipilirining ijrachisi we exlaqiy qimmetlirining himayichisidur. Eger bular orundalmaydiken, u halda bundaq rehber xelqning ümidini yerde qoyghan bolidu. Shuning üchün öz rehbirige tarixining muhim peytliride erkin qara chiqirish hoquqini bergen xelq oxshash usulda bu qararning mes’uliyitinimu sürüshtüreleydu.
Eyni waqitta, uyghurlarning hayatigha héchkim seypidindek ige bolalmaytti, uni héchkim uningdek kontrol qilalmaytti—eng nopuzluq siyasiyon bolush süpiti bilen, seypidin milyonlighan xelqni otqa tashliyalaytti yaki sugha bashliyalaytti. Emma uning bashlighini emeliyette xitayning mustemlikisi boldi. Eger uningdin bashqa biri u qilghanni qilsa, u tarix teripidin u qeder jiddiy sürüshtürülmeydu. Chünki u shexs uyghurlarning seypidindek tallighan rehbiri emes. Xelqmu hem özining pütkül arzu-ümidlirini u shexstin kütken emes. U shexsmu özini bundaq bir mes’uliyette körgen emes. Shunga, uning satqunluqi unche küchlük tesir qozghiyalmaydu. Shunga, seypidinning nopuzi héchkimde bolmighaniken, uning erkin tallishi arqiliq meydan’gha kelgen mes’uliyetmu héchkimde bolmaydu. Bu nuqtidin, seypidinning qismitining étikiliq menisi uning öz xelqige bolghan mes’uliyettin tarixning eng halqiliq minutlirida waz kechkenlikige mujessemleshken.
Bu tarixiy purset ötüp ketkendin kéyin, seypidin heqqidiki xelq arisida tarqilip yürgen bashqa tarixiy hékayiler uninggha bérilidighan bahalargha anche chong tesir körsitelmeydu. Mesilen, bezi kishiler uni töwendiki hékayiler bilen yad étidu. Hékayining birinchisi shuki, u ju énley «shinjang aptonom rayoni» qurush teklipini muzakire qilghanda, aptonomiyining taghlargha we deryalargha emes, belki shu rayonda yashawatqan xelqqe bérilidighanliqini; Shu seweb, «shinjang» gha aptonomiye hoquqi bérilidiken, u choqum ashu zémindiki köp sanliqni teshkil qilidighan uyghurlargha bérilishi kéreklikide ching turghan. Emma, mustemlike qilin’ghan wetenning halini aptonomiye élish özgertelemdu? Ikkinchi jumhuriyet kommunist xitaylarning aptonomiye saxawiti üchün qan tökkenmidi?
Ikkinchi hékaye: éytishlargha qarighanda, medeniyet inqilawi waqtida seypidin yéza-qishlaqlardiki uyghurlarghiche qoral tarqitip, ularning xitay hakimiyitige qarshi turushigha astirttin küchigen. Emma, u bundaq bir qarshiliqqa, urushqa özidek bir rehberning bashchiliq qilishini estin chiqarmasliqi kérek idighu? Undaq iken, qural tarqitip xelqni qozghashni közligen rehber némishqa uninggha rehberlik qilishtin bash tartidu? Mustemlike astidiki chéchenlerning ruslargha qarshi urushigha ularning rehbiri jewher dudayéڧ yétekchilik qilghandek, uyghurlarning medeniyet inqilabida xitaygha qarshi élip bérilidighan qarshiliqigha seypidin yétekchilik qilishi kérek idighu?!
Üchinchi hékaye: seypidin «sultan sutuq bughraxan» romanini yézip, uyghurlarning tarixiy eserler yéziqchiliqidiki bir boshluqni toshquzdi we özi ötküzgen tarixiy xataliqlargha melum pisxik boshinish izdidi. Shuni étirap qilish kérekki, ushbu romanning uyghur eebiyatidiki ornini kem mölcherleshke bolmaydu. Wehalenki, meyli seypidin bundaq romandin yüzni yaki mingni yazsun, bu uning tarixiy xataliqini kechürüshke héch seweb bolalmaydu. Chünki tarix seypidindin ibaret bir siyasiy rehberni uyghurlargha yétekchilik qilishqa tallidiki, hergizmu uni bir yazghuchi süpitide tallimidi. Uyghurlar seypidindin ibaret bir siyasiyondin ümid küttiki, hergizmu seypidindin ibaret bir bolghusi yazghuchidin ümid kütmidi. Ikkinchisi, xelqning kütkini sultan sutuq bughraxanning tarixining yézilishi emes belki özining tarixning özi ishen’gen rehbiri teripidin xorluqtin we nomustin xaliy halda yézilishidur. Yene shu tarixning halqiliq minutlirida sultan sutuq bughraxanning tarixini yaxshi yazghan seypidin özining tarixini xata yaratti.
Seypidinning qehriman yaki satqun ikenlikidin ibaret bu mesilining shunche uzundin buyan talash-tartish qilinishi mesilining intayin murekkeplikini bildürüpla qalmastin, belki yene uyghurlarning qehrimanliq heqqidiki qarishining qanchilik murekkep bir shara’itqa kirip qalghanliqinimu chüshendüridu. Bu murekkeplikni mundaq chüshinishkimu bolidu: bashqilar teripidin allburun belgilen’gen siyasiy shara’itta shexsning erkinliki néme bolushi kérek? Uning erkin tallishichu? Emdi yalta yighinida uyghur mesilisining alliburun belgilinip bolghanliqigha tedbiq qilip baqayli. Eger sherqiy türkistanning teqdiri alliburun yalta yighinida belgilinip bolun’ghan bolsa, uni özgertish üchün qanche küchigen bilen bikar. Eger bu qarashni téximu ilgiriletsek shundaq yekün’ge érishimizki, eger uni özgertish mumkin bolmighaniken, uni qobul qilmaqtin bashqa ilaj yoq. Shunga, xitayning mustemlikisini qobul qilghinimiz tüzük. Qehrimanliq qarishining yatlishishi bilen uyghurlar arisida shundaq bir ümidsiz qarashni barliqqa keltürdiki, xitaygha qarshi turush «tuxumni tashqa urush» qa barawerdur. Kimiki ajiz tuxumni tashqa urmaqchi bolidiken, u eqlidin azghuchidur. Shunga, «singgen nanni yéyish» aqilaniliqtur.
Bu nuqtidin élip éytqanda, seypidinning we seypidin kebi nechche minglighan uyghur kommunistlirining qarari choqum toghra chüshinilishi we küchürümge érishishi kérek. Eger seypidinni kechürüsh toghra kelse, seypidindek xitay bilen birliship uyghularni basturushqa qatnashqan barliq uyghur kadirlirinimu oxshashla kechürüsh kérek. Eger hemmeylen kechürülse, u halda héchkim tarixta xataliq ötküzmigen bolidu. Ushbu qarash bizni shundaq bir bimene nuqtigha yétekleyduki, uyghurlarning shara’iti pütünley ular özliri kontrol qilalmaydighan tashqi shara’it teripidin belgilen’gen, shunga ular qarar qilishta erkin emes; Ular qarar qilishta erkin bolmighaniken, ular özining qararigha mes’ul bolmasliqi kérek. Eger bu nuqta qobul qilinsa, sheksizki, uyghurlardin héchkimning tarixiy mes’uliyitini sürüshtürgili bolmaydu. We hetta, héchkimni satqun dep eyibleshkimu bolmaydu, chünki ular qara chiqirishta erkin bolmighan.
Uyghurlarning mustemlike shara’iti ularning erkin qarar qilish erkinlikige cheklime qoyghan teqdirdimu, ularning mu’eyyen mesililerde qarar chiqirish (we yaki qarar chiqarmasliq) qabiliyiti bar bolghan bolidu. Eger bir uyghur xitayning qorali aldida yaki qiyin-qistaqliri astida qarar élishqa mejburlansa, u öz qararining mes’uliyitige qalmaydu. Emma u erksiz bolghan teqdirdimu yenila erkin qarar qilish qabiliyitige ige. Shu seweb, erksiz turupmu erkin qarar bérelesh qabiliyitining mewjutluqi satqunlarning herqandaq shara’itta kechürüm qilinmaydighanliqini bildüridu. Bu heqte biz töwende seypidin bilen abliz mexsum otturisida qisqiche sélishturma élip barimiz.
Shu nerse aldin éytilishi kérekki, bir yurttin chiqqan bu ikki tarixiy shexsning yashishi kérek bolghan shara’itida héchqanche chong perq yoq—her ikkisi mahiyette «erksiz», gerche biri hoquqta, yene biri hoquqsiz bolsimu. Emma ularning tallighan hayat yoli bir- biridin tüptin perqlinidu. Biri kommunizm idé’ologiyisini milletning menpe’etidin üstün orun’gha qoydi; Yene biri milletning menpe’etini herqandaq idé’ologiyidin üstün orun’gha qoydi. Netijide, biri xitayning teyyarlap bergen textide 30 yildek dewran sürdi, yene biri bash egmey küresh qilip, hayatining newqiran chaghlirini öz düshmini bolghan xitayning türmiside ötküzdi. Biri özining xojayinliri teripidin eng axiri tashliwétildi; Yene biri öz xelqining qelbining hörmet töridin orun aldi—heqiqiy qehriman ataldi.
Seypidin mesilisining ademning könglini her waqit parakende qilidighan yene bir nuqtisi shuki, xitaygha el bolghini bir shexs süpitidiki seypidinla emes, belki téximu muhimi uyghularning eyni waqitta közge körün’gen bir rehbiridur. Xitayning aldi bilen el qilghini del uyghurlarni yétekleydu dep qaralghan rehbiridur. Achchiq heqiqet shuki, bir rehberning düshmen’ge bash égishi uning pütkül armiyisining yérim meghlub bolghanliqigha barawer bolidu. Bu nuqta bizning maqalimizning birinchi neqilide shunchilik danaliq bilen éytilghan: «düshmenning kallisi bilen uning rehberlirining iradisi ularning qoshunlirining bedinidinmu muhim bolghan qaraqtur» (b.s.grifis). Mustemlikichilerning eng aldi bilen qarigha alidighini mustemlike qilin’ghuchilarning eskiri emes belki ularning rehbirining méngisidur. Shuningdek, xitayning qarigha alghinimu aldi bilen uyghurlarning rehberliridin exmetjan qasimi qatarliqlar we axirida seypidindur. Bu rehberler halak qilin’ghandin kéyin, xitay üchün uning eskerlirining bedinini halak qilmaq unche teske chüshmidi.
Yighip éytqanda, seypidin siyasiy idé’ologiye teripidin alliburun tallan’ghan, shunga erkin iradisini yoqatqan tragédiyilik we ziddiyetke tolghan sexstur—derheqiqet, uning wujudida bir qehrimanliq bar. Emma u xelqning özidin kütken ümidini ret qilghan qehrimandur—yeni, u bir qehriman satqundur. Uning satqini weten emes, tupraq emes yaki xelqning bayliqi emes. Uning satqini heqiqiy azadliqqa teshna xelqining özidin kütken ümididur. Mesilining échinishliq teripi shuki, u özini qehriman dep qarash seweblik özining satqunluqini bilmey ötken bir siyasiy meghlubiyetchidur.
Emdi diqqitimizni xitaylarning qandaq qilip uyghurlarning qehrimanliq qarashlirini özgertishke tirishqanliqini körüp baqayli. 1949-yilidin kéyin xitaylargha nisbeten tinchsiz sherqiy türkistanni üzül-késil tinchlandurushtiki eng chong xiris sherqiy türkistan ikkinchi jumhuriyitide muhim rollarni oynighan uyghur siyasiyonlarni bir terep qilish boldi. Buning muhim nishani shu boldiki, xitayning muweppeqiyetlik ménge yuyushi arqiliq uyghurlar öz qehrimanlirini satqun’gha, satqunlirini bolsa qehriman’gha chiqirishni bashlidi. Xitay hakimiyitining uyghur bayliridin kéyin qol salghini uyghurlarning ikkichi jumhuriyitidin kelgen siyasiyonlardur. 1955-yilidiki «ellik birchiler» herikitidin kéyin, xitay hakimiyiti uyghurlarning siyasiyonlirigha «yerlik milletchilikke zerbe bérish» nami bilen qarshi turushqa bashlidi. Bularning ichide, yeni ikkinchi jumhuriyette xizmet qilghanlarning ichide, téximu köprek aptonomiye yaki musteqilliq telep qilghanlar mana mushu yerlik milletchilikke qarshi turush borinigha uchridi. Xitaylarning telipige kön’genler bolsa, saq qaldi we hetta az-tola emelge érishti.
1957-yili élip bérilghan «yerlik milletchilikke zerbe bérish» herikiti we uninggha uliship kelgen medeniyet inqilawi ikkinchi sherqiy türkistan jumhuriyitidin kéyinki toptoghra bir ewlad ümidlik we qabil uyghur milletchilirini yoqatti. Uyghurlar tarixtin béri özining erkinliki üchün qatmu qat bedel bérip kéliwatidu. Wehalenki, 1949-yilidin kéyin töligen bedili tarixning herqandaq waqtidikige qarighanda éghir boldi. Chünki, bu bedel uyghurlar ölirining özlük-éngigha—özining kim ikenliki, dunyadiki orni we bashqilar bilen bolghan munasiwiti heqqide bir qeder éniq qarashqa—ige bolghan waqtida yüz berdi. Téximu muhimi, uni basturushning kölimi téximu keng, wasitisi téximu rezil we ünümi téximu zor boldi.
Herqandaq bir millet erkinlik üchün qurban béridu, eger u insaniyliqtin waz kechmigen bolsila. Bu qurbanliqni aldi bilen her zaman uning qehrimanliri béridu. Emma, bir milletning—jümlidin uyghurdek bir milletning—erkinlik üchün béridighan qurbanliqi dawamliq türde özlirining közge körün’gen qehrimanliri bolsa, yene kélip bundaq qurbanliq esirler boyi toxtimastin dawamlashsa, buning aqiwiti qiyas qilghusiz derijide qorqunchluq bolidu. 18-esirning axirliridin tartip, uyghur xelqi özining qehrimanlirini qurban qilip keldi—kimiki heqqaniyet üchün kökrek kérip chiqidiken, shu qaraqqa élindi, xorlandi, teqip astigha élindi we axirida öltürüldi we hetta uruq-jemeti boyi qetl qilindi. Bu 1949-yilidin kéyin téximu ewjige chiqti. Bir milletning qurbanliqi nechche ewlad dawamlishiwerse, uning wujudiki qehrimanliqqa a’it barliq aktip amillar yigileydu we hetta yoqaydu—yeni u hayat qélish prinsipigha boy sunidu—madarachiliq, janbaqtiliq we satqunluq jem’iyet ezaliri teripidin yoshurun étirap qilinidighan heriket ölchimige özgiridu.
Insanning pisxikisi shadliqni (rahetni) qoghlishidighan we azabtin (aghriqtin) qachidighan xahishqa ige. Eger qehrimanliq hoquqchiliq we hakimmutleq jem’iyet teripidin teqip astigha élinsa we hetta jazalansa, bundaq tüzüm astida yashawatqanlarning yoshurun éngida qehrimanliq terghib qilinmaydighan heriket qatarigha kirgüzilidu. Eger qehrimanliq azab élip kélidiken, insan pisxkisi elwette uni chekleydu. Kishiler özliri bilip-bilmey qehrimanliqqa qarita selbiy menilerni yükleshke bashlaydu we shu arqiliq öz wizhdanigha (we bashqilargha) yoshurun aqlash élip baridu. Eger mutleq köp qisim kishiler mushu xil xahishta özlirining qorqunchini we buningdin kélip chiqqan qehrimansizliqlirini we hetta satqunluqlirini aqlashqa chüshse, kolléktip janbaqtiliq mizani normallishidu.
Janbaqtiliq normallashqan jem’iyette kishiler bir-birining hayat qélish wasitilirini astirttin qollaydu—shu arqiliq özining hayat qélish istikini qanduridu we uning wasitisini hem özige hem özgige yoshurun chüshendüridu. Uningda yat we hetta qarshi bolghan heriketni birlikte ret qilidu yaki uni yekleydu. Shunga, janbaqtiliq normallashqan jem’iyette qehrimanliq bire- bire yüz béridighan we chüshiniksiz bolghan özini qurban qilish dep qarilidu; Qehrimanlar bolsa ré’alistik bolmighan nishan üchün bihude qurban bergen az sanliq «exmeqler» ge aylinidu. Bundaq qehrimanlarning hayati mundaq qosh paji’ege muptila bolidu: özi qarshi turiwatqan sistéma teripidin shepqetsizlerche jazalinish we özi wekillik qilghan top yaki qowm teripidin nomussizlarche tashliwétilish, xata chüshinilish we hetta «az sanliqlar» süpitide zerbe bérilish. Eger ularning mewjutluqi, her bir herikiti, her bir oyi we her bir sözi hem hakimmutleq sistémigha tehlike shekillendüridiken hem özi wekillik qiliwatqan topning ezalirining wizhdanini ongaysizlanduridiken, bundaq qehrimanlarning düshmini herwaqit ikki bolidu—biri özi qarshi turiwatqan sistéma; Yene biri özi wekillik qiliwatqan top. Shunga ularning töleydighan bedilimu qosh bolidu—hem sistéma teripidin hem öz topi teripidin jazalinish.
Qehrimansizliq normallashqan jem’iyette aldirap bir qehrimanni tapqili bolmighinidek, aldirap bir satqunnimu tapqili bolmaydu. Yeni janbaqtiliq köpchilik jem’iyet ezalirining yashash mizanigha aylan’ghan jem’iyet qehrimanliqni righbetlendürmeydu. Chünki bu ularning tüpki yashash prinsipini ret qilidu, wizhdanini aramsizlashturidu; Ularda satqunluq heqqidiki jiddiylikmu unche chong bolmaydu, chünki satqunluqni körsitip bérish we uni yeklesh üchün üchün némining qehrimanliq ikenlikini aldin körsitish kérek. Kimning qehriman ikenlikini körsitip bérish üchün shu jem’iyetning qehrimanliq heqqidiki ölchimi bolushi kérek. Ölchem xireleshken dewrde—bolupmu mustemlike dewride—buni ishqa ashurush besi müshkül bolidu. Netijide, köpchilik bir- birining satqunluqigha süküt qilidu, bir- birini qoghdaydu we qehrimanliqni özliri bilip-bilmey chekleydu. Bu shundaq bir bimene haletni shekillendüriduki, ularning qehrimanliqning yüz bérishige bolghan qorqunchi öz düshminining qorqunchidin éship ketse kétiduki, hergiz uningdin qélishmaydu.
Uyghur jem’iyitide 1949-yilidin tartip taki 1985-yilighiche körülgen ehwal del yuqiriqi bayan qilin’ghandek bop kelgen. Buningdiki eng échinishliq amillarning biri hemme söyidighan qehrimanning yoqluqigha oxshashla hemme nepretlinidighan satquningmu bolmasliqidur. Bu hergizmu uyghurlarni bu mezgilide qehriman yaki satqunning meydan’gha kelmigenlikini bildürmeydu. Eksiche u hemme étirap qilidighan qehrimanning we hemme inkar qilidighan satqunning kolléktip tuyghuda bir ölchemge chüshken halda barliqqa kélishining qiyinliqini körsitidu.
Bu halet uyghurlarning 1985-yili 12-dékabirdiki oqughuchilar herikiti bilen tewrinishke bashlidi. Mezkur oqughuchilar herikitining muhim alahidikliki shuki, u kolléktip qehrimanliq herikiti bolush süpiti bilen,xitayning neyrengwazliq siyasiti arqiliq uyghurlarni mustemlike qilishining meghlub bolghanliqini tentenilik jakarlidi. Xitayning uzun yilliq ménge yuyushining tesirige bir qeder az uchrighan bu bir ewlad qorqumsiz we mes’uliyetchan uyghur oqughuchiliri uyghurlarning xitay mustemlikisige qarshiliq herikitining ammiwi kölimini yéngi bir shekilge élip kiripla qalmastin, belki yene uyghurlarning wujudida ta qedimdin yoqalmay kelgen qehrimanliq rohini partlash xaraktérliq namayan qildi. Uyghurlarning qarshiliq herikiti, xuddi xitay teshwiq qilip kelginidek, bir ochum niyiti alilarning «wetenning birliki» ni bölüshke urunush xaraktérliq zeherxende herikiti emes, belki uyghurlarning kelgüsi ümidi dep qaralghan uyghur yashlirining özining mewjut ré’alliqidin chiqip turup erkinlik izdishining namayende xaraktérliq ülgisi bop qaldi. Mezkur heriket arqiliq nechche on yilliq mustemlike hayatida démi ichige chüshüp ketken bu xelq tunji qétim özining qehrimanlirini kördi, ular heqqide anglidi we ular bilen sözleshti: ular özining tarixtiki qehrimanliq dewrige qaytqandek boldi.
Ushbu oqughuchilar herikitidin kéyin uliship kelgen barin inqilawi, ghulja weqesi we 5-iyul qarshiliq heriketlirining hemmiside uyghurlar nurghun bedellerlerni tölidi, qan tökti, jan berdi, emma özidiki yoqalmas bir ümidni özlirige, özlirining düshminige we dunyagha jakarlidi.
Shuning bilen bir waqitta, xitay mustemlikichiliri uyghurlarning méngisini yuyushni bir minutmu toxtitp qoymidi. Xitaylar uyghurlarning eng muhim kolléktip rohiy tüwrükining biri bolghan qehrimanliq qarashlirini astin-üstün qilipla qalmay belki yene ularning özlük obrazinimu (özige qandaq qarishinimu) özgertiwetti.emde biz uyghurlarning özlük-obrazining 1949-yilidin kéyin qandaq özgergenliki we ularning tesirlirini muhakime qilimiz.
*****

[i]wehalenki, xitay uyghurlarning qehrimanliq qarishini burmilashta qanchilik ustatliq qilmisun, u yenila özining urunushida saqlan’ghili bolmas mundaq bir boshluqni qanche qilipmu yapalmidi: yeni, xuddi xitay kommunistliridin bolghan maw zédong éytip ötkendek, «düshminimning düshmini méning dostumdur.» bu démek, xitay uyghurlardin kimni satqun dep qaraydiken, u uyghurlarning qehrimani; Eksiche bolghinida, uyghurlarning satquni bolushi kérek. Xitayning qehrimanliq heqqidiki ménge yuyush teshwiqatlirining tesiridin özini saqlap qalalighan nurghun uyghurlar yuqiriqi usul boyiche öz qelbidiki qehrimanlirini bahalap kéliwerdi. Qiziqarliq netije shu boldiki, xitay bashtin axir uyghurlarning qehrimani dep qarilishi kérek bolghan töwendiki üch tarixiy shexsni satqun dep qaridi we ular heqqdiki uchurlarni intayin éhtiyatchanliq bilen kontrol qilip turdi: yaqupbeg, sabit damollam we élixantöre.
[ii] s.w. Wéjwud,«padishahning tinchliqi—1637-1641 (ulugh qarshiliq)» , pén’gwin kitabliri (in’glizche), 55-yil, 17-bet)
[iii] xégél, «heq-hoquq pelsepisi» (in’glizche), kembrij uniwérsitéti neshriyati, 1990-yil, 225-bet.

First East Turkestan Republic


Uyghuristan Jumhutriyiti Dewlet Bayriqi

The First Eastern Turkestan Republic (ETR), or Turkish Islamic Republic of East Turkestan[citation needed] (TIRET) (also Sherqiy Türkistan Yislam Jumuhuriyiti or Sarki Turk Islam Cumhuriyeti), was a short-lived breakaway would-be Islamic republic founded in 1933. It was centered on the city of Kashgar in what is today the People’s Republic of China-administeredUyghuristan Autonomous Region. Although primarily the product of independence movement of the Uyghurpopulation living there, the ETR was Turkish-ethnic in character, including Kyrgyz, and other Turkic Turkish in its government and its population.

With the sacking of Kashgar in 1934 by Hui warlords nominally allied with the Kuomintang government in Nanjing, the first ETR was effectively eliminated. Its example, however, served to some extent as inspiration for the founding of a Second East Turkestan Republic a decade later, and continues to influence modern Uyghur nationalist support for the creation of an independent East Turkestan.[citation needed] Isa Alptekin was the General Secretary of the First East Turkestan Republic.

Contents

Origins of the ETR Movement

See also: History of Uyghuristan and East Turkestan independence movement

The stirrings of Uyghur separatism during the early 20th century were greatly influenced by the Turkish jadidist movement, which spread as wealthier Uyghurs, inspired by notions of Pan-Turkism, traveled abroad to Turkey, Europe, and Russia, and returned home determined to modernize and develop the educational system in Uyghuristan. The first major school founded on the European model was located outside of Kashgar and, unlike the traditional curricula of the madrassah, focused on more technical areas of study such as science, mathematics, history, and language studies. Jadidism emphasized the power of education as a tool for personal and national self-advancement, a development sure to disturb the traditional status quo in Uyghuristan. The ruler of Uyghuristan, Governor Yang Zengxin (楊增新), responded by closing down or interfering with the operations of several of the new schools.

The birth of the Soviet Union and the socialist Central Asian Republics also influenced the Uyghurs, increasing the popularity of nationalist separatist movements and the spread of the communist message. Although a local Communist revolutionary organization was established in Uyghuristan in 1921, the area also served as a refuge for many intellectuals fleeing the advent of Soviet Communism in Central Asia, which formed a division within the Uyghuristan Turkic nationalist movement.

The situation in Uyghuristan deteriorated with the assassination of Yang Zengxin in 1928 and the rise to power of his deputy,Jin Shuren (金樹仁), who declared himself governor after arresting and executing Yang’s assassin, a rival official namedFan Yaonan (樊耀南) who had planned to assume the position for himself. Autocratic, corrupt, and ineffective at managing the province’s development, Jin further antagonized the populace by reinstituting Sinicization policies, increasing taxes, prohibiting participation in the hajj and bringing in Han Chinese officials to replace local leaders.

Rebellion

See also: History of Uyghuristan

Uyghur Revolutionaries

The situation came to a head in 1930, when the khan of Kumul Prefecture (Hami) in eastern Uyghuristan, Shah Mexsut, died. In policies carried over from the Qing era, the khan had been allowed to continue his hereditary rule over the area consistent with the principles of feudalism or satrapy. The importance of Hami territory, strategically located straddling the main road linking the province to eastern China and rich in undeveloped farmland, together with a desire by the government to consolidate power and eliminate the old practice of indirect rule, led Jin to abolish the khanate and assert direct rule upon Shah Mexsut’s death.

Jin Shuren then proceeded to double agricultural taxes upon the local Uyghur population, expropriated choice farmland, and distributed it among Han Chineserefugees from neighboring Gansu province, subsidizing their efforts and resettling displaced Uyghurs on poor-quality land near the desert. The new garrisonstationed in Hami proved even more antagonizing, and by 1931, scattered revolts, mobs, and resistance movements were emerging throughout the area. The final straw was in February 1931 when an ethnic Chinese officer named Chieng wished to marry a Uyghur girl from a village outside Hami. Uyghur accounts usually claim that the girl was raped or the family coerced, but as Islamic law forbids Muslim girls to marry non-Muslim men it was clearly offensive to the Uyghur community.

Rebellion broke out on February 20, 1931, with a massacre of Chieng and his 33 soldiers at the wedding ceremony; 120 Han Chinese refugees from Gansu also were killed. It was not confined to the ethnic Uyghur population alone; Kazaks,Kyrgyz, Han Chinese and Hui commanders all joined in revolt against Jin’s rule, though they would occasionally break to fight one another.

The Soviet government further complicated the situation by dispatching troops to come to the aid of Jin and his military commander Sheng Shicai (盛世才), as did White Russian refugees from the Soviet Union living in the Ili River valley region.

The main fighting initially centered around Urumchi, which Hui forces laid under siege until Sheng Shicai’s troops were reinforced by White Russian and Manchurian soldiers who had previously fled the Japanese invasion of northeast China. In April 1933, Jin was deposed by a combination of these forces and succeeded by Sheng, who enjoyed Soviet support. Newly bolstered, Sheng split the opposing forces around Urumchi by offering several Uyghur commanders (led by Xoja Niyaz Hajji, an advisor to the recently deceased Hami khan) positions of power in southern Uyghuristan if they would agree to turn against the Hui armies in the north, led by Ma Zhongying (馬仲英).

Another Hui faction in southern Uyghuristan, meanwhile, had struck an alliance with Uyghur forces located around Kuchaunder the leadership of Timur Beg and proceeded to march towards Kashgar. The joint Uyghur and Hui force surrounding the city split again, as Hui commander Ma Zhancang (馬占倉) allied with the local provincial authority representative, a fellow Hui named Ma Shaowu (馬紹武), and attacked the Uyghur forces, killing Timur Beg.

Kirghiz rebellion had earlier broken out in Xinjiang, led by the Kirghiz leader Id Mirab. Ma Shaowu had crushed and defeated the Kirghiz rebels. The Soviet Union had been involved in also fighting against the rebels, who had spilled over to the Soviet side.[citation needed]

Establishment of the ETR

Establishment of the Turkish Islamic Republic of East Turkistan on November 12, 1933, in Kashgar

While this was transpiring, in the nearby southern Tarim Basin city of Khotan, three brothers of rich Bughra family, Muhammad Amin BughraAbdullah Bughraand Nur Ahmad Jan Bughra, educated in the jadidist tradition, had led a rebellion of gold miners who worked in Surghak mines near Keriya city, also in Yurunkashand Karakash mountain rivers, and established themselves as emirs of the city, having declared the Khotan Emirate and independence from China on March 16, 1933.

Leader of Karakash gold miners Ismail Khan Khoja sent message to Governor Jin Shuren: „Foolish infidels like you are not fit to rule. … You infidels think that because you have rifles, guns … and money, you can depend on them, but we depend of God in whose hands are our lives.“

Local provincial authorities and troops were annihilated by the miners throughout Khotan vilayet, rare Chinese population in most cases saved their lives and property, but was forced to accept Islam under the threat of execution. During successful storming of Khotan New City on March 16, 1933 both the Treasury and Arsenal were captured by rebels, delivering to their hands several thousands of rifles and more than a ton of gold. The Khotan Emirate dispatched one of the three brothers, Shahmansur, known also as Emir Abdullah, and a former publisher named Sabit Damolla to Kashgar, where they established the Kashgar Affairs Office of the Khotan Government, led by Muhammad Amin Bughra, in July 1933. By the fall of that year, the office had shed many of its links to the Khotan government and reformed itself into the multi-ethnic, quasi-nationalist East Turkestan Independence Association, which drew heavily on ideas of Islamic reformism, nationalism and jadidism.

In November 1933, Sabit Damolla declared the establishment of the East Turkistan Republic with Hoja-Niyaz as its president — despite the fact that the respected commander was engaged in fighting in northern Uyghuristan and had actually allied his forces with those of Sheng Shicai. Original proclamation was extremely anti-Tungan and anti-Han and contained such words:

The Tungans, more than Han, are the enemy of our people. Today our people are already free from the oppression of the Han, but still continue live under Tungan subjugation. We must still fear the Han, but cannot not fear the Tungans also. The reason, we must be careful to guard against the Tungans, we must intensively oppose them, cannot afford to be polite, since the Tungans have compelled us to follow this way. Yellow Han people have not the slightest thing to do with Eastern Turkestan. Black Tungans also do not have this connection. Eastern Turkestan belongs to the people of Eastern Turkestan. There is no need for foreigners to come be our fathers and mothers. … From now on we do not need to use foreigner’s language or their names, their customs, habits, attitudes, written languages and etc. We must also overthrow and drive foreigners from our boundaries forever. The colours yellow and black are foul. … They have dirtied our Land for too long. So now it’s absolutely necessary to clean out this filth. Take down the yellow and black barbarians! Live long Eastern Turkestan![1][2]

Tungan, Dungan, and Hui all mean the same thing: Chinese speaking Muslims, Hui people.

On November 12, 1933, an independent republic (Turkish Islamic Republic of Eastern Turkestan (TIRET) or Republic ofUyghurstan, both names were used at the same time) was proclaimed. This event was organized on Sunday morning in a mass rally on the shore of Tuman River outside of Kashgar with participating of about 7,000 troops and 13,000 civilians, including teachers and students of schools, who delivered speeches alongside with appointed „Ministers“ of the independent republic. On noon cannon fired 41 times and crowd proceeded to the Old City of Kashgar, waving blue banners of Independence, where rally continued on the square in front of Idgah Mosque and more speeches were delivered from Mosque’s front, where Sabit Damulla appeared as a main speaker.

Established distinct from the Khotan Emirate, the ETR claimed authority over territory stretching from Aksu along the northern rim of the Tarim Basin to Khotan in the south. In fact, the government in Kashgar was strapped for resources, plagued by rapid inflation, and surrounded by hostile powers — including the Hui forces under Ma Zhancang. Although established as a multiethnic republic, as reflected in the choice of the „East Turkestan“ name used in its foundingconstitution, the first coins of the new government were initially minted under the name „Republic of Uyghurstan“ (Uyghurstan Jumhuriyiti). In some sources, it is known as the „East Turkestan Islamic Republic“, suggesting a greater role for Islam in its founding character. The extent of Islam’s influence in the foundation of the ETR is disputed; while the constitution endorses sharia as the guiding law, the jadidist modernizing tradition places much greater emphases on reform and development, which is reflected in subsequent passages of the constitution that focus on health, education, and economic reforms. The Turkestan Declaration of Independence put political platform of the self-proclaimed Republic based on nine main principles:

  1. End the Chinese dictatorial rule in the Land of Eastern Turkestan.
  2. Establish a free and independent Eastern Turkestan Republic, based on equality of all nationalities.
  3. In order to fully develop the economy of Eastern Turkestan, promote industry, agriculture and animal husbandry as well as private businesses. Increase people’s living standards.
  4. Since the majority of people of Eastern Turkestan believe in Islam, so the Government particularly advocates this religion. At the same time it promotes religious freedom for other religions.
  5. Develop education, culture and health standards in Eastern Turkestan.
  6. Establish friendly relations with all democratic countries in the World and neighbouring countries, especially with the United Kingdom,Soviet Russia, Turkey and China.
  7. In order to protect peace in Eastern Turkestan, recruit people of all nationalities to establish a strong Army.
  8. The Bank, Post Service, Telephone and Telegraph, Forestry and all underground wealth belong to the nation.
  9. Eliminate individualism, bureaucracy idea, nationalism and corruption among Government officials.

TIRET leaders

The efforts of the Turkish Islamic Republic of Eastern Turkestan to receive international recognition had failed despite the dispatching of numerous envoys by Prime Minister Sabit Damolla to the USSR (Tashkent, Moscow), Afghanistan,Iran, Turkey and British India. The Soviet Union rejected all offers of dealing withIslamists. In Kabul, Kashgar representatives met the newly proclaimed King of Afghanistan Mohammad Zahir Shah and Prime Minister Sardar Mohammad Hashim Khan, asking for aid and a supply of arms. But both preferred to keep neutrality and not interfere in Chinese affairs. Other countries reacted the same way, refusing to recognize the envoys as representatives of an independent country. None of the regional powers wanted to make a challenge to the Soviet Union and China in their politics and to become engaged in bloody fighting in Uyghuristan, which had already claimed the lives of around 100,000 of its inhabitants. This left the fledgling Republic, which was surrounded on almost all sides by hostile powers (Tungans, Soviets, and Chinese), with very little chance to survive.

National army

Army officers of the TIRET

The National Army of the Islamic Republic East Turkestan Republic was formed on November 12, 1933, and originally consisted of two divisions (around 22,000 troops), the Qeshqer infantry division (stationed in the capital, Qeshqer), and the Khotan Infantry Division (stationed in Khotan). The National Army was poorly armed and trained in the beginning of the Revolution, so a military academy was set up in Atush (Artush) to train cadets.[citation needed] All Turkic ethnic groups were called to take up arms and join the National Army.[citation needed] The military was headed by the Defense Minister Mehmut Muhiti (an Uyghur revolutionary from Turpan).[citation needed] Although the true size of the National Army is not known, it is estimated at around 40,000 to 60,000 according to official Soviet sources.[citation needed]:

  1. Qeshqer infantry division
  2. Khotan infantry division
  3. Aksu cavalry brigade
  4. Qumul revolutionary regiment (later became a division)
  5. Turpan revolutionary brigade (later became the Turpan Division)
  6. Altay revolutionary cavalry brigade

During the war an estimated 300,000 to 500,000 Turki civilians were killed.[citation needed] Although it is not certain how many soldiers the IRET lost in the war, it is estimated that around 50,000 to 70,000 soldiers were killed.[citation needed] In some battles entire companies and brigades were wiped out.[citation needed] When IRET was dismantled in 1934 the army was dismantled also (except for 6th Uyghur Division personally commanded by Mehmut Muhiti).[citation needed]

End of the First East Turkestan Republic

See also: History of Uyghuristan

Khoja Niyaz (1889–1941?), President of the First ETR (1933–1934), Vice-Chairman of Uyghuristan Government (1934–1937)

General Ma Zhongying (1910–1937?), Commander of 36th KMT Division (1932–1934)

General Sheng Shicai (1897–1970), Military Governor or Tupan of Uyghuristan Province (April 12, 1933–September 11, 1944)

In the north, aid came to Sheng Shicai’s forces on January 24, 1934, in the form of two Soviet brigades, the Altaiskaya and Tarbaghataiskaya, disguised as „White Russian Cossack Altai Volunteer Army“ and led by Red Army General Volgin in the Soviet Invasion of Uyghuristan. The Japanese annexation of Manchuria and rumored support for Ma Zhongying’s Hui forces were one cause for concern troubling Joseph Stalin, another was the prospect that rebellion in Uyghuristan might spread to the Soviet Central Asian Republics and offer a haven to Turkic MuslimBasmachi rebels. Trade ties between Uyghuristan and the Soviet Union also gave the Soviets reason for supporting Sheng. Soviet Consul-General in Urumchi Garegin Apresoff openly said to Sheng Shicai in May,1933 : You can develop the province and improve living conditions of people of different nationalities, develop their culture. But if you let them ( muslim rebels ) to create Independate State, converting it to the Second Manchuria at the back door of the USSR, we will not be just side watchers, we will start to act. First request from Sheng Shicai of military support from USSR came on October 1933. On December 1933 Sheng Shicai arrested White Russian Colonel Papengut, who was staunchy anti-Soviet, and executed by demand of Apresoff, replacing him by „neutral“ General Bektieieff as Commander-in chief of three White Russian Regiments of Uyghuristan Provincial Army, thus paving the way for Soviet intervention into Uyghuristan.

Zhang Peiyuan, a Han Chinese General, who commanded Han Chinese troops inIli, conducted negotiations with Ma Zhongying and planned to join him on the attack on Urumchi in January 1934. Initially Zhang seized the road between Tacheng and Ürümqi, but decided to return to Ghulja after receiving of message of capturing the city by Russian „Altai Volunteer Army“, actually Soviet troops entered the city. Upon approaching Ghulja he was surrounded on mountain road, his troops were partly annihilated, partly fled to Muzart Pass on TianshanMountains and through it to Southern Uyghuristan near Aksu. Zhang Peiyuan himself committed suicide. Ma Zhongying attacked Urumchi as was planned, taking Sheng completely by surprise, hiddenly approaching the city from the hills on the west and first capturing the telegraph station and aerodrom, then started besieging the city, completely isolating it from suburbs. But the fact, that in the crucial moment of besieging of Urumchi Ma Zhongying didn’t receive the promised help from Zhang Peiyuan’s Ili Army, was the reason of Ma’s failure to capture the city in the first weeks of attack, nevertheless its fall was imminent and just a matter of time without intervention of Soviet troops. The battle for Urumchi was decisive for the whole Ma Zhongying’s campaign in Uyghuristan and its taking by his forces would lead to recognision of him The absolute ruler of Uyghuristan by Nanjing Government of China, as was previously secretly promised to him. The Soviet brigades, with air support, scattered Ma Zhongying’s troops surrounding Ürümqi and forced them to retreat southward. On February 16, 1934, the siege of Urumchi was lifted, freeing Sheng, his Manchurian and the White GuardRussian Cossack troops, which had been trapped in the city by Ma forces since January 13, 1934.

Hoja-Niyaz Hajji had by this time arrived at Kashgar with 1,500 troops on the same day of January 13, 1934, to assume the presidency of the ETR, going against his previous deal with Sheng. With him arrived another prominent Uyghur leader from Eastern Sinkiang (TurpanKumul) Mahmut Muhiti, known as MahmutSijan, i.e., division general, who had agreed to become minister of Defense in the ETR Government, accepting the offer of Prime Minister Sabit Damolla. Sabit Damolla freed for Khoja Niyaz his own Palace in the old city of Kashgar, that was established in the former Yamen or residence of the head of Chinese administration of Southern Uyghuristan, and asked to form a new Government. In his letter to Nanjing Central Government Khoja Niyaz explained his decision by emphasizing the fact, that he accepted the decision made by the Congress of People of Eastern Turkestan in accordance with its free will and choice and that Constitution of Chinese Republic of 1912 reserves the „right of 5 races of China to self-determination“. He listed five principles of the self-ruling of Republic:

  1. All of Uyghuristan is part of the Eastern Turkestan Republic, while all, that do not belong, should go back to where they came from;
  2. The Government and economics will be conducted by the local people;
  3. All the oppressed people, now living in Eastern Turkestan, will have freedom to pursue education, commerce and to build a new nation;
  4. The President of the Republic, Khoja Niyaz, will build a Government dedicated to the happiness of the people;
  5. The Republic with its various departments will strive to catch up with other modernizing societies.

Khoja Niyaz introduced new state Flag of Republic, so called Kok Bayraq or Blue Banner, that resembled Turkish Flag but with blue background instead of red and replaced old Flag, which was white with blue crescent and star andShahadah. Nevertheless, the ETR (TIRET) proved to be short-lived. The Hui forces retreating from the north linked up with Ma Zhancang’s forces in Kashgar allied themselves with the Kuomintang in Nanjing, and attacked the TIRET, forcing Niyaz, Sabit Damolla, and the rest of the government to flee on February 6, 1934, to Yengi Hissar south of the city. The conquering Hui army killed many of those who remained, and a rapid procession of betrayals among the survivors, following their expulsion from Kashgar, spelled the effective end of the TIRET. The Hui army crushed the Uighur and Kirghiz armies of the East Turkestan Republic at the Battle of Kashgar (1934)Battle of Yarkand, and Battle of Yangi Hissar. Ma Zhongying effectively destroyed TIRET.[3]

Mahmut Muhiti retreated with remainder of Army to Yarkand and Hotan, while Hoja Niyaz Hajji fled through Artush to Irkeshtam on the Soviet/Chinese border, with Tungan troops on his heels, which chased him as far as the border. Hoja Niyaz took refuge in the USSR, where he was blamed by the Soviets for accepting from Sabit Damolla the position of first leader of TIRET (President), but was promised a military aid and „great prospects for the future“ if he would help Sheng Shicai and the Soviets „to dissolve TIRET“.

After signing the Document of TIRET dismissal and disbanding of most of its troops, that was applied to Khotanese andKyrgyz troops (notification of concluded agreement with USSR on negotiations between Hoja Niyaz and Soviets in Irkeshtam on Soviet/Chinese border was received by TIRET cabinet and Prime-Minister Sabit Damulla in the city of Yengi Hisar on March 1, 1934; next day it was rejected by TIRET cabinet on the special meeting, which condemned the President as a “ national traitor „; Sabit Damulla said on the meeting: Hoja Niyaz is not a Champion of Islam any more, he turned into a tool in the hands of Russians to subdue our country) Hoja Niyaz Hajji returned to Eastern Turkestan where he turned Sabit and several other TIRET ministers to Sheng, who rewarded him with control over southern Uyghuristan as previously promised; those who escaped fled to India and Afghanistan.

The Kuomintang allied Hui forces under Ma Zhongying were defeated, and Sheng consolidated his rule over northern Uyghuristan with Soviet backing. The seat of Hoja Niyaz Hajji Southern Uyghuristan Autonomous Government was initially located in Aksu, but later he was urged by Sheng Shicai to move to Urumchi to assume the position of the Vice-Chairman of the Uyghuristan Government. His forces received 15,000 rifles and ammunitions from the USSR, but each rifle, each bullet, and each bomb, that was dropped on Tungan troops from Soviet airplanes, had been bought in gold from the USSR by Hoja Niyaz Hajji.

New order was promulgated by Sheng Shicai’s regime for the Uyghuristan province, which China regarded as the „back door of China“, but Stalin considered also to be the „back door of the USSR“. This new order was to be executed through the two Programmes of the new Uyghuristan Provincial Government, so called „Eight Points“ and „Six Great Policies“.

The Eight Points for Uyghuristan were:

  1. Equality between races;
  2. Religious freedom;
  3. Immediate rural relief;
  4. Financial reforms;
  5. Administrative reforms;
  6. Extension of education;
  7. Realization of self-government;
  8. Judicial reforms.

These Eight Points for Uyghuristan were symbolized by a new high medal of Uyghuristan in the shape of an eight-point star, introduced by Provincial Government. Among first persons, who were awarded this medal, was Vice-Chairman of Uyghuristan Government Khoja Niyaz (1934–1937) and Divisional General, Commander-in-Chief of 6th Uyghur Division, Deputy Chief of Kashgar Military Region Mahmut Muhiti (1934–1937).

The Six Great Policies for Uyghuristan were:

  1. Anti-Imperialism;
  2. Kinship to the USSR;
  3. Racial and national equality;
  4. Clean Government and struggle against corruption;
  5. Maintaining of Peace;
  6. Reconstruction and building of a new Uyghuristan‘.

These Six Great Policies for Uyghuristan were symbolized by the introducing of a new flag of Uyghuristan Province, that had six-point yellow star on red background and was in official use from 1934 to 1944 years.

Literature

Political graffiti painted by Uighurs on Khotan’s city gates.[4]

Revolution is an edifice built of many bricks
Each brick is an injustice
Blood is Mortar
Each wall is a mountain of sorrow
The foundation is most important
Alone, it must sustain the structure
Martyrdom is the Excellent Foundation!

Battles in the Uighur War for Independence

Kizil massacre

In the Kizil massacreUighur and Kirghiz Turkic fighters broke their agreement not to attack a column of retreating Han Chinese and Chinese Muslim soldiers from Yarkand New City. The Turkic Muslim fighters massacred 800 Chinese Muslim and Chinese civilians.

Battle of Aksu

Ismail Beg before the Battle of Aksu

The Battle of Aksu was a minor battle in which Chinese Muslim troops were expelled from the Aksu oases of Xinjiang by Uighurs led by Isma’il Beg when they rose up in revolt.[5]

Battle of Sekes Tash

The Battle of Sekes Tash was a minor battle when Chinese Muslim troops under general Ma Zhancang attacked and inflicted a defeat upon Uighur and Kirghiz armies at Sekes Tesh. About 200 Uighur and Kirghiz were killed.[6]

Battle of Kashgar (1933)

In the Battle of Kashgar, Uighur and Kirghiz forces, led by the Bughra brothers and Tawfiq Bay, attempted to take the New City of Kashgar from Chinese Muslim troops under General Ma Zhancang. They were defeated.

Tawfiq Bey, a Syrian Arab traveler, who held the title Sayyid (descendent of prophet Muhammed) and arrived at Kashgar on August 26, 1933, was shot in the stomach by the Chinese Muslim troops in September. Previously Ma Zhancang arranged to have the Uighur leader Timur Beg killed and beheaded on August 9, 1933, displaying his head outside of Id Kah Mosque.

Han Chinese troops commanded by Brigadier Yang were absorbed into Ma Zhancang’s army. A number of Han Chinese officers were spotted wearing the green uniforms of Ma Zhancang’s unit of the 36th division, presumably they had converted to Islam.[7]

During the battle the Kirghiz prevented the Uyghur from looting the city, because they wanted to loot it themselves. They started murdering any Chinese and Chinese Muslims they could get their hands on, as well as any Turkic people who were wives or mistresses of Chinese. They then looted their property.[8]

Further uprisings

In Charchan, Uighurs revolted against Chinese Muslim forces, the emirs of Khotan sent 100 troops to defend Charchan from Kara Shahr Chinese Muslims who controlled Charkhlik. By 11 April, Guma, Karghalik, Posgam, and the Old City in Yarkand fell to Uyghur rebels.[9]

Battle of Toksun

The Battle of Toksun occurred in July 1933 after Khoja Niyas Hajji, a Uighur leader, defected with his forces to GovernorSheng Shicai. He was appointed by Sheng Shicai through Agreement ( signed in 10 articles on June 4, 1933, in Jimsarbetween Sheng Shicai and Khoja Niyas under mediation of Soviet Consul in Urumchi, both sides agreed to turn their forces against General Ma Chung-yin and his Tungans) to be in charge for the whole Southern Uyghuristan (Tarim Basin) and also Turpan Basin and Kumul and being satisfied with this agreement he marched away from Ürümqi to the South across Dawan Ch’eng of Tengritagh Mountains. Here he occupied Toksun in Turpan Basin, but was badly defeated by the Chinese Muslim forces of General Ma Shih-min, who forced him to retreat to Karashar in Eastern Kashgaria, where he held his headquarters during July, August and September 1933, defending mountain passes and roads, that led from Turpan Basin to Kashgaria, in the fruitless attempt to stop advancement of Tungan Armies to the South.[10]

Battle of Kashgar (1934)

In the 1934 Battle of Kashgar, 36th division General Ma Fuyuan led a Chinese Muslim army to storm Kashgar on February 6, 1934, and attacked the Uighur and Kirghiz rebels of the First East Turkestan Republic. He freed another 36th division general, Ma Zhancang, who was trapped with his Chinese Muslim and Han Chinese troops in Kashgar New City by the Uighurs and Kirghizs since May 22, 1933, and was involved in continuous fighting, that lasted for more than five and half months, for holding control of a New City with its important Arsenal and Treasury since August 15, 1933. In January, 1934, Ma Zhancang’s Chinese Muslim troops repulsed six Uighur attacks launched by Khoja Niyaz, who arrived at the city on January 13, 1934, with 1,500 troops, inflicting massive casualties on the Uighur forces.[11] From 2,000 to 8,000 Uighur civilians in Kashgar Old City were massacred by Tungans in February, 1934, in revenge for the Kizil massacre, after retreating of Uighur forces from the city in four directions: to Yengi Hisar with the Government, toYarkand, to Upal and to Artush. The Chinese Muslim and 36th division Chief General Ma Zhongying, who arrived at Kashgar on April 7, 1934, gave a speech at Idgah mosque in April, reminding the Uighurs to be loyal to the Republic of China government at Nanjing. Several British citizens at the British consulate were killed by the 36th division.[12][13][14][15]

Uyghur reinforcements from Khotan marching to Kashgar

Battle of Yangi Hissar

Khotan Amir Nur Ahmad Jan Bughra (1933–1934)

In the Battle of Yangi Hissar, Ma Zhancang led the 36th division to attack Uighur forces at Yangi Hissar, wiping out the entire Uighur force, and killing the Emir Nur Ahmad Jan Bughra. The siege on Yangi Hissar citadel continued almost half a month, during which 500 Uyghur defenders, armed only with rifles, inflicted heavy casualties, up to several hundreds, to Tungan forces, who contrary were armed with artillery cannons and machine guns, besides of rifles.[16] Quickly running out of ammunition Uyghur defenders applied tree trunks, large stones and oil fire bombs for defending of the citadel. On March 26, 1934, Nur Ahmad Jan Bughra ordered troops in citadel to stop fighting to celebrate Holy Day of Kurban Bayram(Feast of Sacrifice), but on the same day Chinese Muslims managed to breach through the walls of citadel by successful mining and put to death all remaining defenders by sword. It was reported by Ahmad Kamal in his book Land Without Laughter on pages 130-131, that Nur Ahmad Jan’s head was cut off by the Chinese Muslim troops and sent to the local parade ground to be used as a ball in the soccer (football) game.[17]

Battle of Yarkand

Khotan Amir Abdullah Bughra (1933–1934)

In the Battle of Yarkand in March–April 1934, Ma Zhancang and Ma Fuyuan’s Chinese Muslim troops, 10,000 strong, defeated 2,500 strong Uighur force led by emir Shah Mansur (Abdullah Khan Bughra) from Yarkand to Yengi Hissar to deblocade citadel in which his brother Nur Ahmad Jan Bughra was besieged. This force included a small number of Afghan volunteers sent by kingMohammed Zahir Shah and who served as body guards of emir Abdullah. For two weeks of fierce fighting by March 28, 1934, of 2,500 emir Abdullah soldiers, who initially were engaged in the battle, 2,300 had been killed or wounded. The last engagement occurred near Sweden mission in Yarkand during which the emir Abdullah Bughra was allegedly killed and beheaded, his head put on display at Idgah mosque. None of 24 Afghan body guards left Shah Mansur till last minute and all were killed in the battle.[18]

Charkhlik Revolt

The 36th division under General Ma Hushan crushed the Charkhlik Revolt by the Uighurs in the Charkliq oasis in 1935.[19] More than 100 uighurs were executed, and the family of the Uighur leader was taken as hostage.[20][21]

See also

References

  1. Jump up^Zhang, Xinjiang Fengbao Qishinian [Xinjiang in Tumult for Seventy Years], 3393–4.
  2. Jump up^Lee, JOY R. „THE ISLAMIC REPUBLIC OF EASTERN TURKESTAN AND THE FORMATION OF MODERN UYGHUR IDENTITY IN XINJIANG“. KANSAS STATE UNIVERSITY. Retrieved 2010-06-28.
  3. Jump up^David D. Wang (1999). Under the Soviet shadow: the Yining Incident : ethnic conflicts and international rivalry in Xinjiang, 1944–1949 (illustrated ed.). Hong Kong: The Chinese University p. 53. ISBN 962-201-831-9. Retrieved 2010-06-28.
  4. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 307. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
  5. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 89. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
  6. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 95. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
  7. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 288. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
  8. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 81. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
  9. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 87. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
  10. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 111. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
  11. Jump up^AP (1 February 1934). „REPULSE REBELS AFTER SIX DAYS“Spokane Daily Chronicle.
  12. Jump up^AP (17 March 1934). „TUNGAN RAIDERS MASSACRE 2,000“The Miami News.
  13. Jump up^Associated Press Cable (17 March 1934). „TUNGANS SACK KASHGAR CITY, SLAYING 2,000“The Montreal Gazette.
  14. Jump up^The Associated Press (17 March 1934). „British Officials and 2,000 Natives Slain At Kashgar, on Western Border of China“.The New YorkTimes.
  15. Jump up^AP (17 March 1934). „2000 Killed In Massacre“San Jose News.
  16. Jump up^„Fighting Continues Tungan Troops Still Active in Chinese Turkestan“The Montreal Gazette. 10 May 1934.
  17. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 303. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
  18. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 123. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
  19. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 134. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
  20. Jump up^Peter Fleming (1999). News from Tartary: A Journey from Peking to Kashmir. Evanston Illinois: Northwestern University Press. p. 267. ISBN 0-8101-6071-4. Retrieved 2010-06-28.
  21. Jump up^Peter Fleming (1999). News from Tartary: A Journey from Peking to Kashmir. Evanston Illinois: Northwestern University Press. p. 281. ISBN 0-8101-6071-4. Retrieved 2010-06-28.

Sources

  • James A. Millward and Nabijan Tursun, „Political History and Strategies of Control, 1884–1978“ inXinjiang: China’s Muslim Borderland (ISBN 0-7656-1318-2).
  • Michael Zrazhevsky, „Russian Cossacks in Sinkiang“.Almanach „The Third Rome, Russia, Moscow, 2001
  • Sven Hedin, „The flight of Big Horse“. New York, 1936.
  • Burhan Shahidi包尔汗, Xinjiang wushi nian 新疆五十年 [Fifty Years in Xinjiang], (Beijing, Wenshi ziliao, 1984).
  • Clubb, O. E., China and Russia: The „Great Game“. (NY, Columbia, 1971).
  • Forbes, A. D. W.Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: A Political History of Republic Sinkiang, 1911–1949(Cambridge, Cambridge University Press, 1986).
  • Hasiotis, A. C. Jr.Soviet Political, Economic and Military Involvement in Sinkiang from 1928 to 1949 (NY, Garland, 1987).
  • Khakimbaev A. A., „Nekotorye Osobennosti Natsional’no-Osvoboditel’nogo Dvizheniya Narodov Sin’tszyana v 30-kh i 40-kh godakh XX veka“ [Some Characters of the National-Liberation Movement of the Xinjiang Peoples in 1930s and 1940s], inMaterialy Mezhdunarodnoi Konferentsii po Problemam Istorii Kitaya v Noveishchee Vremya, Aprel’ 1977, Problemy Kitaya (Moscow, 1978) pp. 113–118.
  • Lattimore, O.,Pivot of Asia: Sinkiang and the Inner Asian Frontiers of China (Boston, Little, Brown & Co., 1950).
  • Rakhimov, T. R. „Mesto Bostochno-Turkestanskoi Respubliki (VTR) v Natsional’no-Osvoboditel’noi Bor’be Narodov Kitaya“ [Role of the Eastern Turkestan Republic (ETR) in the National Liberation Struggle of the Peoples in China], A paper presented at 2-ya Nauchnaya Konferentsiya po Problemam Istorii Kitaya v Noveishchee Vremya, (Moscow, 1977), pp. 68–70.
  • Wang, D., „The USSR and the Establishment of the Eastern Turkestan Republic in Xinjiang“,Journal of Institute of Modern History, Academia Sinica, Taipei, vol. 25 (1996) pp. 337–378.
  • Whiting, A. S., and Sheng Shih-ts’ai,Sinkiang: Pawn or Pivot? (Michigan, East Lansing, 1958).

http://www.wikimedia.org

Qara Quyash Logikisi


Qara Quyash Logikisi

Qara Quyash Logikisi

Yaqturmaymen qéchip bersem qoghlashlirini, yaqturmighandek olturup kétishini yürekke qeder sozulup yatqan tupraqqa uning.
Menmu qachmisam umu qoghlimighan bolsa yaxshi bolatti eslide.
Kashki u yétiwirip yerge pétip ketmigen bolsa.
Kashki men shungghuwérip közdin uchup ketmigen bolsam.
Men özemni we uni mudhish qarangghuluqning penjiside körüp chidiyalmidim.
Ular üchün bolsimu lawildap köyüshüm kérek.
Bilimen ular méning qara renglik nurum we muzdek soghoq küllirimdin alla burun bizar bolghan.
Shundaqtimu, su su bilen aqsun, ot ot bilen köysun,
Shundaqtimu,kök kök bilen qizil qizil bilen nurlansun!
Ulargha aldirap ölümning temini tétitquzmaymen!
Ulargha aldirap her ishtin waz kéchishke ruxset qilmaymen!
Ulargha aldirap, ularning jasaritini öltürüdighan xush xewerlerni yetküzmeymen.
Hey gholghundin méni élip chiqip kétken qutsal roh!
Éyit, jasaret bilen qilche ikkilenmestin éyit.
Ular ularning zindinigha qamalsun…oyghansun… güldürmamadek… chaqmaqtek…!


Kel hey méning qizil qanatliq qisaskarim perishtem,
Bu bash axiri yoq qarangghuluqta ölüktek timtas yatqan betbexitlerni dessep ötüp kéteyli!
Kel hey méning qizil qanatliq qisaskarim perishtem,
Ularni dortutturup qoyup köyüwatqan bughdaylargha,
Chiqip kéteyli yalghan dunyadin,aditimiz boyiche qum déngizi asminidiki yultuzlargha chömüleyli.
Kel hey méning qizil qanatliq qisaskarim perishtem,
Ularni dortturup qoyup asiylarning ayaq astidiki tuzlargha,
Chiqip kéteyli hürlükke yamrap ketken jehennemdin, menggülük kéchilerge mensup bolghan ishret sahillirida quyashning ötkür nurigha qaqlinayli!
Kel hey méning qizil qanatliq qisaskarim perishtem,
Ularni dortutturup qoyup nankorlar téxi körmigen enjürlerge,
Chiqip kéteyli méwesi cheklengen jennetlerdin, tashtin tashqa urulayli, tashqa aylanghan yüreklerde aqayli, öltüreyli qumdek yumshaq rehimdillikni!

Hey gholghundin méni élip chiqip kétken qutsal roh!
Éyit, jasaret bilen qilche ikkilenmestin éyit…
Éyit qandaq uzaqlashtinglar siler terk etken yalghan dunyadin….
Hey gholghundin méni élip chiqip kétken qutsal roh!
Éyit, jasaret bilen qilche ikkilenmestin éyit…
Tügmenning koylisidiki chaqpelektek,
Ularning asminida aylinip xatirjemlik we bexitni qilghiningni qetliam.
Hey gholghundin méni élip chiqip kétken qutsal roh!
Éyit, jasaret bilen qilche ikkilenmestin éyit…
Enjür shaxlirigha yamashqan yilanlardek ulargha qandaq éytilghiningni.
Hey gholghundin méni élip chiqip kétken qutsal roh!
Éyit,jasaret bilen qilche ikkilenmestin éyit…
Éyit qandaq chiqip ketkiningni hürlükke yamrap ketken jehennemlerdin….
Ular échirqisun ölükler déngizidin tuzlargha….
Ular échirqisun ashiqlar deshtidin bughdaylargha…
Ular échirqisun duagüyler xarabiliqidin enjürlerge…
Ular ularning zindinigha qamalsun…Rohlar oyghansun güldürmamadek… adalet chaqnisun chaqmaqlardek…!
*****
01.02.15 Gérmaniye

Melumat Kesipkarida Bolushqa Tégishlik Iqtidarlar


Tughluq Abdurazaq
Zor melumat toghrisida qisqiche tonushturup ötken boldum, hemde zor melumatchiliq kesipning  21-esirdiki eng jelipkarliq xizmet bolup qalghanliqini tekitlep öttüm. Nöwette zor melumatning téximu «zor» derijide yaritiliwatqan sharayitqa egiship, chong tijaret shirketler we hökümet organliri zor melumat mutexesisliri, melumat alimliri, melumat séstém program tüzgüchiliri we melumat analisitlargha bolghan ihtiyaji téxmu küchiyiwatidu. Shu kesip bilen shughullinidighan téxnika xadimliirigha bérilidighan ma’ashmu intayin yuqiri boliwatidu. Yuquri ma’ashliq xizmetni ishlep yaxshi turmush kechürüshni elwette hemme adem xalaydu. Biraq bo kesipke bolghan téxnikliq telebler intayin yuquri bulup zor melumat ilmiy hemme ademge muwapiq bolushi natayin. Töwende bo sahege qiziqqidighan yashlar we aliy mektepke kirish aldida turup qandaq kesip tallashta qarar qilalmawatqan yashlarning paydilinishi üchun, zor melumat kespide ishlesh üchun teleb qilinidighan bilim we téxnikliq ixtidarlar üstide toxtilimen.
Melumat Kesipkarida sitatéstéka, matématéka, kopyutér we tijaret sehesidiki bilimler köp telep qilnidu. Shu sahelerdiki bilimlerdin ortaq paydilinip tijarettiki emiliy mesililerni bir terep qilidighan mölcherlesh modéllarni qurup chiqalaydighan bolushi lazip. Shu mexsetke yétish üchun, tijaret mesililirige qarta toghra so’al sorap zor hejimlik melumatlarni tehlil qilip shu mesilerni hel qilidighan toghra jawablarni tapalishi lazim. Shuning bilen bir waqitta, melumat alimliri özliri chiqarghan téxnika yekünlirini bashqilargha éghiz yaki söret-graflar arqiliq teswirlep béreleydighan qabliyetke ige bolushi lazim. Tetqiqat élinip bérilwatqan mexsulatning ishlep chiqirish jeryani, mexsulat iishlitideghan xéridarlarning pisxologiye exwali, meluma sétilish baziri we mexsulat tarqilidighan rayon yaki döletlerning siyaset we qanunliridnmu yéterlik bilimlargha ige bolushi lazim.
Yuqurda éghizgha ilin’ghan bilimlerge ige bolush üchun, zor melumat ilmige bel baghlighan yashlar otturra mektep yaki oniwérsitétlarda matématéka, sitatéstéka, fézika, kompyutir tili, jughrapiye, melumat analiz uslubliri, til-edebiyat, logika, hökümet siyasiti, jemyet alaqe, grafik layihelesh qatarliq derislerni puxta üginishi sherit. Shuni tekitlep ötüsh zörürki, derilerni puxta ügendi dégenlik hemme derislerning imtihanlirida yuquri numurgha érishish dégenlik emes, belqi deris bilimlirini emelyetke maslashturup janliq qubul qildi dégenliktur. Mesilen, matématéka imtianida 100-alghan, kompyutér program tüzush deris imtihanida layaqetlik ötken bir oqughuchi eger öz turmushigha a’it addi hésawatlarni birer yumshaq détal arqiiliq program tüzüp chiqiralmaydighan bolsa, mezkür oqughuchigha matématékini puxta ügendi dep baha bergili bolmaydu. U peqet kitab bilimigila ige bolghan bolup jemyetke chiqqanda mektep bilimlirini emelyetke maslashturalmaydighan ölük uqumgha aylandurup qoyidu. Bu xuddi shupurluq imtihandin toluq nomur bilen ötüp mashina heydelmeydighan ademni shopurluqni puxta üginiptu dégili bolmaydighan’gha oxshash gep (bu gépimge ishenmey külup kétishingar munkin. Biraq shundaqlarni men öz közum bilen körgen. Shupurluq prawlirini qandaq alghanlqi manga namelum). Bu misal arqiliq melumat ilmini ishletküchi bilen melumat mutexesisi otturisidiki periqni bilgili bolidu. Hazirqi zamanda tereqi tapqan döletlerde yashawatqan mutleq köp qisimdiki insanlar zor melumat ishletküchiler qatarigha kiridu, emma nahayti az bir qismiy melumetni puxta bilidighan melumat mutexesslardur. Ular ejdadlirimizning uzun tarixiy jeryanida yaratqan mol bilimlerni üginiwélishqila razi bolup qalmastin, iniq bolmighan melum shey’ilerge qattiq kiriship kételeydighan alahidilikke ige, mesilini hel qilmighiche aram alalmaydighan, tebiy yaralghan heweskarliq mijez–xaraktérlik insanlardur. Men 20 yilardin burun oniwérsitétlarda oqup hem ishlewatqan mezgillerde shundaq alimlarni köp körgen idim. Ular derisni yaxshi ötüshkila baghlinip qalmastin öz kespiy sahesidiki hel qilinmighan mesilerni kéche-kündüz démestin tetqiq qalatti, ulargha nisbeten heptisige 40 sa’et ishlesh dégen uqum mewjüt emes édi. Birer yéingiliq yaritishni abroy üchunmu emes, pul üchunmu emes, dölet-millet dégendek yüksek ghaye üchunmu emes peqet shu pen’ge bolghan ichki qizziqarliqining küchlüklikidinla qilatti. Öz waqtida, bundaq insanlar peqet akadémik yaki tetqiqat orunlardila ishleydu, shiirket-karxanilarda, soda-tijaret yaki hökümet orunlirida undaq alimlar anche köp ishlinip ketmeydu dep xata oylaptimenkenduq. Uzun yillardin béri tijaret shirketliride ishlesh jeryanimda nurghunlighan melumat mutexesisliri bolen ishlep keldim, ulardimu pen-téxnika alimlirigha ortaq xas bolidighan pisxologiye xaraktirliri barliqini hés qilip keldim. Yüksek sürette yaritiliwatqan melumatlardin tijaret mesilisini hel qilishqa achquch bolidighan qimmetlik matiryalni qézip chiqish mesilisi xuddi nezeryéwi  fézikidiki birer qanuniyetni ijat qilishqa oxshash bir müshkül mesile. Uning üchun nurghun kéche-kündüz qétiqinip izdinish basquchlar kérek, nurghunlighan hem tekrarlinidighan tejribilerni béjirish toghra kélidu, xataliqlardin qorqmay tejribe yekünlep mexset qilghan nishan’gha zor taqetlik bilen tirishish kétidu. Bu nuqti nezerdin éytqanda,Google shirkitide ishleydighan bir melumat alimi bilen MIT ning  fézika fakoltétida yadro fizika tetqiqatini qilididighan alim arisida xaraktir jehettin chong perqi bolmaydu. Ular peqet oxshimighan sahede öz tetqiqatini élip bériwatidu, xalas.
Zor melumat alimliri her türlük séstimdin kipchiqqan melumatlarni qandaq birleshtürüshni bilshi lazim, shuning bilen bir waqitta melumatlarni melumet toplamlirigha ayrip shu toplamlarni baghlashturidighan qanuniyetni bayqash qabliyétige ige bolushi lazim. Buning üchun kompyutér sahediki bilimlarla emes, belki matématékiliq olgarizimlarni ijat qilish, statéstékiliq modélni qurush, namelum melumatni qiyas qilish, kelgüsi yönülüshni mölcherlesh, exlet melumatni tazlash qatarliq qabliyetliri bolush kérek.
Melumat Kesipkari bolush uchun oxshimighan program tilliridin paydilnip program tüzüshte mahir bolush kem bolsa bolmaydighan bir sherit. Melumat analiz üchün bir qeder köp ishlitilidighan program tilliiri töwendikiche:
SAS, Weka, R, Python, Clojure, SPSS, Java, Matlab, SQL, PL/SQL, Pig
Méning bilishimche 1976-ylii barliqqa kelgen SAS dep atilidighan yumshaq détal eng keng da’irde tarqilip hem eng köp ishliniwaqan analétik yumshaq détaldur. Bu yumshaq détalda program tüzeligenlikning özila xezmet tépishqa kapalet qilidu dégen gepni köp anglap kéliwattmen. Derweqe SAS ni obdan bilidighan birsining xizmetsiz qalghanliqini 20 yildin béri anglapbaqmaptimen. Men bu yümshaq détalni 20 ylidin béri ishlitip kéléwatimen, nurghunlighan bashqa analétik yümshaq détallarnimu köp ishlitip körgentim. Emma, melumat analiz qilish jehetke kelgende, hazirgha qeder dunyada tarqiliwatqan analéték yümshaq détallarning ichide hich qaysisi SAS ning aldigha ötelmeydu. SAS ke qizziqidighan bolsingiz töwendiki ulanmidin paydilansingiz bolidu.
http://www.sas.com/en_us/home.html
Sas ni tonushturup birer parche maqale yézishnimu oylishiwatimen.
Yéqinqi yillardn béri jemyetning ihtiyajigha egiship, nurghunlighan onéwérsétitlar malumat ilmige a’it programlarni we fakoltitlarni échishqa bashlidi. Emma késip ytqanda, melumet mutexesisi bolush üchün jezmen shu kesiipte oqushi sherit emes. Nurghunlighan melumat alimlirining oniwérsétitlarda alghan onwalniri keng da’irdiki pen-téxnéka saheliridin bolup bezenliri hetta ijtima’y pen kesiplirini pütürgen. Melumat alimi bolush üchün jezmen birer ataqliq akadémik inistutidin doktorluq onwan élishimu sherit emes. Biraq, yuqurda bayan qilghinimdek, melumat alimi bolush üchun siz matématéka, emiliy matématéka, ékonométrik, fizika, béo-matématéka,statéstéka, béo-statéstika, béologiye, kompyuér, injinirliq qatarliq ilimlarning birsi yaki bir qanchiliride yuquri sewyege irishken bolushingiz sherit, pen-téxnika we ijtima’iy penlerde keng bilimge ige bolushingizmu sherit. Dunyada eng chong 500 shirketlerde ishleydighan mutleq köp qisimdiki melumat alimliri yaki mutexesisliri kem dégende magistirliq unwan’gha ige bolup matématéka alimi, statéstik mutexesis, fézissit, médikal duxtur, éxtisad shunaslardin terkip tapqan. Heyrinarliq yéri shuki, mexsus kompyutér kespide oqighanlarning ichidin melumat alimliri bek az chiqidu.
Yighinchaqlap éytqanda, melumat alimi bolush üchün töwendiki ixtidarlargha ige bolush kérek:
1. Kishiler bilen alaqelishishta küchlük yézish we sözlesh qabliyétke ige bolush;
2. Yüksek téz sürette tereqiliniwaqan dunyawiy weziyetke egiship bir ishni qolidin chaqqan chiqiralaydighan bolush;
3. Köp sahelerde keng da’irliq bilimge ige, shu bilimlerni emiliy shara’itqa maslashturup ishlitelishi;
4. Özi koda yézip melumat ambiridin uchur izdep tépish, özi program tüzüp sitatésték analiz yürgüzüsh;
5. Melumat ambirini qurush we séistim proggramlarni tüzüp chiqish;
6. Yuquri qatlamdiki bashqurghuchilargha özining tetqiqat mexsitini, shirketke ilip kélidighan paydisini addilashturup chüshendürup ularni qayil qilalaydighan. (ilim pen saheside anche xewiri yoq memuri xadimlargha qarta)
7. Özi ishlewatqan tijaret sahesidiki asasliq bilimge ige. (mesilen, rak késelni dawalaydighan dorini satidighan tijaret shirkette ishleydighan melumat alimi rak késelning kip-chikish sewebi, dorining ishlep chiqirish jeryanidin xewiri bulush)
8. Misal, nusxa, léksiyeler arqiliq özinng tetiqiqat ishini yuquri qatlam bashqurghuchilrigha we siyaset belgüchilerge ochuq yetküzüp bérish;
9. Layihelesh usuli (mesilen torbet layihesi) we arxétekt pirinsipi (mesilen melumat iambirini qurush basquchliri) ge bir qeder yuquri chüshenchige ige;
10. Özi yalghuz ishleydighan hem bir eroppa kishiler bilen birlikte ishleleydighan bolush.
Elwette, yuqurqi ixtidarlarning hemmisige ige bolidighan meluma alimini tapmaq heqiieten bir tes ish. Melumat ilmy bilen shughullniish üchun mushu qabliyetlerge ortaq érishishmu sherit emes. Amérkidiki chong shirketlerning kelgüsidiki planlirigha qarighanda, ular zor melumatlarni bashqurup melumat analiz ishlirige mes’ul bolidighan bölüm yaki tijaret tarmaqlirini qurushqa bashlawatidu. Shu tarmaqlargha yuqurdiki iqtidarlargha ige bolghan her sahelerdiki mutexesislar toplinip, birlikte bir-birsining kemchiliklirini toluqlap ishleydighan yéingi xizmet shara’it yaritilmaqta. Démek, pen-téxnika saheside oquwatqan yaki oqumaqchi bolghan oqughuchilargha nisbeten éytqanda xizmet baziri dawamliq kéngiyiwatidu. McKinsey Global Institute ning ötken yilidiki mölcherlishige asaslan’ghanda, 2018-yiligha kelgüche amérkida 140000din 190000ghiche bolghan melumat mutexesisliri ihtiyaj bolup, zor melumat saesige texminen 1.5 milyon xizmetchiler kérik bolideken.
2015-yil 10-yanwar
The Hottest Jobs In IT: Training Tomorrow’s Data Scientists
http://www.forbes.com/…/the-hottest-jobs-in-it-training-to…/
Why Data Science Jobs Are in High Demand
http://www.extension.harvard.edu/…/why-data-science-jobs-ar…
Big Data’s High-Priests of Algorithms
http://www.wsj.com/…/academic-researchers-find-lucrative-wo…

Pelsepe we Téologiye


Aotori: Memtimin ABC

Pelsepe we  Téologiye zadi qandaq munasiwette ?
Pelsepe bilen ilahshunasliqning eng nigizlik tetqiq qilish obiyékti birdek bolup , ikkilisi « zadi pütkül ka’inat némishqa hazirqidek mushundaq halette ? Ka’inatning heriketlendürgüch küchi zadi néme ? Heqiqiy mewjut bolup turidighini zadi néme ? Yaxshiliq bilen yamanliqni kim bilidu ? Hayatliqning birer meqsiti barmu , eger bar bolsa , u némidin ibaret ? » dégendek so’allargha jawab izdeydu ( éniqraq qilip éytqanda , pelsepe bu so’allargha jawab izdeydu , ilahshunasliq yaki din bolsa bu so’allargha jawab biridu ). Halbuki , pelsepe bilen ilahshunasliqning jawab izdesh jeryanida qollinidighan usuli köpligen perqlerge ige : pelsepe insanlarning eqil-idrakigha muraji’et qilidu , ilahshunasliq bolsa herxil bésharet , wehiy we möjizilerge muraji’et qilidu . Pelsepe bilen ilahshunasliqning tetqiq qilish obiyékti oxshash emma qollan’ghan usul oxshimighanliqtin , mundaqla qarimaqqa bu ikkisining tapqan jawabining oxshash bolushi mumkin emestek tuyulidu , wahalenki , pelsepe tarixidin qarighanda , ehwal pütünley undaqmu emes .
Gerche pelsepe bilen ilahiyet ikkilisi öz aldigha ayrim pen bolsimu , biraq ikkilisi jem’iyette yashawatqan kishiler teripidin igilinidighan hem tereqqiy qildurilidighan bolghachqa , uning üstige ular ezeldin hemmini qayil qilidighan axirqi mutleq jawab bilen teminleshke ajizliq qilidighan bolghachqa , oxshimighan tarixiy tereqqiyat basquchida pelsepe bilen dinning munasiwitimu oxshimighan halette boldi . Gherb ottura esir dunyasida hakimiyet bilen din yüksek derijide merkezleshken , hetta bezide din hakimiyettin üstün turidighan bolghachqa , din pelsepige nisbeten hökümran orunda turdi , peylasoplarning qilidighan ishi bolsa özining eqil-idrakigha tayinip tengrining mewjutluqini , uning hemmini bilip turidighan hemmige qadir , cheksiz méhriban bolghan süpetlirini ispatlap chiqish boldi ; Mahiyette bolsa , peylasoplar özining barche hünirini chiqirip diniy hökümdar (papa ) larning hakimiyitining tengri teripidin ulargha tapshurulghanliqni , shuning üchün ularning hoqoqining dexlisiz hem muqeddeslikini ispatlap chiqishti ; Bundaq ehwalda , jennetning achquchining papalar qolida ikenliki qil sighmas heqiqet dep qarilip , papalar we poplarning jazanixor hökümranliqining qanunluq yaki emeslikige hetta könglide bolsimu guman qilishqimu héchkim pitinalmidi . Elwette , insaniyet tarixi haman aldigha qarap méngishni unutmaydu , hazirqi ehwal tarixtikige oxshimaydu .
Ottura esir peylasoplirining tengrining mewjutluqini qandaq ispatlighanliqi méning bu maqalemning asasliq gewdisini teshkil qilidu . Pelsepe bilen dinning munasiwiti bir qeder murekkep we nazuk bolghachqa , men bu yerde alahide tepsiliy toxtilipmu ketmey , peqet bir qanche xil ispatlash usulini chüshendürüp ötey .
Tengri mewjutmu ? Biz aldi bilen ottura esirdiki peylasoplarning tengrining mewjutluqini zadi qandaq ispatlighanliqini körüp baqayli , andin « biz qandaq oylaymiz ? » bunimu közitip baqayli . Buni qilishtin awal , eyni chaghdiki peylasoplarning könglide tengri zadi némidin direk biridu , buni biliwilishqa toghra kélidu . Ularning tengrige bergen tebiri « qur’an kerim » dikidin jiq perqlinipmu ketmeydu : tengri bolsa « nahayiti shepqetlik , méhriban ….. Ulugh , hemmige qadir , hemmini bilgüchi …. » mutleq , mukemmel hem musteqil bolghan birdinbir mewjudattur . Pelsepe nuqtisida turghanda , bu yerdiki bir qanche sözni tiximu ichkirligen halda chüshendürüshke toghra kilidu . Bu yerdiki « hemmige qadir » dégenlik « tengrining qilalmaydighan héch ishi yoq » dégenlik ; « mukemmel » démeklik « tengri bolsa alliqachan mukemmellikke yetken kem-kütisiz zattur , u her qandaq özgirishni bashtin kechürmeydu ; Chünki bir kem-kütisiz zat özgiripla qalsa , meyli u qaysi néshan’gha qarap özgermisun , bu xil özgirish haman kem-kütisizliktin yéraqlishishqa qarap mangghan özgirishtur , bashqiche bolushi mumkin emes shunga tengri her qandaq shekildiki özgirishni bashtin kechürmeydu » dégenlik ; « musteqil » dégenlik bolsa « tengri tebi’etning her qandaq qanuniyitining cheklimisige uchrimaydu , insanlarning oy-xiyal , idisining sirtida obiyéktip halda musteqil mewjut bolup turidu » dégenliktur . Bu éhtimal eyni chaghda bezi kishilerning « tengri méning dilimda » deydighan « sepsetisi » ge reddiye birish meqsitide éytilghan bolsa kérek .
Emdi , biz tengrining mewjutluqigha alaqidar bir qanche ispatni körüp öteyli . En’eniwi qarash boyiche éyitqanda , tengrining mewjutluqi töt xil usulda ispatlinidu , ular : ontologiyilik ispatlash , alem nezeriyisi boyiche ispatlash , meqsetchilik nezeriyisi boyiche ispatlash we exlaqiy ispatlash qatarliqlardin ibaret .
Biz ontologiyilik ispatlashtin bashlap sözleyli . Aldi bilen « ontologiye » dégen sözning menisini chüshiniwilishqa toghra kélidu . Éniqki , « ontologiye » dégen söz hergizmu uyghur tilidin kélip chiqqan emes . Söz yiltizi « on » grékche , emma « ontologiye » dégen sözmu grékchimu-emes , buni uqmidim ; Méning uqidighinim , « ontologiye » dégen söz in’glizchide ishlitilidighan bolup , umu grékchidin özleshtürüsh asasida kelgen ,tilimizdiki « mewjutluq » , « bar » , « bol » dégen sözlerge yéqinlishidu.mesilen ,« qutadghubilik » dastanidiki
«u xalap yaratti , yaraldi pütün ,
U birla dédi ‹ bol › , bar oldi pütün .»
We
« üchi su , üchi yel , üchi boldi ot ,
Üchi tupraq ,bulardin dunyadur mewjut .»
Dégen misralardiki « bol » , « bar » , «mewjut » dégen sözler neq « ontologiye » dégen sözning menisidur . Shunga ,« ontologiye» dégen sözning ornigha « mewjutluq » dep élishni tewsiye qilimen .
Pelsepining mewjutluqqa alaqidar qismi ontologiye (mewjutluq ) dep atilidu , yeni pelsepining « bu dunyada zadi néme heqiqiy mewjut ? » dégen mesilini tetqiq qilidighan qismi ontologiye dep atilidu . Emdi tengri mewjutluqining ontologiyilik ispatigha kelsek , bu xil ispatni miladiye 11-esirde yashighan ensélém dégen kishi otturigha qoyghan , gerche u bu xil ispatlashni kötürüp chiqqan birdinbir kishi bolmisimu , biraq uning ispati ontologiyilik ispatning tipik wekili bolalaydu . « ontologiyilik ispat » dégen bu isimni ensélém özi qoymighan , belki kiyin kant ensélémning ispatigha reddiye birish jeryanida qollan’ghan . Ensélémning ispati mundaq élip birilidu : « tengrining mewjutluqi tengrining éniqlimisidin kelgen » , yeni tengrining tebiri tengrining mewjutluqini öz ichige alidu . Biz bu xil ispatqa inchikirek qarap baqayli . Ensélém éyttiki : « tengri bolsa insanlar oylap yételeydighan eng büyük mewjudattur .» siz oylap yételeydighan eng qudretlik , eng mukemmel , eng méhriban , hemmini bilidighan , hemmige qadir mutleq mewjudat bolsa del tengrining özi . Insanlar bu dunyada yashash jeryanida , her qandaq shey’ining unchiwala mukemmel emeslikini , yéterlik güzel emeslikini , digüdek heqiqiy emeslikini bilip yétidu ; Eger insanlar eng heqiqiy , eng méhriban , eng güzel bolidighan mutleq mukemmel mewjudatni oylap yételmiginide , insanlarning pütkül ka’inattiki her qandaq shey’ining mukemmel emeslikini bilip yételishini chüshendürgili bolmaydu . Mundaqche qilip éytqanda , bizning melum shey’ini « dégüdek mukemmel emes » , dep höküm qilalishimizning sewebi shuki , biz uningdinmu mukemmelraq bir mewjutluqni oylap yettuq ;oxshash qa’ide boyiche : hazir biz « pütkül ka’inattiki her qandaq shey’i mukemmel emes » dep oylaymiz , shunglashqa , biz choqum ka’inatning sirtida bizning tejribe dunyayimizdin halqighan bir mutleq , hemmidin mukemmel , hemmidin büyük bir mewjudatni oylawatimiz , bu mewjudatning özi tengri shu . Ensélém deyduki , insanlarning könglide mushundaq büyük emeliy gewde ( substansiye ) ni oylap yételishi del shu gewdining mewjutluqining ispati .
Buninggha qarita , bezi kishiler énkar qilip mundaq diyishti : « méning mutleq güzel , mutleq heqiqiy bolghan gewdini oylap yételishim u gewdining peqet we peqet méning tesewurumda mewjut ikenlikinila ispatliyalaydu , hergizmu shu gewdining heqiqetenmu emeliyette obiyéktip mewjut ikenlikini ispatliyalmaydu . Bu xuddi gerche men atlantik okyanning qaq otturisidiki bir mukemmel aralni oylap yételisemmu , biraq , méning u aralni oylap yételishim bilen u aralning emeliy mewjutluqi ikkisi ikki ish . » buninggha qarita , ensélém jawab birip dédi : « siz ‹ eng büyük mewjudat bolghan tengri éhtimal méning oy-xiyalim we tesewurumdila mewjut bolushi , emeliyette bolsa mewjut bolmasliqi mumkin › dep oylighningizda , sizning oylighningiz hergizmu telep qélin’ghinidek unchiwala büyük hem mukemmel gewde emes , siz mutleq büyüklükni oylap yételmepsiz . ‹ méning tesewurumdila emes , belki emeliyettimu heqiqiy türde mewjut › dep oylighiningizdila , andin siz mutleq büyüklükni oylap yételigen bolisiz . Tesewuringizdila mewjut bolup emeliyette mewjut bolmighan gewde hergizmu eng büyük gewde hésablanmaydu . Shunglashqa , eng büyük gewdini oylawatqiningizda , sizning uni ‹ emeliyette mewjut bolmay qalarmu ? › dep teshwishlinip qilishingiz mumkin emes . » chüshinishke asan bolushi üchün , tengrining mewjutluqigha alaqidar bu xildiki ispatni aristotélning üch basquchluq formulisi ( sillogizim ) boyiche töwendikidek yézishqa bolidu :
Chong aldinqi shert : tengri bolsa biz oylap yételeydighan eng qudretlik , eng méhriban , eng güzel , hemmige qadir , mutleq heqiqiy bolghan eng büyük zattur ;
Kichik aldinqi shert : « hem tesewurumda , hem emeliyette obiyéktip mewjut » bolghan zat bolsa « peqet méning tesewurumdila mewjut » bolghan zattin bekrek qudretlik , bekrek méhriban , bekrek güzel , hemmige bekrek qadir , bekrek heqiqiy ;
Yekün : tengri tesewurimizda mewjut bolupla qalmastin , belki emeliyettimu obiyéktip halda heqiqiy mewjut .
Bu dégini , siz oylap yetken tengri hem tesewuringizda , hem emeliyette obiyéktip mewjut bolghandila , andin siz oylap yetken tengri eng büyük . Eger undaq bolmaydiken , siz oylap yetken mewjutluq biz deslepte tengrige bergen éniqlima bilen zit . Bu yerde tayinilghini logikédiki « birdeklik qanuni » bolup , bu qanun’gha asasen tengrining éniqlimisi logikiliq hökümning bash-axida choqum oxshashliqni saqlishi kérek .
Bu xil ispat alahezel mushu yerde ayaghlishidu . Elwette , kishiler bu xil ispattin anche razi bolmidi . Bolupmu kant , özining « sap idrak tenqidi » dégen büyük esiride , « men yanchuqumda 100 yüen pulning barliqini pütünley tesewur qilalaymen , biraq bu hergizmu méning yanchuqumda heqiqetenmu 100 yüen pulning barliqidin direk bermeydu » dep ontologiyilik ispatqa qarshi chiqti . Uning qarishiche , logikéliq ispatlash bilen obiyéktip emeliyet ikkisi ikki ish idi . Bu toghrisida méning köp pikir bayan qilishimmu epsiz , shunga bu mesilining muhakime qismini oqurmen dostlargha tapshurdum .
Tengrining mewjutluqining ikkinchi xil ispati bolsa alem nezeriyisi boyiche ispatlash . Ottura esirdiki peylasoplarning biri bolghan tomas akiwna mushu xildiki ispatni kötürüp chiqti . U didiki , ka’inattiki barliq tasadipiy mewjut bolghan shey’ilerni choqum melum bir tasadipiy bolmighan , yeni muqerrer bolghan mewjudat keltürüp chiqarghan . Bu xil ispatning nuqtineziri bolsa : « alemdiki tasadipiy we xalighanche mewjut bolghan shey’ilerni peqet we peqet muqerrer hem zörür bolghan bir mewjudat tengrige tayan’ghandila andin chüshendürgili bolidu . » diyiliwatqan « tasadipiy we xalighanche mewjut bolghan shey’iler» bolsa mewjutluqi bashqa bir shey’ining mewjutluqini özige shert qilghan shey’ilerni körsitidu . Bu yerde éytiliwatqini sewep-netije munasiwitidur . Her bir tasadipiy shey’ining mewjutluqi choqum bashqa bir shey’ining mewjutluqigha tayinidiken , ka’inattiki barliq shey’iler choqum melum bir bashqa shey’i sewebidin mewjut bolidu , yeni , her bir shey’ining mewjutluqining choqum melum bir sewebi bolidu , sewep-netije munasiwiti insaniyetning barliq bilimining asasi , shey’ilerning sewebini izdesh jeryanidila , insaniyet andin bilimge érishidu . Atalmish « hemme ishning sewebi bolidu » , « shamal chiqmisa derex lingshimaydu » digenler mushuni körsetse kirek . Shundaq qilip , biz sewep-netije munasiwitige asasen shey’ilerning mewjutluqining sewebini cheksiz halda sürüshtürüp keynige yandursaq , bu seweb-netije halqisining choqum bir bashlinish nuqtisi bolidu ( emdi «seweb-netije halqisining choqum bir bashlinish nuqtisi bolidu » dégen bu hökömning asasi zadi nede dégen so’algha kelsek , insanlar uninggha jawab birelmeydu , oxshashla tomas akiwnamu jawab birelmeydu , kéyinkiler del mushu yerni tutuwilip uning ispatigha reddiye birishti ) , bu nuqtidiki shey’ining mewjutluqi bashqa her qandaq shey’ige tayanmaydu , eksiche , ka’inattiki barliq bashqa shey’ilerning mewjutluqi mushu nuqtining mewjutluqigha tayinidu ; Ka’inattiki barliq bashqa shey’ilerning mewjutluqi mushu yerdin , yeni muqerrrer hem zözür bolghan mewjudiyet tengridin bashlinidu . Tengrining özi bolsa héchnimige tayanmay , barchidin musteqil halda öz-özidin mewjut bolup turidu .
Tengrining mewjutluqining bu xildiki ispati « alem nezeriyisi ispati » dep atilishining sewebi shuki , bizning tasadipiyliqtin muqerrerlikke bolghan keltürüp chiqirish jeryanimiz del alemlik sewep-netije munasiwitini chiqish qilip turup élip birilghan . Biz « men nedin kelgen ? » dégen bu so’alni bir minut waqit serp qilip oylinip baqsaq , éhtimal bu xildiki ispatni tiximu obdan chüshinelishimiz mumkin .
Tengrining mewjutluqining üchinchi xil ispati bolsa meqsetchilik nezeriyisi ispati . Bu xil ispat hemmimizge tonushluq bolushi mumkin . Meqsetchilik nezeriyisi tengrining mewjutluqini ispatlap mundaq deydu : pütkül ka’inat melum bir garmoniye asasida tengpungluqini saqlighan halda mewjut bolup turidu , bu xil garmoniye peqet we peqet melum bir parasetlik eqil igisining meqsetlik halda lahiylep yasap chiqishi astidila andin mewjut bolushi mumkin . Ademge qarap baqayli , shunche yarishimliq qash-köz , beden , we uninggha maslashqan roh … Mana bularning hemmisi özlikidin peyda bolup shekillinelmeydu , choqum birer parasetlik eqil igisi meqsetlik halda lahiylep yasap chiqqan gep . Undaqta ka’inatni kim lahiyligen ? Elwette eng usta lahiyligüchi bolghan tengri-de . Emdi bu yerde « biz dewatqan garmoniye rastinla bir heqiqiy garmoniyemu yaki peqetla bizdiki xiyaliy tuyghumu ? Garmoniyilik we qanunyetlik ka’inatning némishqa choqum bir lahiyligüchisi bolmisa bolmaydu ? » dégen so’alni sorashqa toghra kélidu .
Tengri mewjutluqining yene bir ispati bolsa exlaqiy ispat . Bu ispatning qarishiche , exlaqiy prinsiplar bayan xaraktirlik bolmastin , belki ölchem xaraktirlik . U kishilerge shey’ilerning « néme » likini éytip bermestin , « mundaq bolushi kérek » likini éytip biridu .
Exlaqiy ölchem-prinsiplar bashqa fizikiliq shey’ilerge oxshimaydu , bashqa fizikiliq shey’ilerni sezgü eza we eqil-idrakqa tayinip bilishke bolidu , biraq biz herqanche qilsaqmu exlaqiy ölchem-prinsiplarni tejribe shekilide béshimizdin ötküzelmeymiz , uni sezgü ezagha tayinip bilelmeymiz . Dimek , exlaqiy ölchem-prinsiplarning kélish menbesini bilip bolmaydu . Halbuki , biz bilimizki , insaniyet dunyasida « toghra » , « xata » deydighan exlaq ölchemliri mewjut , « exlaq » ning özimu mewjut . Undaqta bu exlaq prinsipliri nedin kélidu ? Peqet we peqet fizikiliq madda dunyasining sirtida yigane mewjut bolup turghan birdinbir mutleq mewjutluq tengridin kélidu , exlaq prinsipliri insanlarning özidin kelmeydu . Chünki exlaq uqumi we exlaq prinsipliri he désila insanlarning tebi’iy arzu-hewes , nepsge xilap kélidu , eger insanlarning özige qoyup berse , héchgeptin-héchgep yoq özichila exlaq prinsipigha ige bolalishi mumkin emes . Shunga exlaq uqumi insanlardin üstün turidighan tengridin kélidu . Bu xildiki ispattin shuni keltürüp chiqirishqa boliduki , até’izmchilar ( xudasizlar ) ning exlaqliq bolalishi menggü mumkin emes . Biraq éniqki , exlaq té’izmchilar ( din’gha ishen’güchiler ) ghila mensup bolmastn , belki insaniyetke ortaq mensup . Shunga bu xildiki ispatmu asanla ret qilinishqa uchrishi mumkin .
Yuqirida éytip ötkenlirim insanlar özining eqil- idrakigha tayinip tengrining mewjutluqini ispatlaydighan bir qanche misal , kishini qayil qilamdu-yoq , buni oqurmenlerning dégini hésab . Elwette , nurghun kishiler tengrining mewjutluqini her qandaq usul bilen ispatlashqa qarshi turidu , ularning qarishiche , tengrining mewjutluqini ispatlashqa urunushning özi tengrige shek keltürgen bilen barawer bolup , bu kechürgisiz gunahtur . Buni mushu yerde toxtitay .
Nihayet , peylasoplar ezeldin qap yürek kélidu . Immeniyu’il kant tengrining mewjutluqini ispatlashqa urunmidi , belki tengrining mewjutluqining barliq ispatini yoqqa chiqirishqa urundi , melum menidin éytqanda , derweqe yoqqa chiqardi . Éhtimal , kant özining meshhur esiri « sap idrak tenqidi » dégen esiride , tengrining mewjutluqining eqliy-idrakiy ispatining eng axirqi mumkinchilikinimu yoqqa chiqarghinida , ikkili tereptikiler , até’izmchilar we té’izmchilar könglide shadlan’ghan bolushi mumkin , chünki kantning qarishiche , tengrige da’ir eqli ispatlarning bir-biri bilen jangjalliship yürüshi pütünley bihude awarichiliq idi . Chünki tengrige alaqidar her qandaq bilim pütünley insanlarning bilish da’irsidin halqip ketken bolup , tengrining mewjut yaki emeslikini insanlarning bilelishi mumkin emes idi . Da’irsi insanlarning tejribe da’irsidin halqip ketken halda ishlitilgen eqliy tepekkurgha tayinip érishilgen her qandaq hökümning her waqit oxshashla eqliy tepekkurgha tayinip érishilgen qarimu-qarshi hkkümini tépishqa bolatti . Yeni insanlar özining eqli-idrakiy tepekkurigha tayinip ezeldin özining béshidin ötmigen , shundaqla menggü béshidin ötküzüshi mumkin bolmaydighan shey’iler toghrisida xulase chiqirishqinida , ular oxshash bir shey’i toghrisida pütünley qarimu-qarshi bolghan ikki xil hökümge ériship ziddiyetke pétip qalatti . Bu xildiki shey’iler tengridin bashqa yene roh , menggülük hayatliq , alemning bashlinishi , mutleq erkinlik qatarliqlarni öz ichige alidu . Tengri ezeldin héchkimning béshidin ötmigen shuningliq bilen tejribisigimu aylanmighan , shundaqla her qandaq kishining tejribisige aylinishimu menggü mumkin bolmaydighan bolghachqa , eqli tepekkurgha tayinip érishilgen tengrining mewjutluqigha da’ir ispat bar yerde , choqum tengrining mewjut emeslikige da’ir ispatmu bar , ikki terep bir-biri bilen talash tartish qilishi mumkin , biraq ular hemmisi özi bilmeydighan nerse üstide talash-tartish qilishidu , hem ezeldin bir terep yene bir terepke qayil bolmaydu . Shunga kantning qarishiche , tengrige alaqidar ispat we buningdin kélip chiqqan de-talashlarning hemmisi bihude xalas . Tengrining bar-yoqluqini biz bilelmeymiz , biraq exlaq nuqtisidin chiqish qilghanda , tengrini « bar » dep turushmu bir xil zörüriyet bolushi mumkin , biraq bu xil perez bilen « tengri heqiqetenmu barken » dep kisip éytish pütünley bashqa-bashqa ikki ish .
Kéyin kant özining « sap idrak da’irsidiki din » dégen kitabida bu toghrisida kengri pikir yürgüzdi . Kantning qarishiche , exlaq dindin kélip chiqmaydu , belki din exlaqtin kélip chiqidu . Insanlarning insan bolush süpitidiki sap idraki we erkin iradisi insanlargha ular shertsiz boysunushi telep qilinidighan exlaq prinsipi bilen teminleydu , bu insanlarni insan qilidighan tüp mahiyiti . Biraq , shuning bilen bir waqitta , insanlar özining haywaniyliqidin pütünley qutulup bolalmighanliqidin , achközlük , nepsaniyetchilik , shexsiyetchilik , hurunluq , ajizliq dégenlerning iskenjisidin pütünley qutulup bolalmighan . Del mushu seweptin , insanlar özining insaniy mahiyiti ulargha buyruq qilghan exlaq prinsiplirigha özlükidin ri’aye qilalmaydu , shuning bilen ular hemmige qadir bolghan tengrini özige tiklep , özining exlaqiy mejburiyitini ada qilishtiki nazaretchisi we dewetchsi qiliwalidu . Yene kélip , bu tengri hemmige qadir , hemmidin méhriban we hemmini bilip turidighan bolushi kérek , chünki insanlar rezillikning hemmige qadir bir mewjudat teripidin jazalinishini , özi özining haywaniyliqidin qutulalmay ötküzgen sewenliklirining hemmidin méhriban bir mewjudat teripidin kechürümge érishishini , özi qilghan yaxshiliqlarning bolsa hemmini bilip turidighan bir mewjudat teripidin bilinip , mukapatlinishini ümid qilidu . Uning üstige , nsanlarning haywaniyliqtin qutulghan mahiyitidin élip éytqanda yaxshiliq , güzellik we heqiqetke mayil bolghanliqtin we her waqit mukemmellikke intilidighanliqi üchün , hemde mukemmel bolghan yaxshiliq , güzellik we heqiqetke bu dunyada érishish mumkin bolmighanliqtin , mukemmel hem mutleq bolghan yaxshiliq , güzellik we heqiqet dégendek süpetlerni tengrige yüklep , özi ölgendin kéyin shulargha érishishni arzu qilidu . Dimek , tengrining barliq güzel süpetliri peqet we peqet insanlarning arzu-hewes , intilishliridin kélip chiqqan bolup , tengri insanlarni emes , belki insanlar tengrini yaratti . Kantning bu bayanlirini körüp , ademning shundaq dégüsi kélidu : « tengri bolsa insanlarning ajizliqi , qorqunchaqliqi ,rezilliki , achközlüki , temexorluqi shundaqla hurunluqining mehsuli . »
Emdi karl markisqa kelsek , u dinning « insan mahiyitining özidin yatlishishining netijisi » dégenni qobul qilghandin kéyin , yenimu ichkirilep bu xil yatlishishning sewebini izdidi . Markisning din toghrisidiki köz qarishini bayan qilghanda , uning « din bolsa xelqning epyüni » dégen sözini eslep ötsek hazirche yéterlik . Gerche köpchilikimiz epyün chékip baqmighan bolsaqmu , epyünning adem bedinige néme ish qilidighanliqidin anche-munche xewerdar . Aldi bilen , epyun qisqa mezgilde edemni mest qilip , huzurlanduridu , ré’alliqtin pütünley qol üzdürüp , ademni « menggülük » bext ichide elleyleydu . Arqidin , uning zehiri özini körsitishke bashlaydu , uzun mezgil epyün chékish beden’ge intayin ziyanliq .
Kishiler némishqa u dunyadiki bextke shunche intilidu ? Chünki bu dunyadiki hayat unche bextlik emes ; Bexitlik bolmayla qalmastin , belki azap oqubetke tolghan . Markis éyttiki , kishiler din’gha itqad qilish jeryanida , özi yashawatqan ré’al dunyadin pütünley qol üzüp , u dunyagha bolghan ümid ichide jennetke kérishni saqlap ötüshi mumkin . Bu halda , u özi yashawatqan jem’iyetni yaxshilashni , qulluqtin qutulup ghoruri bilen bu dunyada yashashni xiyalighimu keltürmesliki mumkin , chünki ularning ghoruri del ularning itqadida , u dunyada , jennette .
Mana bular méning din we pelsepe toghrisidiki qisqiche bayanlirim . Peylasoplarning idysini pütünley toghra bayan qildim , dep éytalmaymen , oqurmen dostlarning méning bayanlirimini yaqturush-yaqturmasliqighimu bir néme diyelmeymen . Biraq , meyli biz qandaqla oylimayli , choqum até’izmni özining eslidiki menisi boyiche heqiqiy türde chüshinishimiz kérek , « markisizmliq até’izm terbiyisi » biz kéchikimizdin bashlapla anglap kéliwatqan uqum , markismu eyni chaghda insaniyetning erkinliki üchün bir ömür küresh qilishni özige néshan qilghanidi .
Aptori : memtimin
2014-yil 1-ay , künming
Aptordin :
Bu maqale munu tor békiti
http://philosophers101.com/?page_id=493
Diki derslikni terjime qilish shundaqla uni özümning chüshenchisi bilen birleshtürüsh asasida pütüp chiqti . Shuni dep ötüshni zörür taptimki , bu maqale hergizmu muntézim ilmiy maqale emes , ilmiy maqalining ölchimidin tixi yéraq . Shunga bezi oqurmen dostlar ilmiy maqalining ölchimide turup mezkur maqalini we méni ilmiy sapasi yoqken , dep tenqidlimekchi bolsa , men u tenqidni alliqachan qobul qilip boldum , shunga bu yerde yene dep yürüshning orni yoq . Men bu munberde melum bir unwan üchün déssirtatsiye yaqilimaywatqan bolghandikin , maqalini chüshinishlik , ammibap qilip yézishni aldinqi orun’gha qoydum . Eger maqalide körsitilgen peylasoplarning idiyisige qarita xata melumat birilgen , dep qaralsa , uni qayta muhakime qilsaq bolidu .
Yene birsi , oqurmen dostlarning mezkur maqalida dep ötülgen idiyelerge , bolupmu até’izimgha toghra we keng qorsaq mu’amilide bolushini soraymen . Bir xil idiye , bir xil pikir özining qarimu-qarishi teripi bilen ziddiyetlinish jeryanidila andin öz qimmitini tapalaydu .

Gérman Peylasopi Kantning dunyasi[1][2]


Autori: Manférd Géyir

« Ka’inat uqumi » buyerde her bir insan choqum köngül bölidighan ishlarning uqumi

« nahayiti yaxshi ! »
Uning sekratta qilghan bu sözi anche éniq anglanmisimu , emma chüshen’gili bolatti . Ejiba , pütünley küchidin qalghan kant qizil haraq bilen suning arilashmisidin hasil qilin’ghan ichimlik uning eng axirqi ussuzluqini basqandin kéyin , özini « nahayiti yaxshi hés qildim » démekchimu ? Yaki u « ichip boldum » démekchimu ? We yaki u éhtimal özining pütkül hayatini xulasilewatqandu , uning hayati 1804-yili 2-ayning 12-küni yérim kéchide axirqi chékige yetkenidi . Bu bir kem – kütisiz hayatmu ? Belkim u özining mushu hökümi arqiliq , özining hayatni uzartish sen’itining axirqi chekke yetkenlikini ipadilimekchidu .
Uning ölüm aldidiki sözining menisi shunchilik mol , uning hayati we eserliri shunchilik murekkep we chigich . Kant hazirqi zaman kishilirining mewjutluqining aldinqi sherti bolghan ziddiyet we jiddiychiliklerni kélishtürüshni xalimighan idi . U munu töt chong mesilini otturigha qoydi :
Men némini bileleymen ?
Men néme qilishim kérek ?
Men némini ümid qilsam bolidu ?
Insan dégen néme ?
Bu töt mesile eng axirqi éniq jawabqa érishelmidi . Bu yerde héchnéme jezmleshtürülmigen , pelsepidiki öz béshimchilarning dewri bilen wehiyi heqiqitining dewri alliqachan ötüp ketkenidi . Kant eqliy bilish iqtidarining özining xataliqi tüpeylidin qalaymiqanchiliqqa pétip qalidighanliqini , gerche bu xataliqlarni tüzitishke urunsimu , biraq ularni ezeldin yiltizidin yoqitalmaydighanliqini bayqidi . Exlaq jehettki kem-kütisiz turmushni emeliyleshtürüshke bölün’gen köngül peqet özining yéngilmes reqibi tereptinla andin sewirchanliq we küch-quwwetke érisheleytti . Insanlar gerche bir mezgil özi arzulighan bextni béshdin kechürsimu , biraq mumkin bolghan barliq maddi mal-dunyalar peqet xiyaliy dunyadila andin heqiqiy we uzaq muddetlik idi . Undaqta insanlarchu ? Kantning qarishiche , yashash nuqtisidin éytqanda , adimizat bolsa erkin heriketlinip bezibir ishlarni bashqa élip chiqalaydighan janiwar bolup, bu xil erkinlik dunya tarixining tereqqiyat musapisi jeryanigha séngip ketkenidi . Idrak jehettin élip éytqanda , dunya tarixi musapisi omumyüzlük qalaymiqanchiliqni özide ipade qildi , bu yerde néshan we tertip yoq bolup , nadanliq , zorluq we buzghunchiliqqa tolup ketkenidi . Kant asasiy jehettin shuninggha ishinettiki , isanlar egme yaghachtin pütülgen bolup , uningdin her qandaq tüz nerse yasap chiqqili bolmaytti .
Kant ümidwar meripetchi mutepekkurmu emes , algha basqan étqadchimu emes idi . Dunya sehniside qoyuliwatqan rehim-shepqetsiz hezilkeshliklerge yüzlen’ginide , u köngli yumshaq miskinlikni talliwaldi . Gerche barche ishlar « nahayiti yaxshi » dégen bu höküm bilen zit bolsimu , biraq toxtimay körüliwatqan alametler emeliy ri’alliqning hazirqidin téximu yaxshi bolushi kéreklikidin dérek birip turatti . Yashnip qalghan kant eng axirqi qétim özidin : insaniyet tarixida zadi ilgirlesh bolup baqqanmu – yoq ? Dep sorighinida , u bir xil « tarixiy bésharet » ni sözlep ötti . Bu xil bésharet gerche héchnémini ispatliyalmisimu , biraq u insan tebi’iyitide héchbolmighanda özini yaxshiliyalaydighan iqtidarining barliqini ipadiligenidi . Mana bu erkinlik we barawerlik toghrisidiki iddiye bolup , fransiye énqilabining dewrdéshi bolush süpiti bilen , kant ularni tolup tashqan qizghinliq ilkide tetqiq qilghanidi . Gerche bu qitimliq énqilab jeryanida nurghunlighan wehime peyda bolghan bolsimu , biraq kishiler inqilab iddiyisige tentene qilish bilen bir waqitta , bezi nersilerning menggü untulmasliqi kéreklikini bilip yetti .
Bizning qarishimizche , kantning dunyasi bir simwolluq dunya . Kantning özimu bir tarixiy simwolgha aylandi , uning hayati we ish-izlirigha qiziqquchi her bir adem bu simwolni noqul emeliyet süpitide qarimasliqi kérek . « immeniyu’él kant » dégen bu isim 1724-yili 4-ayning 22-küni konsbérgda tughulup , 1804-yili 2-ayning 12-küni konsbérgda alemdin ötken , nurghunlighan eserlerni qaldurup ketken bir shexsningla ismi emes ; « immeniyu’él kant » yene bir simwol . U yawropa iddiye tarixining ichki qismidiki bir untulghusiz ishqa wekillik qilidu . Kant pelsepisining mewjutluqi fransiye énqilabigha oxshash , insaniyet tarixida yüz birishi mumkin bolghan ilgirleshning namayendisi .
Kantning dunyasi mol hem mezmunluq bir dunya . U hergizmu mexsus medris pelsepisining sistémiliq telimatlirini tetqiq qilmidi , belki diqqitini merkezleshtürüp , insanlarning omumyüzlük diqqet étibarini qozghaydighan bilish nezeriyisining ka’inat uqumlirini tetqiq qildi . Mushundaq bir peylasopning terjimhalida , biz choqum mundaq köp xilliqni tonushturushimiz kérek : aldi bilen 18-esirdiki konsbérg , u ömirining mutleq köp qismini mushu yerde ötküzgen . Bu yerde uning insaniyetning bilish iqtidari we ka’inatqa alaqidar tonushini kéngeytishke mas kilidighan tupraq bar . Bu yene uning dostliri bilen bolghan alaqe dunyasi , waqitning ötüshi bilen toxtimay özgiridu ; Bu jeryanda u peqet melum xil yoshurun rewishtila bir eyni dewr ichide turidu ; Bu yerde uning ulughwar tepekkur ishliri bar bolup , bu dunya uning mesilini otturigha qoyidighan we tepekkur qilidighan , kitab oqush we yéziqchiliq jeryanida körülidighan idiye-tepekkurining dunyasi . Bu yer yene ezeliylik[3] alimidiki tepekkur dunyasi . Uning bu ezeliylik alimidiki tepekkuri métafizikining négizlik we axirqi üch so’aligha jawab birishni néshan qilghan :
Tengri mewjutmu ?
Bir pütün gewde süpitidiki ri’al dunya zadi qandaq ?
Özümni néme dep chüshensem bolidu ?
Kantning dunyasi bolsa esli mewjut bolushqa tégishlik dunya bolup , bizge nisbeten éytqanda u bir ré’al dunya , chünki u tinchliq mesilisidin tartip biz déyeleydighan we oyliyalaydighan nersilerning chékgiche , din , siyaset we exlaq peylasoplirining qutquzghuchi ilah toghrisidiki aldamchiliqqa tolghan wedilirigiche bolghan barliq muhim rohiy we siyasi jehettiki bizning yoluqushimiz mumkin bolghan qiyinchiliqlirimizning hemmisini dégüdek öz eserliride namayan qildi , shundaqla ularning hel qilish charisini imkanqeder otturigha qoydi ; Shuning bilen bir waqitta , kantning bu dunyasi yene emeliyetke alaqidar her qandaq bayan we chüshendürüshler chüshendürelmeydighan exlaq dunyasining prinsipini otturigha qoydi . Bu exlaq dunyasida barliq puqralar erkinlik we barawerliktin behriman bolalaytti ; Bu dunyada , eqil – idrakning soti gerche insanlargha munazirilishish hoquqi bergen bolsimu , biraq urush qilishqa hoquq bermigen idi .
Memtimin terjimisi
2014-yil 3-ay
Izahat :
[1]mezkur maqale merkiziy terjime neshiriyati 2012-yil 7-ayda neshir qilghan menférd géyrning « kantning dunyasi » ( xenzuche neshiri ) namliq kitabning aptor teripidin yézilghan kirish sözidin ibaret .
[2]gérmaniye büyük peylasopi immeniyu’él kant 1724-yili sherqiy prussyening konsbérg digen yiride tughulup , 1804-yili yene shu yerde qaza qilghan . Kant ömür boyi yurtidin ayrilip baqmighan , bir ömür öylenmigen , u pütkül hayatini insaniyetning bext-sa’aditi toghrisida oylinishqa serp qilghan . U soqrat , eplaton , aristotél , dékart , gégél , markis qatarliq büyük peylasoplar bilen bir qatardiki ulugh peylasoptur . Deslepki chaghlarda kant teb’iy pen tetqiqatchisi idi , bolupmu astronomiyediki netijisi alahide bolup , ka’inatning shekillinishidiki «tumanliq qiyasi » nezeriyisini otturigha qoyghan .kiyin u hyumning shübhichilik pelsepisining tesiride , insanlarning eqil-idrakining özi oylighandek unchiwala ishenchlik emeslikini körüp yitidu , shuning bilen u insanlarning bilish iqtidarini tetqiq qilishqa kiriship kitidu .kantning « tenqid pelsepisi » ene shundaq bashlan’ghanidi . Uning tunji hem eng muhim esiri bolghan « sap idrak tenqidi » neshir qilin’ghanda , u alliqachan 57 yashqa kirip bolghanidi , biraq bu peqetla bashlinish idi ,xalas .shuningdin kiyin u « her qandaq métafizikigha muqeddime » , « emelyleshtürüsh idrak tenqidi » , « höküm qilish iqtidari tenqidi » , « exlaq métafizikisigha asas » , « sap idrak da’irsidiki din » , «qollinishchan insanshunasliq » , « menggülük tinchliq » , « exlaq métafizikisi » qatarliq ölmes eserlerni qaldurup ketti . U markisizmning muhim menbeleridin biri bolghan gérmaniye klassik pelsepisining asaschisi bolup , yéqinqi zamandiki eng ulugh peylasop dep teriplinidu .
[3]«ezeliylik » dégen söz « tejribidin awal » dégenni ipadileydu ( rehim yüsüp « xenzuche-uyghurche pelsepe atalghuliri qollanmisi » ) , « tejribidin kéyin » dégen sözge nisbeten éytilghan . Kantning qarishiche , insanlarning barliq bilimi bashtin ötken ishlar , yeni tejribidin bashlinidu , biraq bilimning hemmisi tejridin kelmeydu ; Bilimning shekillinishi üchün , tejribidin bashqa yene insanlarda bezibir tejribidin awalqi , tejribige asaslanmighan ezeliy bilimler bolidu , tejribe bilen ezeliylik birleshkendila andin bilim hasl bolidu . Kantning büyük esiri bolmish « sap idrak tenqidi » ( bezi yerlerde « sap eqil tenqidi » dep éliniptu , biraq bilishimche bu kitabning uyghurche terjimisi téxi yoq ) insanlarning qaysi ezeliyi bilimlirining barliqi , mushu ezeliyi bilimler bilen tejribining qandaq bérikip bilimni qandaq hasil qilidighanliqini muhakime qilidu . Shunga kantning pelsepisini beziler « ezeliylik pelsepisi » depmu ataydu .

Kantning qarishiche , insanlarning eqil-idraki özining pütkül bilimini omumlashturup birleshtürüsh arqiliq mukemmellikni qoghlishish mahiyiti tüpeylidin , tejribe dunyasighila ishlitishike bolidighan chüshinish katégoriyelirini xata halda tejridin sirtqi dunyagha ishletkenlik sewebidin , bir-birini qayil qilalmaydighan , emma oxshashla inawetlik « ikki höküm ziddiyiti » ge pétip qalidu , « ikki höküm ziddiyiti » jem’iy töt guruppa bolup , ular töwendikilerdin ibaret :
1-guruppa ziddiyet :
Höküm : ka’inatning waqit jehette bir bashlinishi bar , boshluq jehette bir chéki bar .
Qarshi höküm : ka’inatning bashlinishi yoq , boshluq jehette chékimu yoq , ka’inat waqit we boshluq jehette cheksiz .
2-guruppa ziddiyet :
Höküm : dunyadiki birikme gewdilerning hemmisi choqum addi qisimlardin tüzülgen , dunyada addi gewde yaki addi gewdidin tüzülgen birikme gewdidin bashqa héchnime mewjut emes .
Qarshi höküm : héchqandaq birikme gewde addi qisimdin tüzülmigen , dunyada addi gewde mewjut emes .
3-guruppa ziddiyet :
Höküm : tebi’et qanunigha asaslan’ghan sewep-netije munasiwiti hadisilerni chüshendürüshtiki birdinbir sewep-netije munasiwiti emes , hadisilerni chüshendürüsh üchün , choqum yene erkinliktin kilip chiqqan sewep- netije munasiwitimu bar dep qarash kérek .
Qarshi höküm : erkinlik yoq , dunyada yüz bergen her qandaq hadise peqetla tebi’et qanunigha asasen bolidu .
4-guruppa ziddiyet :
Höküm : dunyada yaki dunyaning bir qismi süpitide , yaki dunyaning sewebi süpitide bir mutleq muqerrer mewjutluq bar .
Qarshi höküm : dunyaning bir qismi süpitidiki muqerrer mewjutluq yoq, dunyaning sirtida dunyaning sewebi süpitidiki muqerrer mewjutluqmu yoq .
Kant özining « sap idrak tenqidi » dégen büyük esiride , bu ziddiyetlerning menbesi , kilip chiqish sewebi , her bir xil höküm we qarshi hökümning ispatlinish jeryani , ularni hel qilish charisi , ularning roli toghrisida nahayiti tepsili we qayil qilarliq melumatlarni berdi .
Otfréd xof özining « kantning ‹ sap idrak tenqidi › hazirqi zaman pelsepisining ultéshi » dégen kitabining 249 – bétide mundaq deydu : « hazirqi zamandiki alem tereqqiyati toghrisidiki eng ilghar dep qaralghan üch xil nezeriyening héchqaysisi 1-guruppa ‹ ikki höküm ziddiyiti › din kélip chiqqan talash tartishlarni hel qilalmaydu . »
Alem fizikisi nuqtisidin qarighanda , siz kantning « ikki höküm ziddiyiti » ge qandaq qaraysiz ? Sizningche u hazir hel boldimu ?

Kantning qarishiche , insanlarning eqil-idraki özining pütkül bilimini omumlashturup birleshtürüsh arqiliq mukemmellikni qoghlishish mahiyiti tüpeylidin , tejribe dunyasighila ishlitishike bolidighan chüshinish katégoriyelirini xata halda tejridin sirtqi dunyagha ishletkenlik sewebidin , bir-birini qayil qilalmaydighan , emma oxshashla inawetlik « ikki höküm ziddiyiti » ge pétip qalidu , « ikki höküm ziddiyiti » jem’iy töt guruppa bolup , ular töwendikilerdin ibaret :
1-guruppa ziddiyet :
Höküm : ka’inatning waqit jehette bir bashlinishi bar , boshluq jehette bir chéki bar .
Qarshi höküm : ka’inatning bashlinishi yoq , boshluq jehette chékimu yoq , ka’inat waqit we boshluq jehette cheksiz .
2-guruppa ziddiyet :
Höküm : dunyadiki birikme gewdilerning hemmisi choqum addi qisimlardin tüzülgen , dunyada addi gewde yaki addi gewdidin tüzülgen birikme gewdidin bashqa héchnime mewjut emes .
Qarshi höküm : héchqandaq birikme gewde addi qisimdin tüzülmigen , dunyada addi gewde mewjut emes .
3-guruppa ziddiyet :
Höküm : tebi’et qanunigha asaslan’ghan sewep-netije munasiwiti hadisilerni chüshendürüshtiki birdinbir sewep-netije munasiwiti emes , hadisilerni chüshendürüsh üchün , choqum yene erkinliktin kilip chiqqan sewep- netije munasiwitimu bar dep qarash kérek .
Qarshi höküm : erkinlik yoq , dunyada yüz bergen her qandaq hadise peqetla tebi’et qanunigha asasen bolidu .
4-guruppa ziddiyet :
Höküm : dunyada yaki dunyaning bir qismi süpitide , yaki dunyaning sewebi süpitide bir mutleq muqerrer mewjutluq bar .
Qarshi höküm : dunyaning bir qismi süpitidiki muqerrer mewjutluq yoq, dunyaning sirtida dunyaning sewebi süpitidiki muqerrer mewjutluqmu yoq .
Kant özining « sap idrak tenqidi » dégen büyük esiride , bu ziddiyetlerning menbesi , kilip chiqish sewebi , her bir xil höküm we qarshi hökümning ispatlinish jeryani , ularni hel qilish charisi , ularning roli toghrisida nahayiti tepsili we qayil qilarliq melumatlarni berdi .
Otfréd xof özining « kantning ‹ sap idrak tenqidi › hazirqi zaman pelsepisining ultéshi » dégen kitabining 249 – bétide mundaq deydu : « hazirqi zamandiki alem tereqqiyati toghrisidiki eng ilghar dep qaralghan üch xil nezeriyening héchqaysisi 1-guruppa ‹ ikki höküm ziddiyiti › din kélip chiqqan talash tartishlarni hel qilalmaydu . »
Siz kantning « ikki höküm ziddiyiti » ge qandaq qaraysiz ? Sizningche u hazir hel boldimu ?

Terjime qilip tüzgüchi : memtimin

Uyghur Xelq Maqal-Temsilliridiki Pelesepiwi Idiyeler


Töshük Ibrahim

Uyghur xelq maqal-temsilliri bolsa uyghur xelqining sen’et talanti we kolliktip eqil-parasiti barliqqa keltürgen bibaha medeniy miras . 11-esirde ötken uyghur tilshunasi mehmud qeshqerining meshhur esiri << Türkiytillar Diwani>> we yüsüp xas hajipning shahane esiri << Qutatqu Bilig>>qatarliqlardin shuni körüwilishqa boliduki , uyghur xelq maqal-temsillirining tarixi uzun , mezmuni mol bolup , roshen milliy alahidilikke ige . Nurghunlighan maqal-temsiller uyghur xelqining dunya qarishi , kishilik hayat qarishi , exlaq qarishi shundaqla örp-aditi qatarliq jehetlerdiki alahidilikini ekis ettürgen . Bundaq maqal-temsillerning mol pelsepiwi idiyelerni öz ichige alidighanliqini démisekmu öz-özidin melum bolup turuptu . Bu maqal-temsillerdiki pelsepiwi idiyelerni tetqiq qilish yalghuz uyghurlarning pelsepiwi idiyisini chüshinishte zörür bolupla qalmastin , belki yene jungxua milletlirining pelsepiwi idiyisini béyitishtimu muhim ehmiyetke ige . Mushu xil tonush asasida , men özümning uyghur xelq maqal-temsilliridiki pelsepiwi idiyelerni tetqiq qilishtin kelgen chüshenchemni bu yerde ortaqlashtim , köpchilikning telim-tenbihlerni birishini qarshi alimen .
Birinchi , matériyalizmliq idiye
Madda bolsa birlemchi ( birinchi orunda turidu ) , ang bolsa ikkilemchi ( ikkinchi orunda turidu ) , madda angni belgileydu , mana bu matériyalizmning tüp prinsipi . Bu prinsip kishilerdin dunyani bilish , dunyani özgertish , jümlidin her qandaq ish qilish jeryanida birdemlik hayajan we xiyalgha tayanmasliqni , belki obyéktip emeliyetni chiqish qilip turup , obyéktip qanuniyet boyiche ish körüshni , subyékitning obyékitqa mas kilishini telep qilidu . Uyghur xelq maqal-temsillirining ichide bu xil pelsepiwi idiyeni ekis ettüridighini az emes . Mesilen ,
Yotqan’gha qarap put sun ,
Qazanda néme bolsa chömüchke shu chiqidu ,
Néme térisang shuni alisen
Qatarliq maqal-temsiller qimmetlik matériyalizmliq köz qarashni ipade qilghan . Mesilen , “ yotqan’gha qarap put sun “ dégen bu temsilning déginide , kishiler putini sunalamdu-yoq , bu hergizmu ularning subyéktiw arzu-ümid we iradisige baghliq bolmastin , belki “ yotqan “ din ibaret bu obyéktip shey’ining uzun-qisqiliqigha baghliq , eger uzun bolsa putni sunup uxlighili bolidu ; Eger qisqa bolup qalsa , putni yighip uxlashqa toghra kilidu . Bu yerde ekis ettürülgini ,“ yotqanning uzun qisqiliqi bolsa birinchi amil , kishilerning putini sozup uxlash arzusi bolsa ikkinchi amil “ dégen bu qa’ide .
Biz uyghurlarning ata bowilirimiz gerche “ madda angni belgileydu “ dégen bu ilmiy prinsipni nezeriye shekilide bayan qilmighan bolsimu , biraq turmush emeliyitide alliqachan bu prinsipni tonup yetken shundaqla uninggha boysun’ghan . Mesilen
Qazanda néme bolsa chömüchke shu chiqidu ,
Néme térisang shuni alisen,
Quruq taghar öre turmaydu
Qatarliq maqal-temsiller téximu éniq qilip shuni ipadileyduki , subyéktiw irade obyéktip mewjutluqni belgilimeydu , belki obyéktip mewjutluq subyéktiw angni belgileydu . Uningdin bashqa yene
Söz bilen polu pishmas , may bilen gürüch lazim
Dégen temsildimu maddining angni belgileydighanliqi ipadilen’gen .
Ikkinchi , diyaléktikiliq idiye
Markisizmliq diyaléktika —- qarimu-qarshiliqning birdeklik qanuniyiti bizning ziddiyetlerni tehlil qilish , mesililerni hel qilishimizdiki asasliq usul , bu xil usul kishilerning mesililerni közitish we hel qilishi üchün nigizlik yol bilen temin etti . Uyghur xelq maqal-temsilliride mushu xildiki sadda diyaléktikiliq idiye bar . Mesilen ,
Chiqmaqning chüshmiki bar,
Almaqning bermiki bar,
Kelmekning ketmiki bar
Qatarliq maqal-temsillerdiki “ chiqish we chüshüsh “ , “ élish we birish “ , “ kilish we kétish “ qatarliqlar tolimu sadda bir rewishte qarimu-qarshiliqning birdeklik munasiwitini ekis ettürgen . Eger kündilik turmush we xizmet jeryanida , peqet “ chiqish “ la bolup “ chüshüsh “ bolmisa , “ élish “ la bolup “ birish “ bolmisa , peqet “ kilish “ la bolup “ kétish “ bolmisa , undaqta kishilerning bir-biri bilen bolghan munasiwiti üzülüp qilip , türlük xizmetlerni dawamlashturghili bolmaydu . Qisqisi , bu maqal-temsiller uyghur xelqi arisida keng tarqalghan bolup , bir xil yoshurun yitekchi idiyege aylinip ketken . Del mushundaq diyaléktikiliq idiye bar bolghanliqtin , uyghur xelqi jem’iyetning iqtisad , medeniyet qatarliq her qaysi saheliride uchqandek ilgirlesh we tereqqiyatlargha érishti .
San we süpetning özgirish qanuniyiti bolsa matériyalizmliq diyaléktikining asasliq prinsiplirining biri . Sanning özgirishi süpetning özgirishini keltürüp chiqiridu , süpetning özgirishi yene yéngi bir san özgirishige sewep bolidu ; Süpet özgirishi bolsa ilgiriki san özgirishining axirlishishi , yéngi bir san özgirishining bashlinishi … Mushu xil öz ara munasiwette bir-birige aylinidu . Mana bu san we süpetning özgirish qanuniyiti yaki san we süpetning bir-birige aylinish qanuniyiti . Konilar “ qedemler yighilmisa yéraqqa barghili bolmas , éqinlar qoshulmisa derya-déngiz bolmas “ dep éyitqan , mana bu san ( miqdar ) özgirishining süpet özgirishini keltürüp chiqiridighan qanuniyetning özi . Uyghur xelq maqal-temsilliridimu
Köp tükürse köl bolur,
El puh dése boran chiqidu,
Qum yighilsa tagh bolur , el yighilsa bagh bolur
Dégenler bar . Diyaléktikiliq tereqqiyat özgirish köz qarishi boyiche shey’ilerni közitish bolsa uyghur xelq maqal-temsilliridiki yarqin nuqta . Mesilen
Eyipsiz dost izdigen dostsiz qalar
Dégen bu maqalda , bu dunyada kem-kütisiz insanning yoqluqini , eger siz nuqsansiz , menggü xatalashmaydighan dostni izdimekchi bolsingiz , undaqta sizning menggü dost tutalmaydighanliqingizni ipadiligen , chünki ré’al dunyada ezeldin mutleq mukemmel insan bar bolghan emes . Yene mesilen ,
Dunyada ikki ölüm yoq , birdin qutulghan héchkim yoq,
Qiriliq bilen ölmes , yashliq bilen turmas
Dégen maqallarning aldinqisida ,“ hayatliq bolidiken choqum ölümmu bolidu , her qandaq insan ölümdin qéchip qutulalmaydu , ölüm bolsa qarshilashqili bolmaydighan teb’iy qanuniyet “ dégen nuqtinezer ipade qilin’ghan ; Kéyinkiside bolsa ,“ adettiki ehwalda yashan’ghanlar awal alemdin ötüp kétidu , biraq yashlar baldur kétidighan ehwallarmu bolup turidu “ dégenni ipade qilghan . Diniy idiye keng omumlashqan zamanlarda , uyghur xelqi arisidiki ilghar ziyaliylar “ bu alem “ , “ u alem “ we “ hayat-mamat teqdirge baghliq “ qatarliq köz qarashlarni yértip tashlap , hayat we ölümning teb’iy qanuniyet ikenlikidek nuqtinezerni otturigha qoyalighan , bu nuqtinezerler hem asta-asta maqal-temsil shekilide xelq arisigha keng tarqalghan , bu xil ehwal shübhisizki bir chong ilgirlesh hésablinidu .
Üchinchi , bilish nezeriyesi
Emeliyleshtürüsh köz qarishi bolsa diyaléktikiliq matériyalizmning bilish nezeriyisidiki eng asasliq nuqtineziri . Diyaléktikiliq matériyalistik bilish nezerisining qarishiche , emeliyleshtürüsh bolsa bilishning asasi . Insanning bilimi uning kallisida özlükidin shekillinip qalmaydu , shundaqla asmandinmu chüshmeydu , heqiqetke alaqidar bilimlerning hemmisi emeliyleshtürüshtin kilidu . Uyghur xelq maqal-temsilliri bu jehettimu intayin mol . Mesilen ,
Ish ustisidin qorqidu ,
Tömürchining qolida tömür iman éytidu
Dégen bu maqallarda , peqet emeliyleshtürüshtin ötüp mol tejribige ige bolghandila andin ishlarni yaxshi qilghili bolidighanliqi chüshendürülgen .
Usta körmigen shagirit her muqamda yorghilar ,
Sha kichik tikken toqumning aldi-keynining perqi yoq ,
Hüniri yoq kishning , mezzisi yoq ishining
Qatarliq maqallarning hemmisi ögenmey , emeliyette körsetmey we tejribe qilmay turup toghra tonushqa ige bolghili bolmaydighanliqini , ishning épini bilelmeydighanliqini , qarighularche ish körüp , qéqilip-soqulup , héch ishni bashqa élip chiqalmaydighanliqini ipadiligen .
Qoli gül étidu ghiza , qoli gal tartidu iza ,
Hünerlik er xar bolmas
Qatarliq maqallarning hemmisi emeliyleshtürüshning bilim élish we hüner igelleshtiki muhimliqini , shundaqla bilimlik kishining ezeldin bashqilarning hörmiti we qarshi élishigha sazawer bolidighanliqini oxshimighan derijide chüshendürgen .
Uyghurlar islam dinigha étqad qilidighan bolup , “ allah hemmidin ulugh “ , “ allah barche mewjudatni yaratqan “ , “ hemmini xudayim bergen “ , “ ademning ilimi we bilimini allah ata qilghan “ dégendek diniy ehkamlar uzun muddet kishilerning idiyiside hökümran orunda turghan . Biraq , uyghur emgekchi xelqi we hünerwen ustilar , ilghar ziyaliylar özimu bilip-bilmigen halda “ emeliyleshtürüsh birinchi orunda “ , “ bilim emeliyettin kilidu “ dégen nuqtinezerni otturigha qoyghan , bu eyni chaghdiki diniy xurapatliq we fi’odal hökümranliqqa qarshi élan qilin’ghan bir chong jeng ; Shübhisizki , bu xil köz qarash uyghur xelqining idiyisi we emeliyitide sel chaghlighili bolmaydighan rol oynighan bolup , melum jehetlerde melum derijide jahalet we qalaqliq üstidin ghelibe qilghan , xelqning ilghar ziyaliyliri arisida bir qeder éniq bolghan nuqtinezer süpitide saqlan’ghan . Tonush we bilish emeliyleshtürüshtin kilidu , eger emeliyettin ayrilip qalsa , undaqta her qandaq adem , hetta her qandaq danishmenmu heqiqetke érishelmeydu , shundaqla héch ishni bir bashqa élip chiqalmaydu . Yuqirida éytip ötülgen maqal-temsiller buning ispati .
Tötinchi , kishilik hayat qarishi
Diniy étqadning tesirige uchrighanliqtin , uyghurlar arisida “ allah qehriman yaritidu “ , “ allah bizge küch ata qilidu “ deydighan köz qarash intayin chongqur yiltiz tartqan , shundaqla keng tarqalghan . Shuning üchün , idé’alizmliq qehriman köz qarishi jem’iyetning her qaysi qatlamlirida intayin omumlashqan , hem chongqur singip ketken . Bu xil köz qarash xelq ammisining tarixi tereqqiyat jeryanidiki hel qilghuch rolini inkar qilidu .
Biraq , bu xil idé’alizmliq tarixi qarash omumlishish bilen bir waqitta , uyghur emgekchi xelqi arisida uning bilen qarimu qarshi bolghan sadda matériyalizmliq tarix qarishi asasidiki kishilik hayat qarishi we bext qarishi peyda bolghan . Ular uyghur xelq maqal-temsilliride özining roshen ipadisini tapqan . Mesilen ,
Yalghuz atning chéngi chiqmas , chéngi chiqsimu déngi chiqmas ,
Yalghuz xish tam bolmas ,
Yalghuz yigit beg bolmas , yalghuz yaghach öy bolmas ,
Köptin yamanlap kömülmey qaptu ,
Ayrilghanni éyiq yer , bölün’genni böre yer
Qatarliqlar . Bu maqal-temsiller oxshimighan nuqtida turup , yalghuz bir ademning qehriman bolalmaydighanliqini , chong ish tewritelmeydighanliqini , xelqtin ayrilsa her qandaq ademning héch ishni bir bashliq qilalmaydighanliqini chüshendürgen . Utuq qazinimen deydiken , choqum köpchilik bilen bir yolda bolushi kérek .
Yene mesilen ,
Ish ömlükte , küch birlikte ,
Köpchiliktin toshqan qéchip qutulmas ,
El bar yerde er bar ,
El qozghalsa text qozghilar ,
Köpning küchi tagh kötürer
Qatarliqlar . Bu maqal-temsiller oxshimighan nuqtidin xelq ammisining qudritining cheksiz ikenlikini , xelq bolsa küch-quwwet , eqil-parasetning buliqi ikenlikini , jem’iyet tereqqiyatini ilgiri sürgüchining xelq ammisi ikenlikini , qehriman ezimetlerning asmandin chüshüp qalmaydighanliqini , yerdinmu ünüp chiqmaydighanliqini , belki xelq ammisining ichidin ösüp yétilip chiqidighanliqini chüshendürgen . Bu maqal-temsillerning hemmisi , tarixni az bir qisim kishilerla yaratti deydighan , “ tengri “ , “ allah “ jem’iyetning tereqqiyatini belgileydu deydighan idé’alizmliq tarixi qarashqa qarshi turidu , xelq ammisining küch-qudriti we xelq ammisining bir ezasi bolghan qehriman shexisning rolini mu’eyyenleshtüridu .
Dunya qarash xili zor derijide kshilerning kishilik hayat qarishini belgilep , kishilerning turmushqa bolghan tallishini kontrol qilip , ularning kishilik hayattiki arzusi , eqidisi we ghayisige singip ketken bolup , u kishilerning hayattiki bext , azab-oqubet we shad-xuramliq , shan-sherep we ar-nomus , hayat-mamattin tartip muhebbet , nikah , a’ile qatarliq mesililerge bolghan köz qarishida öz ipadisini tapidu . Gerche uyghurlarning köpchiliki islam dinigha étqad qilsimu , biraq maqal-temsillerde ularning dunya qarishi we kishilik hayat toghrisidiki köz qarashliri ipade qilin’ghan . Mesilen ,
Dili ochuqning qoli ochuq , el söygenning yoli ochuq ,
Erkingni el arisidin izde , yaringni gül arisidin ,
Yurt qoghdisang ösersen , qoghdimisang öchersen ,
Qolungdin kelse eldin ayima ,
Elge yaqqan xar emes
Qatarliq maqal-temsillerde , adem peqet öz turmushi , teqdiri we hayat musapisini jem’iyetning ilgirlishi we keng xelq ammisining bext-sa’aditi bilen birleshtürgendila , özining barliqini weten we xelqke atiwetkendila , andin xelqning hörmitige we alqishigha sazawer bolghili bolidighanliqini , peqet bundaq ademning hayatiningla andin qimmiti we ehmiyiti bolidighanliqini ipadiligen . Bu maqal-temsillerde peqet xelq ammisi arisidila andin shexsning qimmiti bolidighanliqi bir qeder sadda rewishte ipadilen’gen . Shunglashqa , bu maqal-temsillerdiki pelsepiwi idiyeler saghlam bolup , matériyalizmliq tarix qarishigha mas kilidu .
Yuqirida men özümning uyghur xelq maqal-temsillirini öginish jeryanida hés qilghan pelsepiwi idiyelerni töt nuqtigha bölüp bayan qildim . Elwette bu téxi yéterlik emes , hem tolimu téyiz , xataliqlarning bolushimu éhtimal . Méning meqsitim peqetla “ xish tashlap göherni chiqirish “ bolup , az sanliq milletler pelsepe idiyisini tetqiq qilishtiki yüzeki köz qarashlardinla ibaret xalas .
Memtimin terjimisi
Izahat : mezkur maqale jenubiy junggo pen-téxnika neshiriyati 2004-yili 12-ayda neshir qilghan << Uyghur Pelesepesi Heqqide >> ( xenzuche neshiri ) dégen kitabtin élip terjime qilindi . Sewiyemning yétersizliki tüpeylidin , xenzuche birilgen bezi maqal-temsillerning mas kélidighan uyghurchisi tépilmidi , shunga maqalining mezmuni we qurulmisigha tesir yetküzmeslik sherti astida , terjimide esli maqalining intayin qismen böliki qalduriwitildi .
Eger aptorluq hoququmgha tesir yetküzgen dep qarisingiz , söz qaldurung , derhal öchüriwitimen .

Darwazning Ölümi


Memtimin ABC

Méning birinchi bolup uchrashqinim gérman peylasopi shopénxa’ur . Elwette , men uning kitabini oqughan deslepki chaghlarda téxi uning peylasop ikenlikini bilmeyttim . Eyni chaghda , men toluq otturini püttürüp aliy mektepke emdila kirgen waqitlirim idi , könglüm tolimu perishan idi , chünki gerche men pütkül toluq ottura mektep basquchida jinimni tikip ögen’gen bolsammu , biraq arzuyumdiki aliy mektepke ötelmigen idim . Könglüm tolimu parakende idi . Del ashundaq chaghlarda , mektepning kütüpxanisini arilap yürginimde qolumgha shopénxa’urning kitabi chiqip qaldi . Bu ademning ismini toluq otturidiki chighimdila bilettim , shuning bilen bir oqup baqay dégen oygha keldim .
Wadderix ! közlirim alichekmen bolup kitabning ichige kiripla kettim , etrapimni untudum , özümni untudum , derslirimni untudum , dostlirimni untudum …! u ktabta zadi néme deptu sini bunchiwala qiliwetküdek dep soraysiz .
Hazir shuni deymen .
Shopénxa’urning özining asasliq esiri <<Mawjudiyet we Irade Subyektidiki Dunya >> dégen kitabta , pütün dunya peqet sirtqi körünüsh we iradidinla tüzülgen , uningdin bashqa héchnime yoq dégen hökümge kelgenidi . Buni chüshinishmu bek tes emes . Biz közimizni échip yoruq dunyagha sepsalghinimizda , közimizge renggareng dunya körünidu , quliqimizgha her xil awazlar anglinidu . Biz bir tal qizil almini körsek , undaqta biz “ he … , bu almining özining qizil renggi barken –de “ dégen hökümni chiqirimiz . Biraq , oxshash bir qizil alma qarchighugha qizil körünmesliki mumkin , emeliyette biz shey’ilerni peqet bizge körün’gini boyichila bileleymiz , shey’ilerning özini bolsa esla bilelmeymiz ; Oxshash bir awazning bizning quliqimizgha anglan’ghini bilen uning sheperengning quliqigha anglan’ghinimu oxshimaydu , biz peqet özimizge anglan’ghini boyichila bileleymiz , biraq shu awazning özining zadi némilikini biz menggü bilelmeymiz , wehakazalar . Biz her qanche qilipmu özimizning sezgü ezalirimizning sirtigha halqip kitelmeymiz , biz shey’ilerning özining qandaq ikenlikini bilelmeymiz , bileleydighinimiz bolsa peqetla siritqi körünüshla xalas . Shunga , bizge nisbeten , sirtqi körünüsh dunyani teshkil qilghuchi muhim amillarning biri .
Yuqirida éytilghanlarni chüshen’gen bolsingiz intayin yaxshi , eger men chüshinishlik yazalmay murekkepleshtüriwetkenlikim seweblik chüshinelmey qalghan bolsingiz , uningmu héchqisi yoq , méni chöchütken idiye téxi aldimizda .
Men yuqirida sirtqi körünüshni qisqiche dep öttüm , emdi gep iradige keldi . Shopénxa’urning qarishiche , pütkül ka’inat sirtqi körünüsh  bolghandin bashqa yene mushu sirtqi körünüshni ipade qilidighan iradidin tüzülgen , bu bir xil yashash iradisi , özini ipade qilish iradisi bolup , janliqlar , bolupmu insanlarning mewjutluq shekilidin ibaret idi . Bu démekchi , insan mewjutla bolidiken , uningda qutrap jim bolmaydighan irade bolidu , meyli bu irade némige qaritilghan bolmisun , iradisiz insanni tesewur qilghilimu bolmaydu . Bu yerdiki irade öz jinini saqlap qilish , bir némilerge intilish , bir némilerni arzu qilish , teshna bolush , toxtimastin bir némilerge yamishish qatarliq menilerni ipadilishi mumkin .
“ biz tagh baghridin töwen’ge qarap yügirewatqan ademge oxshaymiz , yügürmisek öre turalmaymiz , toxtap qalsaq yiqilimiz ; Yaki birawning barméqi üstide tiklep tengpunglashturulghan kaltekke oxshaymiz ; Yaki aldigha qarap mangidighan herikettin toxtighan haman quyashqa chüshüp kitidighan planétagha oxshaymiz . Tinim tapmasliq bolsa mewjutluqning bir belgisi “ dep yazidu shopénxa’ur. Démek bu xil arzu-ümidning menggü ayghi chiqishi mumkiin emes idi , chünki bizdiki irade bizning mewjutluqimizning bir xil shekili bolup , bu xil iradining eng axirida öz meqsitige yétip toxtap qilishi mumkin emes idi . Siz hazir buning bizni nege apiridighanliqini oylap baqsingiz bolidu . Kishilik hayatimizda , biz bir arzuning keynidin yene bir arzuni qoghliship yashaymiz ,özimizche arzuyimiz ishqa ashqanda özimizni alemche xushalliqlargha chömüp kétidighandek oylap qalimiz . Emeliyette bolsa , bu bir xata tuyghu bolup , shu arzu ishqa ashqan haman yene bir arzu egishipla bille kilidu , chünki u bizning mewjutluqimizning birdinbir shekili , bu yerde xushalliqqa esla orun yoq , biz peqetla özimizni xushal boldum dep oylap qalimiz xalas . Uning üstige , biz özimizning qutrap jim bolmaydighan , kishige her waqit aram bermeydighan iradimiz sewebidin özimizde bar bolghan her xil arzu-ümid , intilishler, teshnaliqlarning téxi qanmighanliqi seweblik , her waqit bir xil kemtüklük , yoqluqni hés qilimiz , bu bizni azabqa muptila qilidu , özimiz ashu arzu-heweslerning qurbani bolup kettuq ; Biraq , eger bizning birer arzu-hewsimiz qan’ghan teqdirdimu , biz yenila ich pushush , zérikish , bizarliq , yérginch qatarliqlardin qutulalmaymiz , buninggha chidap bolalmay , özimizge yene yéngi néshanlarni bikitimiz , shundaq qilip azablip jeryan yene bashlinidu , bizdemushundaq yashash iradisila bolidiken ,undaqta biz mushundaq dewriylik tekrarlinishtin qéchip qutulalmaymiz , yeni “ azab-yérginch-azab – yérginch ….“ , bu dewriylik tekrarlinishta xushalliq , bext – sa’adet dégenler yoq , bu nersiler peqet bizdiki yashash iradisining özini ipade qilish we saqlap qilish üchün bizde shekillendürgen xata tuyghudinla ibaret . Insaniyet dunyasida xushalliq dégen yoq nerse , arzu-ümid bolsa tégi yoq qarangghu hang , asasliq jinayetkar bizdiki irade .
“ insaniyet dunyasigha mundaqla bir qarisaqla , insanlarning bext- sa’aditining esheddiy düshmenlirini bayqiyalaymiz : azab-oqubet we ich pushush .birsidin qutulsaq , yene birsige tutulimiz , bizning hayatimiz ashu ikkisining ariliqida tewrinidu . “ dep yazidu shopénxa’ur . U yene mundaq yazidu :
“ prinsip jehettin élip éytqanda , her qandaq bir arzu-ümid bir xil éhtiyajni , bir xil kemlikni öz ichige alidu , yeni bir xil azabtin dérek biridu . Shunglashqa bu insanlarni azab – oqubetning qurbanigha aylanduriwitidu , shundaqla irade arqiliq insanlargha her xil arzu-heweslerni yükleydu , shundaq qilip insanlar qaytidin ichi pushushtin ibaret bu qorqunchluq hanggha chüshüp kétidu . Insanlarning mahiyiti we mewjutluqi insanlargha chidighusiz ighir bésimlarni ilip kélidu . Shunglashqa , hayatliq xuddi sa’etning mayatnikigha oxshashla irghanglaydu , ongdin solgha qarap irghanglaydu , azab-oqubettin ich pushuqqa qarap irghanglaydu . Birla gep , azap-oqubet we ich pushuq hayatliqning ikki chong amili . “
Shopénxa’urning qarishiche , insanlarning hayatida xushalliqqa , bext sa’adetke orun yoq idi , bar déylgendimu , u peqet jem’iyet dashqallirining , pahishelerning , pesendilerning xushalliqi idi , hayatni tepekkur bilen yashaydighan kishige nisbeten , hayat be’eyni bir yük idi .“ hayatliq asasliqi özining mewjutluqini kapalendürüshni özining wezipsi süpitide ayan qilidu , bu wezipe orundalghan haman , hayatliq bir yükke aylinidu . Shundaq qilip , u özi arzu qilip érishken zérikishliktin qutulush yolidiki ikkinchi wezipisini bashlaydu . Bu xil zérikishlik xuddi qarchighugha oxshash hayatliqning béshida uchup chörgilep yüridu , mohtajliqtin qutulghan her qandaq bir hayatni körgen haman uning üstige oqtek shungghuydu .“ dep yazidu shopénxa’ur .
Shundaq , u bir ümidsiz peylasop idi .
U mundaq dep yazidu :
“ yene bir ish : insanlar némidégen toymas ! uning nepsi her bir qétim toyghanda , yene yéngi nepslerge uruq térighach turidu , shunga kishilerning arzu-ümid , iradisining ayighi chiqmaydu . Némishqa shundaq bolidu ? Uning eng addi we heqiqiy sewebi shuki , irade jahanni chörgilitidu ; Irade we neps hemme nersige qarita bolidu , shunga ayrim nersiler bu nepsni qanduralmaydu , peqet barliq nersiler birleshkendila andin qanduralaydu , halbuki bu « barliq nersiler » cheksiz bolup , uningmu ayighi yoq . Shuning üchün her bir shexsning iradisining érishkinining shunchilik azliqigha qarap , ademning ichi aghrip qalidu . Adette uning érishkini peqet shu shexisning jinini saqlashqa aran yétidu . Del mushu seweptin , insanlarning hayati tolimu échinishliq . “
Eger soqrat “ tepekkurdin ötmigen hayat yashashqimu erzimeydu . “ dégen bolsa , shopénxa’ur “ tepekkurdin ötken hayatni yashashqa téximu erzimeydu “ déyishi mumkin idi . Uningche bolghanda , insanlar hayatla bolidiken , undaqta ulargha yaxshi kün yoq idi . “ ümid-arzu nurghunlighan ademni ular ezra’il bilen qoltuqliship usulgha chüshken’ge qeder exmeq qilghanidi “ dep yazidu shopénxa’ur ! ölüshtin bir qanche kün ilgiri , u mundaq dep yazidu :
“ uh , axiri qutulduq . Hayatimdiki eng qarangghu künler bolsa méning nam-ataq , shan-sherepke nayil bolghan künlirim . Shékispérning gépi bilen éytqanda : ependiler yaxshimu siler , shamni öchürünglar , bulang-talang alliqachan ayaghlashti ; Fébisning at hariwisining aldidiki yéqimliq tang nurining qattiq uyqugha ketken sherqni yorutqanliqigha qaranglar . “
Undaqta , hayatliq mushunchiwala ichinishliq , azap-oqubetlik , chidighusiz bolsa , undaqta biz qandaq qilimiz , qandaq yashaymiz ? Özimizni öltüriwilishimiz kérekmu ? Terkidunyaliq , zahidliq yolini mangimizmu , yaki qulaqni yopurup yashawirimizmu ? Shopénxa’urning idiyside bashtin –axiri budda dinining telimati purap turatti , men uni sezgen idim . Derweqe , u axirigha kelgende qutulush yoli birla , yeni yashash iradisidin , arzu-heweslerdin waz kéchish dep körsetti .
Bu idiyelerning sizge qandaqraq tesir bergenliki manga qarangghu . Biraq , bular eyni waqitta köngli parakende halette turiwatqan manga chongqur tesir qildi , xili bek chong tesir qildi : éhtimal , özümmu ezeldin bir xil ümidsiz , chüshkünlükke tolup ketken , jahandin bizar bolghan , kishilerning bir-birige qilishqan eskilikliridin , siyasetwezlarning achközlük qilip bulang-talang qilishliridin yérginip , “ bu jahanda ümid qalmaptu “ dégen qarargha kep bolghan bir kishi bolsam kérek. Shopénxa’urning idiyisi manga heqiqetenmu chongqur tesir qildi : jahan manga bashqiche tüste körünüshke bashlidi , men bolar bolmas dostlirim bilen bolghan alaqemni chortla üzdüm , quruq gep jiq yerge yéqin yolimidim , kishilik ijtima’iy alaqini asasen terk ettim , pütünley jimghurliship kettim , jahan’gha bolghan bizarliqim we yérginchim ewjige chiqti . Özümning ulughwar ghaye-nishanlirimning neqeder bimene hem bihude ikenlikini tunji qétim hés qildim , “ jahan yaxshi “ dep naxsha éytip yürgenlerni körsem “ tüfi ! aldamchi “ deydighan yerge yettim , muhebbetlishwatqanlarni körsem chétishiwatqan itlar yadimgha keldi , qaqaqlap külgenler bolsa hangirawatqan ishekni manga körsetti . Men hetta , eger méni béqip chong qilghan ata-anamni démisem , binadin sekrepla ölüwalghan bolattim dep oylidim . Kéyin bu oyum téximu chektin ashti , men hetta : öz waqtida men ularni méni tughushqa zorlimighanmen , tughulay depmu turiwalmighan , ular méni tughuptu , béqip chong qiptu , biraq uning men bilen alaqisi yoq dégen yergimu keldim . Shunga ölsem bolghudek dep bir qarargha keldim . Biraq , eger binadin sekrep yaki mashinigha soqulup yaki ésilip ölüwalsam , ölüshning aldida aghriq azabini tardighanliqimni oylap , qorqup qaldim , shuning bilen , aghrimay ölüshning charisini tapquche bu yérginchlik jahanda chidap turmaqtin bashqa chare bolmidi !
Kéyin shopénxa’urning tesirige chongqur uchrighan nichshé isimlik peylasopning esiri qolumghachiqti . Emeliyette , nichshining <<Zara Astiraning éyitqanliri >> dégen esiri aliqachan abduqadir jalaliddin teripidin uyghurchigha terjime qilinip neshirdin chiqqan idi .
Gerche uning manga bolghan tesiri shopénxa’urningkidek chongqur bolmisimu , biraq tesiri haman boldi . << Zaraastiraning éyitqanliri>> dégen kitabta mundaq bir körünüsh bar :
Köpchilik jimip ketti , ularning diqqiti bashqa ishqa buralghanidi . Bu chaghda , darwaz özining oyunini bashliwetkenidi . U kichik bir ishiktin chiqip , ikki munar arisida tartilghan arghamchida méngishqa bashlidi . Arghamcha bazar we bazardiki kishilerning üstide tartiqliq idi . U arghamchining otturisigha kelgende , héliqi kichik ishik yene échildi-de , aliyéshil kiyin’gen qiziqchi chiqti , u derhal aldidikisige egiship mangdi .
-mange tokur ,-dédi qiziqchi sürlük warqirap ,-téz bol , hu hurun ebgar , késel körpisi , yolumgha putlashma ! qongunggha tépip chüshüriwetmey yene ! ikki munar arisida sanga néme bar ? Esli sini munargha solap qoysa boptiken , némidep küchlüklerning yolini tosisen !
U shundaq déginiche aldidiki ademge yéqinliship baratti . Ikkisining ariliqida birla qedem qalghanda , köpchilik oylapmu baqmighan bir ish yüz berdi . Qiziqchi alwastidek warqirighiniche aldidiki ademning béshidin atlap ötüp ketti . U adem reqibining karamitini körüp , temtirep qaldi-de , qolidiki tengshek baldiqi chüshüp ketti , arqidin umu peske uchqandek chüshti . Buwaqitta bazardiki pütkül jama’et boran-chapqundiki déngizdek terep-terepke pétrap kétishti , bolupmu héliqi adem chüshken yerdikiler téximu patparaq bolushup ketti .
Emma , zoro astér temkin turatti , héliqi adem del uning yénigha chüshti , chirayi tonughusiz bolup ketkenidi . Her halda téxi tiniqi bar idi . Birdem ötkendin kéyin , u hoshigha kélip , qéshida olturghan zoro astérni kördi .
– yénimda néme qiliwatisen ?-dédi u axiri zuwan sürüp ,- men alwastilarning putumgha kashila qilidighanliqini alliburunla bilettim , hazir u méni dozaxqa sörewatidu , sen uni tosay dewatamse ?
-manga ishen , dostum ,- dédi zoro astér jawab bérip ,-sen dégen nersiler mewjut emes . Emeliyette , alwasti , dozax dégenler yoq nerse . Rohing téningdin burun ölidu , peqet shundaqla bolidu !
Derwaz gumaniy neziri bilen uninggha tikildi :
-eger éytqining toghra bolsa , hayattin mehrum bolushum bilen bashqa nersilerdinmu mehrum bolmaydikenmen . Emeliyette méning qamcha we ozuqlirini qisish usuli bilen terbiylen’gen mexluqlirimdin qilche perqim yoq iken .
-undaq emes,- dédi zoro astér ,- sen xewp-xeterni kesip qilding , bu peskeshlik emes . Sen hazir kesping üchün qurban bériwatisen . Séni öz qolum bilen depne qilimen .
Zoro astér bu geplerni qilghandin kéyin darwaz jimip ketti , emma u qollirini sozup , zoro astérning qollirini izdewetqandek , teshekkur éytmaqchi boldi .
…..
]
Shundaq qilip , darwaz öldi .
Aptori : memtimin

Démokrit Üzündiliri : Adem Qandaq Yashishi Kérek ?


1. Pesendilerche , nadanlarche , hayasizlarche , rezillerche yashashni yashash dégendin köre asta xaraktérliq ölüsh dégen tüzük .
2. Rohqa paydiliq nersilerni qoghlashqanliq muqeddes nersilerni qoghlashqanliq bolidu ; Ten’ge paydiliq nersilerni qoghlashqanliq chakina nersilerni qoghlashqanliq bolidu .
3. Yaxshi adem bolush yaki yaxshi ademlerdin öginish kérek .
4. Insanni bextlik qilidighini jismaniy küch quwwet yaki pul emes , belki durusluq we heqqaniyliq .
5.béshigha kün chüshkendimu mejburiyitige sadiq bolush bolsa bir xil ulughluq .
6. Ziyankeshlik qilghuchi ziyankeshlikke uchrighuchidin bextsiz bolidu .
7. Shermendichiliktin kéyin ökünüsh hés qilalisa , bumu hayatni qutquzup qalalaydu .
8. Ögenmey turup her qandaq hüner-téxnika igiligili bolmaydu .
9. Nadanlar dunyada yashighan bilen kishilik hayatning xushalliqini tétiyalmaydu .
10 . Nadanlar pütkül ömride birersinimu razi qilalmaydu .
11. Tibabet kishilerning tinidiki késelni dawalaydu , pelsepe rohning azabigha shipa bolidu .
12. Paraset mundaq üch xil méwe béridu : tepekkurdiki ötkürlük , gep-sözdiki mahirliq we ish-herikettiki aqilanilik .
13. Kishiler ilahqa du’a-tilawet qilip özige saghlamliq ata qilishini tileydu , biraq saghlamliqning igisining özi ikenlikini bilmeydu : ular özini tizginlmey saghlamliqqa ziyan salidu , nepsini bolushiche qoyup bérip , öz saghlamliqigha özi asiyliq qilidu .
14 . Kishiler keyip-sapani tizginlesh we turmushini maslashturush arqiliq andin rohiy tinchliqqa érishidu . Ziyade kemlik we ziyade artuqluq almiship tola kelse , rohning dawalghushi kélip chiqidu . Bu ikki ziyadilikning arisida uyandin buyan’gha éghip yürgen roh hem turaqsiz , hem teshwishlik bolidu . Shunglashqa , köngülni özining küchi yétidighan ishlargha bergülük , özi qilalaydighan ishlardin qana’et tapquluq . He désila bashqilarning hesiti we hewisining obyékti bolghan ashu kishilergila qarimighuluq , idiyede ularning keynidin palaqishimighan yaxshi . Eksiche , nezirini turmushta namrat kishilerge aghdurghuluq , ularning azap-oqubitini oylap qoyghan yaxshi . Bundaq bolghanda , özining hazirqi ehwalining unchiwala nachar emeslikini , bashqilarning hewes qilishigha erziydighanliqini hés qilghili bolidu . Chünki , eger bir kishi baylarghila hewes qilsa , bashqilar teripidin bextlik dep qaralghan kishilerge heset qilsa , shundaqla her da’im ularni yadidin chiqiriwitelmise , undaqta u özimu bilmigen halda herdem xiyallargha bérilip , özining nepsaniyetchiliki sewebidin bolalmay qilip , qayturiwalghili bolmaydighan qanunsiz qilmishlarni sadir qilip qoyidu . Shunglashqa , özige tewe bolmighan nersilerning tamasida bolmasliq kérek , shundaqla özide barigha shükür qilish zörör . Özining turmushini téximu bextsiz kishilerningki bilen silishturghan yaxshi : kishiler bextsizlerning azap-oqubitini oylighinida , öz teqdirining ularningkidin yaxshiliqidin xushallinidu . Bundaq köz qarashni qobul qilghanda , téximu tinch yashighili bolidu , bundaq bolghanda , hayatliqtiki bir qanche shumluqtin néri bolghili bolidu , bu shumluqlar bolsa : hesetxorluq , qizil közlük , toymasliq .
15. Dölet menpetining hemmidin üstün turidighanliqini muqimlashturush kérek , shundila döletni yaxshi idare qilghili bolidu . Jidel-majraning adaletke buzghunchiliq qilishigha qet’iy yol qoymasliq kérek , shundaqla zorawanliqning jama’et menpetige ziyan sélishighimu yol qoymasliq kérek . Chünki yaxshi idare qilin’ghan dölet bolsa eng ishenchlik kapalet , hemmisi döletke baghliq . Dölet güllense hemmisi rawajlinidu , dölet xarablashsa hemmisi tügishidu .
16. Démokratik dölette namratliqta qélish mustebit dölette bay bolup ketkendin yaxshi , xuddi erkinlik qulluqtin yaxshi bolghan’gha oxshash .
17. Ichki urush ikkila terepke ziyanliq , u yenggen-yéngilgen ikkila terepni xarablashturidu .
18 . Peqet ittipaqliship birlikke kelgendila andin chong ishlarni wujudqa chiqarghili bolidu , mesilen urush qilish dégendek . Ittipaqlashmisa héch ish qilghili bolmaydu .
19. Qanunning meqsiti kishilernibextke érishtürüsh . Bu meqsetke yétish üchün , kishiler choqum bextke érishishni xalishi kérek . Qanun qanun’gha boysunidighan kishilerdila andin inawetlik .
20 . Hakimiyet teb’iyla yuqiri tebiqidikilerge mensup .
21 . Qulni xuddi put-qolungni ishletkendek ishlet : bezilirini bu ishqa , bezilirini u ishqa sal .
22 . Hayatliqning nazukluqi , qisqiliqi shundaqla balayi-apetlik ikenlikini chongqur körüp yetmek lazim , shunga peqet otturhal mal-dunyanila közlesh kérek , özining eng zor tirishchanliqini eng muhim ishlargha serp qilghuluq .
Memtimin terjimisi
Izahat :
[1] mezkur üzündiler soda kitab basmixanisi 1981-yil 6-ayda neshir qilghan « gherb pelsepisi esli eserliridin tallanma oqushluq » ( xenzuche neshiri ) dégen kitabtin élip terjime qilindi .
[2] qedimki yunan peylasopi démokritning qiran waqti miladidin burunqi 420-yilgha toghra kilidighan bolup , liyukipos bilen birlikte atom nezeriyisining eng deslepki yaratquchisi dep qarilidu . Eserliri intayin mol bolup , fizika , étika , matimatika , muzika , téxnika qatarliq sahalerge chétilidu . Bu eserlirining hemmisi yoqilip ketken , qismen üzündiliri saqlinip qalghan .
« gherb pelsepisi esli eserliridin tallanma oqushluq » dégen kitabtiki démokritqa alaqidar mezmunlardin qarighanda , démokritning atom nezeriyisige a’it telimatliri peqet kéyinkilerning , mesilen aristotélning eserliride uchrighanliri boyiche bayan qilin’ghan bolup , uning atom nezeriyisige a’it esli eserliri bizge yétip kelmigendek qilidu . Chünki , matériyalizmliq idiyening dölitimizdiki tesiri we ornidin qarighanda , eger démokritning atom nezeriyisige a’it üzündiliri bizge yétip kelgenla bolidiken , undaqta « gherb pelsepisi esli eserliridin tallanma oqushluq » dégen kitabning uni öz ichige élishida gep yoq idi . Biraq , körüwilishqa boliduki , yuqirqi üzündiler peqet démokritning étikiliq ( exlaq pelsepisige alaqidar ) köz qarashliridinla ibaret .
[3] shuni dep ötüshni zörür taptimki , bizde matériyalizmliq idiye bilen exlaqni qarimu qarshi orun’gha qoyuwalidighan bir xil ghelite hem bimene qarash mewjut , bu xil xataliqni tonup yétishte , matériyalizmchi peylasop démokritning exlaq köz qarashlirini körüp ötüshke erziydu .

Memtimin ABC hazirlighan

Qedimki Géritsiye Peylasopi Héraklit Üzündiliri


[1] dunya bolsa üzlüksiz özgiridighan bir kallek hayat ot .
(1) bu dunya barche mewjudatqa nisbeten opmu-oxshash , uni héchqandaq ilah yaratmighan , héchqandaq ademmu yaratmighan . U ötmüshte , hazirda , shundaqla ebediy-ebed kelgüside menggü bir kallek ot , u belgilik ölchemde köyidu , belgilik ölchemde öchidu .
(2) ot mundaq aylinidu : aldi bilen déngizgha aylinidu , déngizning yérimi tupraqqa aylinidu , qalghan yérimi qiziq shamalgha aylinidu . Tupraq déngizgha aylinidu , yene kélip oxshash qa’ide boyiche , ilgiri déngiz tupraqqa aylan’ghan ölchem boyiche aylinidu .
(3) ot tupraqning ölüshidin tughulidu , hawa otning ölüshidin tughulidu , su hawaning ölüshidin tughulidu , tupraq suning ölüshidin tughulidu . Ot ölse hawa tughulidu , hawa ölse su tughulidu . Tupraq ölüp suni tughidu , su ölüp hawani tughidu , hawa ölüp otni tughidu . Eksiche bolghandimu oxshash .
(4) barche mewjudat otqa aylinidu , ot barche mewjudatqa aylinidu ; Xuddi altunni malgha , malni yene altun’gha almashturghandekla .
(5) ilah bolsa kündüz hem kéche , qish hem yaz , urush hem tinchliq , pütünlük we kemtüklük . U otqa oxshash toxtimay özgirip turidu , xuddi ot bilen dora-dermeklerni arilashtursaq , özi chiqargha puraqlargha asasen oxshimighan namlargha érishidu .
(6) ölmigenler ölidu , ölgenler ölmeydu . Kéyinkisi ölse aldidiksi tughulidu , aldidikisi ölse kéyinkisi tughulidu .
(7) ténimizdiki hayat we mamat , uxlash we oyghinish , yashliq we qiriliq qatarliqlar bashtin – ayagh birdek bolidu . Aldinqisi kéyinkisige aylinidu , kéyinkisi aldinqisigha aylinidu .
(8) soghuq issiqliqqa aylinidu , issiqliq soghuqluqqa aylinidu . Höl quruqqa aylinidu , quruq hölge aylinidu .
[2] hemme nerse qa’ide boyiche bolidu .
(1) gerche bu qa’ide elmisaqtin tartip bar bolsimu , biraq kishiler uni anglimasta , shundaqla emdila anglighanda uni chüshenmeydu . Barche mewjudat melum qa’idige boysunidu . Halbuki kishiler manga bezi söz-heriketni mahiyiti boyiche bir-birlep tehlil qilghandin kéyin ularning ashu qa’ide bilen bolghan munasiwitini sözlep bergende , tejribisizliki mana men dep turidu . Uningdin bashqa , bezi kishiler xuddi özining chüshini eske alalmighan’gha oxshash , özining oyghaq waqtida némilerni qilghanliqini bilmeydu .
(2) shuning üchün héliqi ortaq qa’idige boysunush kérek . Biraq , gerche qa’ide köpchilikke ortaq bolsimu , nurghun kishiler özi bilgenche yashawiridu , xuddi bir özining ayrim chüshenchisi bardek .
(3) ular uni anglighan teqdirdimu chüshenmeydu , xuddi gastek . Konilarning « bar bilen yoqning perqi yoq » dégni neq shularni körsetse kérek .
(4) ular bir deqiqimu qéyip kétishke bolmaydighan qa’ide we hemmini idare qilghuchi pasiban bilen qet’iy chiqishalmaydu , ular özliri künde uchritip turidighan nersilerni tonumaydu .
(5) ashu « bir » qa’ide , ashu birdinbir paraset ziwés dégen bu namni qobul qilishni hem xalaydu , hem xalimaydu .
(6) qanun démek ashu birdinbir iradige boysunush démektur .
(7) eger silerning anglighininglar méning sözlirim emes , belki men sözligen qa’ide bolsa , undaqta « barche mewjudat bolsa bir » dégenning özining paraset ikenlikini itrap qilinglar .
(8) rohta ezeldin qa’ide bar . U ösüp yétilidu .
(9) bir adem ashu menggü öchmes nersidin qandaqmu qéchip qutulalisun ?
(10) yerde ömileydighan barche mewjudat bolsa ilah teripidin qamchilinip otlaqqa heydep birilghan .
[3] hemmisi özgiridu , barche yéngilinidu .
(1) biz oxshash bir deryadin ikki qétim kéchip ötelmeymiz .
(2) oxshash bir deryagha kéchip kirgen kishi toxtimastin yéngi su éqimigha yoluqidu . Rohmu nem hawadin horlinip chiqqan .
(3) biz oxshash bir deryadin kéchimiz hem kechmeymiz . Biz mewjut hem mewjut emes .
(4) quyash her küni yéngi , hem menggü toxtmastn yénglinip turidu .
[4] zit nersiler bir-birini shert qilidu .
(1) qarimu-qarshi nersiler birikidu . Oxshimas ahangdin eng güzel garmoniye shekillinidu , barche mewjudat küresh arqiliq peyda bolghan .
(2) birikme jisim pütün hem pütün emes , maslishidu hem maslashmaydu . Barche mewjudattin bir hasil bolidu , birdin barche mewjudat hasil bolidu .
(3) almishish arqiliq aram élish kérek , oxshash bir ghojamni kütiwerse adem hérip kétidu .
(4) kisellik saghlamliqni bextke aylanduridu , rezillik yaxshiliqni bextke aylanduridu , achliq toqluqni bextke aylanduridu , harghinliq aramxudaliqni bextke aylanduridu .
(5) jazanixorluq bolmighinida , kishiler heqqaniyetni bilmigen bolatti .
(6) chemberning bashlinish nuqtisi del uning axirlishish nuqtisi .
(7) körünmes garmoniye körünidighan garmoniyedin yaxshi .
(8) hayatning roli ölüm .
(9) xéso’id bolsa nurghun kishilerning ustazi , ular uni choqum köp nersilerni bilidu dep chinpütidu .
(10) ular zit nersilerning bir-birini shert qilidighanliqini bilishmeydu : qarimu qarshi tereplerning birdekliki xuddi oq bilen yaning munasiwitige oxshaydu .
(11) yaxshiliq bilen yamanliq bir gep . Téwiplar her xil amallarni ishlitip , bimarning bedinini késip , köydürüp ularni qiynaydu , biraq yenila bimardin heq alidu . Ular bu pulni naheq aldi , chünki ularning roli kiselning roligha oxshaydu , ularning qilghan ishi kiselni téximu éghirlashturiwetti .
(12) tügmen téshining egri siziqi bilen tüz siziqi oxshash bir siziq .
(13) üstige chiqidighan yol bilen töwen’ge chüshidighan yol oxshash bir yol .
[5] her ishning ikki teripi bolidu .
(1) déngiz süyi eng pakiz hem eng meynet : biliq uni ichse ozuqlinidu , adem uni ichse zeherlinidu .
(2) ishek ot-chöpke amraq , altun’gha emes .
(3) tongguz paskina patqaqta könglini achidu .
(4) tongguz patqaqta yuyunidu , qushqach chang tozanda yuyunidu .
(5) eng chirayliq maymunni ademge silishturghanda yenila set .
(6) eng parasetlik ademni ilahqa silishturghanda , meyli paraset , güzellik we yaki bashqa tereplerde bolsun , u peqetla bir maymun .
(7) ilahning neziride insan tolimu gödek , xuddi chonglarning neziride balilar gödek bolghan’gha oxshash .
[6] paraset heqiqetni tonushta .
(1) tepekkur qilish eng chong artuqchiliq , paraset bolsa heqni sözlesh , tebi’et boyiche ish körüsh we tebi’etning gépini anglashta .
(2) tepekku her bir ademge ortaq .
(3) her bir adem özini tonuyalaydu , danishmen bolalaydu .
(4) eger yolluq sözleymen , dése , choqum her bir ademge ortaq bolghan mushu tepekkur bilen özini qorallandurushi kérek , xuddi sheher döliti qanun bilen qorallan’ghan’gha oxshash , yene kilip , téximu muntézim qorallinish kérek . Halbuki , insanlarning barche qanuni ashu birdinbir ilahiy qanun’gha tayinip perwish qilinidu , chünki u özining xalighini boyiche mewjudatni idare qilidu , mewjudatni razi qilidu , mewjudattin üstün turidu .
(5) eger bir kishi sharab ichip mes bolup qalsa , undaqta bir kichik bala uni yétlep mangidu . U deldengishiginiche méngip özining nelerge kélip qalghanliqinimu uqmaydu . Chünki uning rohi höl bolup ketti .
(6) qurghaqliqtin parlighan nur bolsa eng parasetlik , eng ésilzade rohtur .
(7) oyghaq kishilerning bir ortaq dunyasi bar , biraq uxlap qélishqinida , kishiler bu ortaq dunyadin ayrilip , her qaysisi özining dunyasigha méngishti .
(8) söz – herikette uxlap qalghan ademdek bolmayli , chünki biz uxlap qalghandimu özimizni birer ishqa meshghul boluwatimen dep qalimiz .
(9) ata-animizning aldida turghandek ish qiliwersekmu bolmaydu , he désila xosh ghojam dewemigülük .
(10) u bashqilarning köz qarishini oyun qatarida köridu .
(11) körgili , anglighili we ögen’gili bolidighanliki nersilerni men yaqturimen .
(12) eqil-parasetni söyidighan kishiler choqum nurghun nersilerni bilishi kérek .
(13) rohning chek-chégrasini tapalmeysen , her bir kochini méngip chiqsangmu tapalmaysen , uning yiltizi bekla chongqur .
(14) tebi’et yoshurniwilishqa amraq .
(15) altun qazghuchi nurghun topini kolap chiqirip azghine altun tapti .
(16) özi toqughan torning otturisida olturghan ömüchükning torining birer yipini chiwin üzüwitip qalsa , u derhal buni bayqap chaqqanliq bilen u yerge yügürüp baridu , xuddi ömüchük aghriqni sezgendekla . Del mushuninggha oxshash , insanlarning bedinining birer yéri zexmetke uchrisa , uning rohi aldirash-tinesh ichide u yerge yügürüp baridu , xuddi bedinining ziyan-zexmitige chidiyalmghandekla . Chünki roh bilen ten mustehkem baghlan’ghan .
(17) eger barche mewjudat tütün’ge aylinip ketse , burnimiz ularni perqlendüreleydu .
(18) rohimiz u alemde u yer-buyerni purap timsiqlap yüridu .
(19) közimiz quliqimizgha qarighanda bekrek ishenchlik guwahchi .
(20) eger pesende rohlargha ige bolup qalsa , undaqta közimiz bilen quliqimiz bizning eski guwahchimizgha aylinidu .
(21) nurghun kishilerning nutuq sözliginini anglighanmen , bularning héchqaysisi eqil-parasetning bashqa nersilerge oxshimaydighanliqini bilelmeptu .
(22) bilermenlik kishini parasetlik qilmaydu . Bolmisa xéso’id , pétagra , kisénoféné , hékatlar alliqachan parasetlik bolup kitetti .
(23) paraset peqet birla nerside : hemmini idare qilghuchi tepekkurni bilip yétishte .
(24) kishiler körgili bolidighan nersilerni homérgha oxshash bilishni yaxshi ish dep qaraydu , biraq homér bashqa her qandaq grétsiyeliktinmu parasetlik . Pit biqiwatqan balilar uni mesxire qilip jarqirashti : « biz körgen shundaqla tutuwalghan pitlirimizni qoyuwitimiz , körmigen hem tutalmighanlirimizni bolsa özimizde élip yürimiz .»
(25) homérni musabiqidin qoghlap chiqirip , uni bir qorsaq qamchilash kérek . Arkiloknimu shundaq qilayli .
(26) köp chaghlarda biz muqeddes nersilerni chüshenmeymiz , chünki biz ulargha ishenmeymiz .
(27) suyuq ademler némini anglimisun heyranla qalidu .
(28) insan qelbi bir néme bilmeydu , ilah qelbi bilidu .
(29) kishiler qandaq anglashni bilmeydu , qandaq sözleshnimu bilmeydu .
(30) nurghun kishiler oylanduridighan ishqa yoluqsimu qilche oylanmaydu , bashqilar yol körsetse , uni chüshenmeydu , yene téxi alliqandaq herdem xiyallarda bolidu .
(31) ularning rohi zadi némidu ? Ular kocha-koylardiki ghezelxanlargha ishinidu, awamni qaymuqturup ustaz boluwalidu . Chünki ular köp sandiki kishilerning eskilikini , peqet intayin az sandikiliriningla yaxshi ikenlini bilishmeydu .
(32) éfiséstiki chonglarning birsi qalmay ésilip ölüwalsa , andin ularning sheher dölitini süt imidighan balilargha ötküzüp berse bolidu .ular hérmodolni palandi qilip , arisidiki eng munewwer kishini qoghliwetti , yene téxi : « arimizda bek munewwer ademni biz kérek qilmaymiz , eger shundaq adem bar bolup qalsa , u bashqa yerge kétip bashqilar bilen bille tursun » déyishti .
(33) it özi tonumighan ademni talaydu .
(34) eger bir adem intayin munewwer bolsa , men qarisam u ming ademge tengdashken .
[7] küresh omumyüzlük bolidu .
(1) bilish kérekki , urush hemme yerde bar , heqqaniyet démek küresh qilish démektur . Barche mewjudat küresh qilish arqiliq muqerrer yosunda shekillen’gen .
(2) urush barche mewjudatning atisi hem shahi . U bezi ademlerni ilah qilidu , bezi ademlerni adem qilidu , bezi ademlerni qul qilidu , bezi ademlerni hör qilidu .
(3) xelq sépil üchün küresh qilghan’gha oxshash qanun üchünmu küresh qilishi kérek .
(4) jengde shéhit bolghanlargha insanlar we ilahlar oxshashla éhtiram bildüridu .
[8] insanning bexti heqqaniyet üchün küresh qilishta .
(1) eng munewwer adem peqet bir nersinila kérek qilidu , uningdin bashqisini kérek qilmaydu : menggülük shan-sherepni kérek qiliduki , hergizmu öngüp kétidighan nersilerni kérek qilmaydu . Biraq , bir top kishiler awu yerde xuddi haywan’gha oxshash ghalam-ghulum qiliship chaynimay yütmekte .
(2) eger bext jismaniy xushalliqta bolsa , undaqta kala ot yewatqanda choqum intayin bexitlik .
(3) eng ishenchlik ademning bilimige we ching turghinigha ishensek bolidu ; Heqqaniyet elwette yalghanchilarni we guwahchilarni tapalaydu .
(4) kishining mijezi bolsa uning qoghdighuchi ilahi .
(5) öz rohi bilen küresh qilish tolimu qiyin , chünki her bir arzu-ümidke rohni bedel qilip turup yétimiz .
(6) eger bir kishining hemme arzusi emelge ashsa , bu uninggha ziyanliq .
Memtimin terjimisi
Izahat :
[1] mezkur üzündiler soda kitab basmixanisi 1981-yil 6-ayda neshir qilghan « gherb pelsepisi esli eserliridin tallanma oqushluq » ( xenzuche neshiri ) dégen kitabtin élip terjime qilindi .
[2] héraklit miladiyedin burunqi 530-yili grétsiye ayonadiki éfsésta tughulghan , miladidin burunqi 470-yili wapat bolghan bolup , soqrattin ilgiriki meshhur grék peylasopi . Uning hayatqa tutqan meghrurane we aliyjanap pozitsiyisi , idiyisi we telimatlri büyük peylasoplardin eplaton , gégél , markis , nichshé qatarliqlargha chongqur tesir körsetken . Biz ustaz abduqadir jalaliddinning eserliridimu héraklitning ismi we uning hékmetlik sözlirini uchritalaymiz .

Memtimin ABC teyyarlighan