Awtori: Korash Atahan

Kel Méning Jan Süyüm, Chicheklisun Hayatim, kel…
Etrapni tuman qaplighan bu ettigen,
quyash nurisiz, ademni mes qilidighan hayat shawqunlirigha chömüldüm.
Uyquluqta yörgimechtek birawning yamashqini wujudumgha bilinip,
kéngeydim dunyasigha, cheksiz alemlerige jennetning.
Ah qandek örkeshlep éqiwatqan ippet,
Kel, téximu yéqinlap kel…
Tégsun u isteklerning choghdek issiq téni bir-birige.
Kel, téximu yéqinlap kel…
Quchaqla sunsun u shermi-haya, uchrashsun Mejnun we leyla.
Kel, téximu yéqinlap kel…
Söy qanning renggidiki muhabbetke tunjuqsun,
Bu échirqap turghan jinayetke kömülüp turghan hawayi hewesning bayawini.
Etrapni tuman qaplighan bu ettigen,
tumandek uchup kirding rohimgha, tinichliq keptiridek qanat qaqting, qardek aqarding!
Nepisingni anglap, purap, quchaqlap, söyüp….
Aqardim yene aqardim mesumiyettek…bir baqsam buwaqtek olturimen quchqungda,
bir baqsam yürügüngni nishanlap oq atimen,
bir baqsam xaqandek at salimen söygü deryasigha, muradim üchün kötürüp qilich we qalqan!
Yétim qalghan Ghéripning, közi kör bolghan Mejnunning we ya dastan bolghan Perhatning…Yürikige melhem bol, kel!

Kel Méning Jan Süyüm, Chicheklisun Hayatim, kel…
Ölüm asminida buluttek uchup semerqent almisidek yene nege tashlaysen méni?!
Perhatning qelbini körmigenmiding hey shirinim,
Mejnunning közige baqmighanmiding hey baghri tash Leyli,
Men shu qelib, men shu köz… hey tashtin yaritilip yaramni qanatqan Senem,
U men, men Ghérip, men Mejnun, men Perhat sen üchün özini parchilighan,
Sen üchün otundek qurighan, sen üchün özini köydürüp ashiqliq deshtini yorutqan!
Etrapni tuman qaplighan bu ettigen,
uchup kirding hayatliq penjiremdin, tirnaqliring uruldi yürügümge,
parchilandim eynektek, chéchildim hayat süyidek bir jénimni pichaqlap ming yerdin.
Bilemsen, özemni parchilighan pichaqlar, oqtek uchidu wapadarliq alimini qanghha boyap,
Tizilghan iskilitlirimdin tughulidu tanglar, échilidu etre güller közümdin tökülgen qanda.

Kel Méning Jan Süyüm, Chicheklisun Hayatim, kel…
Aylnip ötimen munglinip, ashiqliq suallirigha jawab bérishtin,
Izlep kétimen qilichimni yalingachlap intiqam meydanigha, ejilini kötürüp reqiplerning.
Hey ján süyüm hayatim chichekligen yar,
Tughulishimning, söküp étilishining qowurghamning,
enjür yaprighida turushumning nashayan, heydilishimning dewzeqlerdin,
ewlat achchiqi chikishlirimning sinariyisini yazghanmiding qelimingni qénimgha chilap?!

Kel Méning Jan Süyüm, Chicheklisun Hayatim, kel…
Etrapni tuman qaplighan bu ettigen,
sen boynumgha siritmaqtek yögeshkende,
men tiniqtek tomurliringda aqqanda, yilandek yamashqanda bilingge,
bash qoyghanda buluttek köksüngge hey jan alghuchi janan,
közlirim körmes, tilim lal, hushum ghayip bolghan an,
Sen méni bihush qilip mamuq yortqanlarda, pey yastuqlarning penjiside qilghanda gumran, Zamanning axirimidi, Sürning chélinidighan saitimidi, qiyametmidi?!

Kel Méning Jan Süyüm, Chicheklisun Hayatim, kel…
Hey men üchün apiride bolghan ejel sherbiti,
Ichtim séni qoghlansammu, ichtim séni yaramdin shuruldap qénim aqsimu,
Hey manga chaplashqan tili bal, qelbi zeher sheytanim
Ichtim séni közlürimni kör qildim, eqlim qachti méni dep sarang,
tilimni lal qildim, ogha boldi ippitim, sanga baghlandim qilghanche hayatni weyran.

Hey pishanemge yézilghan tetür qismetim,
Yazghanmiding bu shorluq qismetimni tashning üstige ming yildimu öchmeydighangha,
Yazghanmiding atmaydighan bu tangni, öchmeydighan bu otni,
Yazghanmiding qurumaydighan bu dertni tuzdek achchiq déngiz süyide yene ming yillap.
Kishnisun jengk éti, titrisun süt uyquda yatqan murat, yéter sen makan bolup tur qelbimge.
Yultuzdek walildap, atesh déngizidek yélinjap, kichidek barghanche kéngiyip,
Séni quchaqlashning, sénde éqishning, sanga chömülüshning, sanga urulushning neyzidek…
Zewqini sürey, otida köyey, süyide aqay, dawinini ashay meshuqluqning kökide chaqnap.

Kel Méning Jan Süyüm, Chicheklisun Hayatim, kel…
Etrapni tuman qaplighan bu ettigen,
quyash nurisiz, ademni mes qilidighan hayat shawqunlirigha chömüldüm.
tilimni lal qildim, ogha boldi ippitim, sanga baghlandim, hayatimni köydürdüm.
Perhatning qelbini körgenmiding hey shirinim,
Mejnunning közige baqqanmiding hey baghri tash Leyli,
Men shu qelib, men shu köz… hey tashtin yaritilip yaramni qanatqan Senem,
sen boynumgha siritmaqtek yögeshkende,
men tiniqtek tomurliringda aqqanda, yilandek yamashqanda bilingge Shirin,
bash qoyghanda buluttek köksüngge hey jan alghuchi jananim Leyli,
közlirim körmes, tilim lal, hushum ghayip bolghan an hey jangha zamin shah Senem,
Sen méni bihush qilip mamuq yortqanlarda, pey yastuqlarning penjiside qilghanda gumran, Zamanning axirimidi, Sürning chélinidighan saitimidi, qiyametmidi?!
Soraqqa, jazagha we jehennem otigha teyyar qushlar rohimda uchqan,
Teyyar kisilishke söygü aldida igilgen boyan, pükülgen bel, chökken tiz,
Teyyar oyulushqa söygü üchün kör bolghan köz, lal bolghan til,
Teyyar sheytanni at qilip chapalmighan eqlim mehkumluqqa,
Teyyar meshuqni dep échilghan gül tozushqa, sulushqa hem chéchekler bu azadliqqa!

Kel Méning Jan Süyüm, Chicheklisun Hayatim, kel…
Hey pishanemge yézilghan tetür qismetim,
Etrapni tuman qaplighan bu ettigen,
Yazghanmiding bu shorluq teqdirimni tashning üstige ming yildimu öchmeydighangha,
Yazghanmiding atmaydighan bu tangni, öchmeydighan bu otni,
Yazghanmiding qurumaydighan bu dertni tuzdek achchiq déngiz süyide yene ming yillap.

Kel Méning Jan Süyüm, Chicheklisun Hayatim, kel…
Etrapni tuman qaplighan bu ettigen,
kéngeydim dunyasigha, cheksiz alemlerige heqiqiy jennetning.
Ah qandek örkeshlep éqiwatqan ippet,
Kel, téximu yéqinlap kel…
Tégsun, chaplansun, kirishsun isteklerning choghdek issiq téni bir-birige.
Kel, téximu yéqinlap kel…
Quchaqla sunsun u shermi-haya shaxliri, uchrashsun qénishsun Kakkuk we Zeynep.
Kel, téximu yéqinlap kel…
Söy alem qanning rengidiki muhabbetke tunjuqsun,
Söy jennetning temini tétisun xata jaydin muhabbetke qoghlanghanlar,
Bu jinayetke kömülüp turghan hawayi hewesning bayawini qaghjirimisun söyüshlerge qaytilap .

11.April 2015 Germaniye

Awtori: Yüsüpjan Yasin

Milliy roh yaki uning emeliy hayattiki ipadisi bolghan milletperwerlik yaki milletchilik bir kishining özmillitige shu milletning tarixini hem tarixta yaratqan maddiy we meniwiy jehettiki qimmet ölchemlirini himaye qilghan halda, hörmet, ishench, sadaqet, mes’uliyet, nazaret we pidakarliq tuyghusi bilen baghlinishi, shuningdek milletni yükseldurush üstide izdinish we küch körsütüsh rohidur.

Mushu menidin éyitqanda, milliy roh bir xil ijtimaiy – siyasiy pikir éqimi yaki prinsipi süpitide milletning mewjut shara ittiki rial halitini nezerge élip, milliy mewjutluq we milliy menpeetni hemmidin üstün orun’gha qoyush meqsitide bir nishan etrapigha oyushushni körsitidu. Milliy roh bir xil medeniyet, ang we irade mesilisi bolup, her qandaq kishi peqet mushu xil roh bilen milletke baghlan’ghandila andin milletning heqiqiy bir ezasi hésaplinidu. Shuni eskertip ötüsh kérekki, gherpte peqet 19- esirge kelgende milliy roh chüshenchisi peyda boldi. Bu chüshenche tarqaq halettiki prenislikler (xanliqlar) ni birlikke keltürüsh we osmanli impériyisini parchilash meqsitide slawyan, yunan, gérman, ermen, sirib, arnawut we kurt milletchiligi süpitide otturigha chiqti. Bu milliy roh bir xil qisaschiliq xaraktérige ige bolup,yat milletlerni we ularning medeniyitini chetke tépishni mezmun qilghan siyasiy we medeniyettiki zorawanliq herikitini terghip qilatti. Eksiche türkiy milletlerde körülgen milliy roh we uning mahiyiti bolsa buningdin perqliq bolup, uningda insanning ghururi we qedir – qimmitini qoghdashni merikez qilghan halda , insanchiliq( insanperwerliq) üstige qurulghan yüksilish meqset qilin’ghanidi.

Türkiy milletlerde, jümlidin uyghurlarda islamiyettin burun we islamiyetning deslepki mezgilliride milliy roh küchlük türde gewdilinip, millet ezalirining ortaq shuarigha we heriket ölchimige aylan’ghan. Bu xil medeniy halet uyghur medeniyitige mensup her qandaq bir maddiy we meniwiy belgilerde tuluq ekis etken. Bulupmu batur tengriqut, chichi, attila, türkshad, tunyuquq, bilge qaghan, bögü we alp arslanning meshhur nutuqliri milliy rohning yüksek ülgisini gewdilendürüshtek xaraktéri bilen Türkiy milletlerning siyasiy hayatini küchlük asaslar teminligen. Shuningdek tengrini milliy süpet bilen xaraktérlendürüp << Türk tengrisi >> dep atash arqiliq << milliy tengri>>(1) chüshenchisini yaratqan kökTürkler bolsa üzining siyasiy, herbiy we medenyet jehettiki bir qatar utuqliri bilen milliy rohtin tarix yaritishning omumiy halitini namayen qilip, insaniyetning siyasiy idiologiyisige yéngi roh we yéngi mezmun qoshqan. Yat millet aptorlirimu Türkiy milletlerning alahidiligini milliy rohqa baghlap chüshendürgen. Ereplerdin jahizi, mes’udi, mubarekshah guri, quteybe ibni muslim , farslardin shemis qashani, hemdulla kazwini we xatifi qatarliq alimlar we qumandanlar Türkiy milletlerdiki milliy rohning her qandaq bir millet Türkimige sélishturghanda tulimu üstün urunda turidighanlighini qeyt qilip ötken. Zaman jehettinmu her qandaq bir milletning tarixigha sélishturghanda eng qedimiylikke ige bu milliy roh tariximizda << kök böre >> din ibaret simwolluq obraz arqiliq bir xil medeniyet tipini shekillendürüp, milletning mewjutluq we tereqqiyatigha , shundaqla ümüt, ghurur we sherep bilen yashishigha asas we körsetme bolup keldi.

<< kök böre >> obrazida simwolluq shekilde eks etken milliy roh aldi bilen Türkiy milletlerning uyushush – birlik éngining küchlüklikide körülgen. Bu xil roh << hun >>, << Türk>>, << Uyghur >>, << ughuz >> dégen millet namliridimu ipadilen’gen , bu namlarda omumen uyushush – birlik we uningdin hasil bolghan küch – quwwet we siyasiy iqtidar menisi eks etken. << ughuzname >> dastanidiki ughuzxanning dadisi we taghilirigha qarshi urush qilghanda , uning etrapigha öz ixtiyari bilen toplan’ghanlargha << Uyghur >> dégen namning bérilgenligi toghrisidiki melumatlar bizge Uyghurlardiki milliy rohning menbesining bir shexsning yaki bir eserning we yaki melum birsiyasiy guruhning meqsetlik terghibati netijiside peyda bolghan sün’iy haldiki milliy roh bolmastin , belki irqiy amildin menbelen’gen we milliy xaraktérgha aylan’ghan bir xil pisxikilik belge ikenligini chüshendürüp béridu.

Melumki, jughrapiyilik muhitmu irqiy tip we pisxilogiyilik alahidilikke yandashqan muhim amilning biri süpitide bir milletning rohiy dunyasi, exlaqiy qiyapetliri, qanun – tüzümining mahiyiti we siyasiy tüzülmisining shekli qatarliq tereplirining shekillinishige belgilik tesir körsitidu. Buninggha misal qilip bu yerde peqet Türkiy milletlernila tilgha élish kupaye qilidu.

Türkiy milletlerning jümlidin Uyghurlarning ana yurti bolghan ottura asiyada taghliq – igizlik, qaqas dala we chöllükning igiligen nisbiti chong bolup , eksiche hayatliq üchün zörür bolghan suluq, yaylaq we bostanliq jaylarning kölimi tulimu kichik we tarqaq bolghan. Ottura asiyada qerelsiz halda körülüp turidighan kilimat özgürüshliri, qurghaqchiliq we bashqa tebiiy apetlerning adem we charwa – malning hayatigha körsitidighan tesiri , hayatliq makanlirigha bolghan weyranchilighi intayin éghir bolatti. Tarqaq halette we özgürüshchan muhitta yashawatqan insanlarning öz mewjutliqini qoghdishi we siritning tehlikisige taqabil turalishi peqet yüksek derijidiki uyushush küchi bolghandila andin emelge ashatti. Tarqaq halette yashash, ünümsiz tebiiy sharaittin peqet kolliktip küchige tayan’ghandila yashash pursitige érishish, shundaqla tebiiy apet we bashqa krézisler tüpeylidin yéngi hayatliq makanlirini izdep , égiz we xeterlik taghlardin, cheksiz dala — deshtilerdin kisip ötüshke toghra kélidighan musheqqetlek turmush jeryani Türkiy milletlerge uyushushning muhimliqini téximu hés qildurghan. Démek, milletning wujudidki uyushush – birlik rohi jughrapiyilik sharaitning zörüriyiti bilen téximu kücheygen. Junggo menbeliridin << shimaliy sulalilar tarixi >> da Uyghurlardiki oyushush – birlik rohi toghrisida söz échilip : << ular küchlük milliy anggha ige . Gerche ularning olturaqlashqan orunliri kéyinche intayin tarqaq bolup , ulargha qarashliq uruq — qebililer qanchilik yiraqliqta ayrilip turishidin qet’iynezer , hemmisi özlirini < chili > ( Uyghur ) dep atighan. Qiyinchiliq we yat milletlerge qarshi küreshte , ular bir niyet – bir mexsette öz ara yar yölek bulup, ittipaqliship qiyinchiliqqa taqabil turatti>>(2) dep yézilghan. << shimaliy sulalilar tarixi >> da yene << télilarning uruq – qebililiri eng köp bolup , gherbiy déngiz (kaspi déngizi) ning sherqidin tartip tagh — jilghilarni boylap jaylashqan. Gerche ularning uruq – qebililiri oxshimisimu, hemmisi < téli> dep atilidu. >>(3) dep melumat bérilgen. Bu yerde tilgha élin’ghan we Uyghurlarnimu öz ichige alghan << téli >> dégen nam del << Türk >> dégen namning xenzuche atilishi idi.(4) yuqiriqi melumatlardimu otturigha qoyulghinidek , Uyghurlarda , shundaqla Türkiy milletlerde oyushush – birlik rohi yalghuz birla millet kishiliri üchün zörür milliy alahidilik bolush bilenla cheklinip qalmay , belki yene bir menbedin kélip chiqqan, til we medeniyet ortaqlighigha ige milletler guruhining chong birlikige qarap tereqqiy qilghan we << Türk >> tin ibaret chong bir millet qarishini yaratqan. Shunga, << orxun abidiliri >> ,<< Türkiy tillar diwani >> da shuningdek erep — paris we yawropa aptorlirining eserliride bular qanche köp tarmaqqa bölünüp , qanchilik keng térritoriyige yéyilghan bolishigha qarimay , birdek halda << Türk >> dep xitap qilin’ghan. Bu chong millet qarishi toghrisida elishir newai mundaq yazghan:

ger bir qewm, ger yüz yaki mingdur,

mueyyen Türk milliti xud méningdur. (5)

newaidin kéyinmu taki 20- esirning bashlirigha qeder Uyghur kilassikliri << Uyghur>> dégen namdin bekrek << Türk >> ibarisini shlitish arqiliq ,’özlirining Türkiy milletler ortaq gewdisige bolghan baghlinishi we himayisini ipadilep keldi. Nikita bichurin bu heqte mundaq deydu: << kaspiy déngizidin tartip köknurgha qeder bolghan jaylarda olturaq we köchmen bir millet yashaydu. Bu millet Türkche sözlishidu we muhemmedning qanunigha ( islam dinini démekchi– a ) ishinidu. Bu insanlar özlirini < Türk > dep xaraktérlendüridu we yashighan memlikitinimu < Türkistan > dep ataydu.>>(6)

milliy roh tariximizda milletke bolghan hörmet küchiyip , << ulugh millet >> qarishi gewdilen’gen . Mehmud qeshqeri << Türk >> nami astidiki millet Türkimining tengri teripidin ulughlan’ghanlighini, ularning bashqa millet guruhidin üstün turidighanlighini, tengrining özi ghezeplen’gen milletni Türklerning qoli bilen jazalaydighanlighini, << Türk >> dégen namningmu tengri teripidin qoyulghanliqini, hetta herqandaq bir kishining << Türk >> dep atalsa, uning ulughluqqa érishidighanliqini bayan qilish arqiliq milletni ulughlash éngining yüksekligini ipadiligen. Milletni ulughlash éngi yene milletni atashta, dölet , patext, orda namlirida we özliri yashawatqan zéminning jughrapiyilik atalghuliridimu körülgen.

Türkiy milletlerdiki uyushush – birlik rohi ularda belgilik birsiyasiy küchning yitekchiligide teshkillik we tertiplik yashash qarishini yaratqan. Shu seweplik ularning qurghan döletliri qandaqtur bir guruhning qoral küchige tayinip tikligen déktaturisi bolmastin , belki öz ixtiyari bilen uyushup, hökümdar bilen birleshken we uni qobul qilghan keng xelqning gheyriti we töhpisi bilen shekillen’gen siyasiy teshkil idi. Wesiqilerdimu döletni qurghanlarning xelq ikenligi tilgha élinidu.(7) bu roh Türkiy milletlerning siyasiy – huquq tarixida milletning pütkül ezalirini , shundaqla bir sistémigha mensup we ortaq medeniyet asasigha ige millet Türkümlirini bir bayraq astigha toplap, ularni qudretlik bir döletning himayisi bilen ortaq güllinish pursitige érishtürüshni meqset qilghan hakimiyet qarishining tiklinishige menbe bolghan. Bu chüshenchining tünji belgisini batur tengriqut << barche oqya tutqan xelqler bir aile bolup uyushti>>(8) dep teswirligen. << Türkiy milletler milletchiligining ana kitabi >>(9) dep teriplinidighan << orxun abidiliri >> de kökTürk qaghanlirining sherqte qidirqan taghliridin gherpte tömür quwuqqiche bolghan jaylarda yashaydighan Türkiy milletlerni kökTürk hakimiyiti astigha merkezleshtürüsh üchün küresh qilghanliqi tekrar tilgha élinidu. Uyghurlarning uyushush we uyushturush küchi téximu küchlük boldi. Uyghurlar éghir siyasiy we bashqa hadisiler tüpeylidin qattiq weyran bolghan chaghlardimu assimilatsiye we yoqilishqa qarap yüzlenmey, belki qaytidin bash kötürüp yéngi hakimiyetlerni berpa qilishqa térishqanlighi ularning oyushush — birlik ruhi bilen munasiwetlik idi. Hazirmu Uyghurlarning turmus usulida oyushush – birlik , ömlük hemmidin bekrek tekitlinidu we << inaq bolsa el, hemme bolar tel >> dep temsil qilinidu. Shu seweplik miladiye 8- esirdin 13 – esirgiche bolghan mezgilde ottura asiyadiki barliq Türkiy qebililer we iran nesillik bezi xelqler Uyghurlar etrapigha uyushup , << Uyghur >> namida atilidighan halet shekillen’genidi(10) . Buninggha munasip halda miladi 13 — esirde ottura asiya bashqa millet aptorliri teripidin << Uyghur yéri >> dep atalghanidi. Shundaq qilip << Uyghur>> dégen nam gerche << Türk >> dégen nam bilen tengdash orun’gha ötken we uningdinmu bekrek tesirge ige bolghan bolsimu, meshhur buddizm terjimani singqu seli tutung öz tilini << Türk tili >> yaki << Türk – Uyghur tili >> dep atighinigha oxshash , Uyghurlar yenila özini awwal << Türk >> , andin << Uyghur >> dep atashni himaye qildi.

Türkiy milletlerning qedimde siyasiy we herbiy jehette üstünlük qazinishining menbesining ularning uyushush — birlik rohida ikenligini yat milletlermu tuluq chüshen’gen. Shu seweplik yat milletler Türkiy milletlerning küchi we tesirini cheklesh üchün , hemmidin awwal siyasiy yaki herbiy wasitidin bekrek, teshwiqat we bashqa chareler arqiliq ularning uyushush — birlikini parchilashni eng asasiy wasite qilip tallighan we shu arqiliq közligen meqsitige yetken. Netijide hunlar dewridin bashlap bu milletlerning hayatidiki eng éghir tarixiy qismetler uyushush – birlik parchilan’ghanda yüzbérip keldi. Hunlarning meshhur dahisi attila bir milletning mewjutliqi, tereqqiyati we shan — sheripi üchün uyushush – birlikning eng muhim amil ikenligini körsitip mundaq nutuq sözligen: << bir hun hemmidin awwal sadaqetmen bolushi kérek. Qebile, ewlad we tughqandarchiliqni dep ayrimchiliq qilghan, qebililerge ziyanliq heriketlerge qatnashqan we bu heriketlerni teshwiq qilghan hun asidur . Bundaq biri qomandan bolghan teqdirdimu , uni közdin yoqitish kérek . Bizning yash bir millet bolushimizgha , bir munche qebililerdin teshkil tapqinimizgha qarimay, bizni bir birimizge baghlap turghan bir munche en’eniler bar. Bu baghlinishni uzmeslikimiz kérek. Bozqir hayatimizda we en’enimizde millitimizning meniwiy küchi we nizami bügün’ge qeder sel qaraldi. Millitimizning birleshken mezgilliri boldi. Lékin milletning musteqilliqi yat eller teripidin sétiwélin’ghan chaghlarda bu birlik bir chetke qayrip quyuldi. Awullirimizda < hun bolush > ning qandaq menide ikenligini obdan bilidighanlar yoq. Boysundurghili bolidighan milletler bilen ittipaq tüzüp , millitimiz < hun rohi >ni unutti. Aldimizdiki sinaqlarda utuq qazinishni arzu qilsaq , hun nizamini, hun exlaqini we hun chüshenchisini bilishimiz kérek. Hun milliti yalghuz bizdin bolghan kishilardinla teshkil tapmaydu. Hunlar dunyagha hökümran bolush yolida bizge qétilishni xalaydighanlarningmu millitidur. Hun bolushni xalaydighan her kishini millitimizge qobul qilishimiz kérek. Kücheymekchi bolsaq burundin dawamlashturup kéliwatqan musteqil millet tedbirliride muhim özgürüsh yasishimiz kérek. Millitimning birlishishini tosidighan her qandaq bir qewmge, qomandan’gha yaki hun’gha chüshenche bermeymen, undaqlargha eng éghir jaza bérilidu. Hiyliger yaki sheytan bir hunning bizge keltüridighan yamanliqlirini sanap tügetkili bolmaydu. Buning üchün her kim könglide sadaqet qesimini ichip , kéyin shikayet qilidighan hun’gha diqqet qilsun ! Qomandan bolghan halettimu bu tégipes xainni yoqitish üchün , her qandaq térishchanliqni körsetsun! öz millitimizdiki brütüsni tuniwalsun! Élinglarning, millitinglarning we qomandaningilarning prinsipi bilen birdek bolunglar . Pütkül hunlarning heriket we tedbirliride birlik rohi eng muhim prinsiptur .birla parchilansaq yat döletlerge esir chüshümiz. Pütün hunlar we bizge qétilghanlar en’enimizni üginishi kérek. Eger hun bolmaydiken, undaqlarni jasus dep bilip diqqet qilinsun! Bir ejdatqa we bir iriqqa tayan’ghan millet zeipttur. Meqsitimizge qétilmaqchi bolghan barliq yatlargha quchaq échish , ulargha tilimiz we örüp – aditimizni ügitish mejburiyitimiz bar. Mewjut perqlirimiz ortaq térishish we ortaq nishanning bashqurishida bolushi kérek. Asiya we yawrupadiki ejdatlardin bizge qalghan medeniy, exlaqiy we ijtimaiy ölchemler her kishi teripidin tunulishi, qobul qilinishi we hörmet qilinishi kérek . Türlük qewmlerdin teshkil tapqan küchlük xelqimizni bir hun milliti süpitide bir yerge jem qilghan en’enimizni ulargha ügitish we tedbiqlash siz qomandanlirimning mes’uliyitidur. Bolmisa xelqimiz salahiyitini yoqitidu.>>(11) << oghuzname >> de oghuzxanning oghullirigha oq bilen ya ning bérikishini misal keltürüsh arqiliq milletning yitekchilirining uyushush – birlik ruhini qoghdashtiki rolini obrazliq shekilde körsetkenligi tilgha élinidu. << orxun abidilliri >> de oyushush – birlikning parchilinishi milletke we döletke xainliq qilish dep xaraktérlendürilidu.

Türkiy milletliridiki üstün milliy rohning siyasiy – huquq sahediki padisi tereqqiy qilip, ularda << kün chiqqan yerdin kün patqan yergiche bolghan jaylar>> diki milletlerni töre – qanun boyinche idare qilishni meqset qilghan <<dunyawi hakimiyet chüshenchisi>> ni yaratti. ( 12) << tarixiy hemidiye >> diki << yafes dunyaning sherqiy we shimaliy terepliridiki idil ( wolga ), értish derya wadillirighiche bolghan jaylarda yashayti . Yaxshi qaide – yosunlarni ornatti… Xudawendekérem uninggha on bir perzent berdi, ular chin ,saqlap , gumadi , Türk, xelej, xezir, rus, sed san, gherba, ruj, munshej dep ataldi…. Yafesning ewladigha Türk dégen oghul bashliq boldi. U nahayiti gheyretlik, merdane , hönerwen, eqilliq bala idi. … Uninggha nahayiti adil we séxi padishaliq bexshende qilin’ghan bolup , u heqtaalaning bendilirini öz himayisige élip, ularni qattiq terbiye astigha aldi hem nahayiti yaxshi perzentlerni kördi. (13) dégen bayanlar del tariximizdiki<< dunyawi hakimiyet chüshenchisi >> ning menqibe sheklidiki ipadisi hésaplinidu. Mehmud qeshqeri Türklerning siyasiy iqtidaridin söz achqanda ,’ularning dunyagha hökümdar bolush üchün yaritilghanlighini tilgha alghan. Yüsüp xas hajip bu iqtidarni Türkler arisida aprasiyap dewridin béri dawamliship kéliwatqan << milliy qudret >> süpitide teswirligen. Emeliyettimu ottura asiyada apiride bolghan we awughan Türkiy milletler türlük dewrlerde bu tupraqtin halqip chiqip ,’asiya, yawrupa we afriqidin ibaret üch qit’ege kéngiyip, mushu üch qit’ede yashighan milletlerning hayatigha küchlük tesir körsetken chong bir iriqning we medeniyet sistémisining wekilirige aylan’ghan. Shöbhisizki , bu haletni hergizmu ulardiki milliy rohning türtkisidin ayrip qarighili bolmaydu. Bu jeriyanda ular 120 ge yéqin siyasiy teshkil ( hakimiyet, dölet, impériye ) qurup, jughrapiyilik daire we siyasiy tesir jehettin tarixtiki her qandaq bir millet Türkimidin halqip ketti.(14) << oghuzname>> de << men Uyghurlarning xaqanimen men pütün jahanning xaqani bolishim kérek. Men silerning manga boysunishinglarni suraymen >>(15) déyilidu. Melumki , dastan weqeliki bir milletning sap hayatiy küchini we milliy rohining pütkül tereplerini tuluq ipadilep béridu. Dastanda milliy rohning belgisi süpitide gewdilen’gen yüksek döletchilik éngi tarixshunaslar teripidin << Türkiy milletliri ghururining ilahiy yüksekliki >>(16) dep teriplinidighan << orxun abidilliri >> de << üstimizdiki kök asman bilen astimizdiki qongur yer yaritilghanda , ikksining arisida insan balisi yaritiliptu. Insan balisi üstide ata bowam bumin qaghan bilen stemi qaghanlar olturuptu >>(17) dégen bayanlar arqiliq iptixarliq bilen tilgha élin’ghan üstünlük tüyghusi kök Türk qaghanlirining yer yüzidiki insanlarni idare qilish iqtidari we salahiyitini toluq hazirlighan idial hökümdarlardin ikenligi toghrisidiki chüshenche bilen bérikken halda otturigha qoyulghan. Shuning bilen bérge bu abidiler de milliy tarix yézish, milletke xitap qilish we millet bilen dertlishish usuli bilen milliy rohning mahiyetlik xususiyetliri körsitilgen. Ezerbeyjan alimi , tilshunas a. Jafer oghli qaraxaniylar dewridiki alimlar heqqide toxtilip , << bular ottura asiyaning türlük medeniyet merkezliride hemmidin köprek milletchilik xaishidiki pelsepe we fililogiyige oxshash penler bilenmu meshghul bolghanidi>>(18) dep toghra körsetkinidek, mehmut qeshqeri bilen yüsüp xas hajipning eserlirini shu dewrning tarixi we medeniyettiki yüzlünüsh noxtisidin közetkende küchlük milliy rohning mehsuli , shundaqla milliy rohning ikki xil shekilde ipadilinishi bolup hésaplinidu. Qaraxaniylarning teqdiri krézis we siritqi medeniyetning xiéris qilishigha we istila qilishigha duch kelgen mezgilde otturigha chiqqan bu ikki eserde ikki alim siyasiy we tilshunasliq noqtisidin milliy medeniyetke küchlük türde baghlinish yoli bilen << Türk üstünligi>> ni tikleshke térishqan. Ular dunyani idare qilish hoquqining tengri teripidin peqet Türkiy milletlerge bérilgen salahiyet we hoquq ikenligini körsitish arqiliq, Türk rohining , Türk milliy medeniyitining qudritini qoghdighan we uni küchlük türde terghip qilghan. Bu yerde shunimu tilgha zörürki , kéyinki chaghlarda yashighan elishir newaining qimmiti we shöhritimu uning edebéy kamalitidin bekrek Türkiy tilgha sadiq bolup , uning hökümranliqini tiklesh üchün térishqanlighida körilidu. Ereb aptori ibni hassülmu<< Türklerning eng chong xaraktéri bir milletke hökümranliq qilish jehettiki istidatliridur. Ular tughulishidinla hökümdar we qomandan süpitide buyruq bérish we milletlerni idare qilish üchün yaritilghan>>(19) dep körsitish arqiliq Türkiy milletlerdiki milliy rohning siyasiy – hoquq sahesidiki eng yuqiri ipadisini xaraktérlendürgen.

Yuqirida éytip ötkinimizdek ,’Uyghur qatarliq Türkiy milletlerde << dunyawi hakimiyet chüshenchisi >> tereqqiy qilghan bolghachqa , ular üchün jughrapiyilik tosalghu dégen uqum mewjut emes idi. Eger ular yashawatqan ottura asiyada kilimat özgirip hayatliq menbesi üzülse, nopus köpiyip hayatliq makani tar kelse , türlük apet we krézisler tüpeylidin hakimiyet béshidin yiraqlashsa , ular derhal siritqi dunyagha qarap yüzlinetti we qisqa waqit ichidila junggo, hindistan, iran, ereb dunyasi we yawropada peyda bolatti. Ularning köchüshliri hemmidin bekrek hörlük we üstünlük tuyghisi bilen bérikken bolghachqa, yitip barghan yéngi ziminlarda hergizmu béqinda – qaram halette yashash bilen emes, belki shu orundiki yerlik xelqlerni yéngidin teshkillep ,’iqtisad we medeniy hayatta güllinish weziyiti yaritishtek yitekchilik orni bilen otturigha chiqatti. Türkiy milletlerdiki bu xususiyet yéqinqi dewrde in’glizlada körildi. Shuning bilen rim we Türk impériyiliridin kéyin dunya tarixidiki üchinchi chong impériye – büyük béritaniye impériyisi meydan’gha keldi. Buningdin melumki ,Türkiy milletlerning milliy ghururi fewqul’adde yüksek idi. Ularning dunyani idare qilish üchün yaritilghanlighi toghrisidiki chüshenchisi nahayiti semimiy idi.(20)

Türkiy milletlerning << dunyawi hakimiyet chüshenchisi >> ning mahiyiti heqqide yene shu nersini qoshumche qilip qoyush kérekki, << shaxtin üzüp yigen bir sap üzümning heqqini tal( tek ) ning astigha tashlap qoyidighan >> sezgür we heqqaniyetchi Türkiy milletler tarixta zadila mustemlikichi –istilachi bolmighan. Ular özi ishghal qilghan memliketlerge adalet we ijtimaiy tertip ornitip , wijdan’gha, iman’gha, ijtimaiy – iqtisadiy en’enilerge hörmet körsitish arqiliq ülgilik döletchilik we insanchilliq (insanperwerlik) chüshenchisini tarixqa hediye qilghan. (21)

Millet ezalirini mutleq halda hör we musteqil yashaydighan muhit bilen teminlesh, milletning we döletning mewjudiyitini siritqi ellerning tesiri yaki tehditi astigha chüshürmeslik Türkiy milletlerdiki milliy rohning siyasiy sahediki yene bir muhim belgisi hésablinidu. Melumki , dunyadiki héchqandaq bir millet Türkiy milletlerdek hörlükke meptunkar bolghan emes. Asaret astida yashashtin ölüsh ular üchün jennetke kirgenlik hésablinatti. Ular ölümni hörlük yolidiki küreshning muhim bir belgisi qilghan. Bu toghrisida merwizi mundaq yazghan:<< Türkler hör insanlardin bolup, özige özi xoja. Ular héchbir kishining yaki milletning özige zorluq qilishigha yol qoymaydu. Bir ish üchün tutush qilsa, chuqum özining iradisi boyinche qilidu.>>(22) Türkiy milletler milliy rohni dölet siyasitide tedbiqlashqa hemmidin bekrek urun’ghandi. Bilin’ginidek, dölette heqiqiy musteqilliq yalghuz idare qilghuchi guruhning arzusi bilenla emes , belki yene xelqningmu ashu arzu ichide bolishi , yeni istiqlal — musteqilliq chüshenchisining milletning barliq ezalirining ortaq arzusigha aylan’ghan bolishida ipadilinidu. Bundaq ortaq bir shuar Türkiy milletlerining jem’iyitide, dölitide nahayiti qedimdin béri her waqit mewjut bolup kelgen. Türkiy milletlerning köchüp barghan her qandaq bir yéride hör – erkin yashashqa we musteqil siyasiy teshkil (xanliq , dölet) berpa qilishqa térishishi buni körsitip berginidek , türlük ölke we memliketlerde buninggha muweppeq bolghanlighimu ularning istiqlal – musteqilliq chüshenchiside qet’iy ching turghanlighigha dalalet bolidu. Bozqir turmush sharaiti Türkiy milletlerni her waqit makan almashturup turush imkaniyitige ige qilghan . Bu xil imkaniyet ularni yimek – ichmek éhtiyaji tüpeylidin , qandaq ehwal körilishidin qet’iynezer tupriqini terk ételmeslik zörüriyitining bésimi astida yashaydighan noqul haldiki tériqchi milletletlerning ehwaligha chüshüp qélishtin yiraq tutatti. Éghir bésim we asaretke duchar bolghan müshkül minutlarda tériqchi milletler el bolup bash igishke mejbur bolidu. Hör siyasiy muhitni hayatliqning eng aldinqi prinsipi qilghan Türkiy milletler bolsa bundaq ehwalgha duch kelgende asasliq turmush wastisi bolghan charwa – mallirini heydep, yéngi bir hör – erkin makan izdep köchetti. Hunlarning orxun wadisidin awwal bügünki jenubiy qazaqistan bozqirlirigha, kéyin uyerdin yawropagha köchishi, ulardin kéyin oghurlar ( besh Uyghurlar ), sibirlar, hazarlar, pechenekler, quman – qipchaqlar we uzlar ( oghuzlarning bir tarmiqi ) ning ottura asiyadin yawropagha köchishi, oghuzlarning orxun boyliridin sir deryasi etraplirigha, uyerdin iran we anatoliyige köchishi, shuningdek , miladi 840 — yili éghir talapetke uchrighan Uyghurlarning gherpke qarap köchishi mahiyet jehettin stiqlal — musteqilliqni qoghdashni we yéngi dölet qurushni meqset qilghan futuhat yürüshi hésaplinidu.(23)

shunimu tekitlep ötimizki, Türkiy milletler üchün éyitqanda, hörlük – erkinliktin ayrilip , kishilik izzet – ghururni qoghdash üchün pidakarliq körsitishke amal qalmighan chaghda , ularning eng yéqin yardemchisi at hésaplinatti. At tizlik jehette bashqa minik haywanlargha nisbeten üstün turushtek alahidiligi bilenmu ulargha ishench we hökümranliq tUyghusi béghishlayti. Bolupmu at bozqirning japaliq turmush sharaitida we yashash üchün jan tikip kuresh qilidighan muhitida Türkiy milletlerge yol körsetküchi we rehber rolini oynighan. Shu seweblik Türkiy milletler üchün normal hésaplan’ghan mesile peqet tiz sür’ette urush seperwerligige öteleydighan we bozqirning iqtisadiy halitini shekillendürgen üzlüksiz küresh idi. Höriyet tUyghusi bilen parallil halda dawamliship mangghan buxil küresh rohi bu milletlerning aile hayatidimu öz ipadisini körsetken, kéyin tediriji halda boy, bodun we il – dölet miqyasida kéngiyip , millet ezaliri arisida ortaq qimmet ölchimige aylinish arqiliq, dölette istiqlal – musteqilliq uqumini barliqqa keltür gen we bashqa milletlerge örnek bolidighan emeliy küresh hayatini bashtin ötküzüp , insaniyet tarixida özgiche bir medeniyet tipini yaratqan.

Tarixiy menbelerge nezer tashlaydighan bolsaq, miladidin buruniqi 5- esirge mensup sak qebrisi (altun kiyimlik shahzadining qebrisi) din tépilghan bir kömüsh tawaqtiki döletning musteqilliqini qet’iy qoghdash toghrisidiki hökümdargha qilin’ghan xitap (24) bilen miladidin burunqi 1- esirde hunlarning siyasiy hayatida bölünüsh yüz birip , jenuptiki xen sulalisigha béqinish pikri otturigha chiqqanda, buninggha qarshi chiqqan chichi tengriqutning étiraz bildürüp sözligen nutqi Türkiy milletlerdiki istiqlal – musteqilliq qarishini chüshinishte bizni tulimu qimmetlik pakit bilen teminleydu. Chichi bu nutqida ejdatlardin miras süpitide yalghuz yer – zémin we döletla emes, belki yene höriyet we istiqlal – musteqilliqningmu miras qalghanliqini körsitip mundaq dégen: << hunlarning aditide ezeldin küch – quwwet etiwarlinip ,qulluq pes körilidu. Hunlar atliq jeng qilish ariliq dölet qurghan. Shunga yat xelqler arisida abroyluq bolup kelgen. Ular urushta ölüshni sherep dep bilidu. Hazir qérindashlar arisida hakimiyet talishish boliwatidu. Dölet aghining bolmisa inining bolidu.inisi ölse yenila nami qalidu. Hunlar yenila ewlattin ewlatqa yat qewmlerge bash bolup qéliwiridu. Xen sulalisi gerche qudretlik bolsimu, lékin hunlarni özige qoshiwalalmaydu. Nime üchün ejdatlirimizning qaide – tüzümini bozup xen sulalisige teslim bolghidekmiz?! Undaq qilsaq ötken dewrdiki tengriqutlarning shenige dagh tekküzüp, bashqa döletlerning aldida külkige qalimiz. Bundaq qilip eminlikke érishkinimiz bilen yat qewmlerni qandaq bashquralaymiz.>> (25)chichi tengriqutning bu ghurur kürishide bir milletning yashash istekliri, bolupmu shan – sherep bilen yashash istekliri ipadilen’gechke, gérman xenzushunas f. Hirit << tarixta milletchilikni dölet siyasitining asasi qilghan tunji siyasiyon chichidur. > >(26) dep körsetken. << her bir qurlirida qoyuq milletchilik hökümran orunda turghan> >(27) << o rxun abidilliri >> de nam – abroy we shan – sherep bilen yashashning aldiniqi sherti istiqlal – musteqil hayat, dep körsitilgen . Shuningdek milletning istiqlal – musteqilliqtin ayrilghan we bashqilarning qolida béqinda bolghan chaghliri<< öldi >> sözi bilen xaraktérlendürülgen. Abidilerde yene istiqlal – musteqilliqtin mehrüm bolghan dewrning dert – elemliri mundaq bayan qilinidu: << ili bar xelq iduq, emdi ilimiz qéni? Qaghanliq xelq iduq qaghanimiz qéni? Beg bolidighan oghulliringlar qul, pak , xanish bolidighan qizliringlar didek boldi.>>(28) << orxun abidilliri>> diki pakitlardin qarighanda , kökTürk qaghanliri millet ezaliri döletke , weten’ge, qaghan’gha, ejdatlar rohigha we shan – sherep bilen yashashqa sadiq bolghandila , üstide kök asman örülüp chüshmise, astida yer yérilip ketmise Türk dölitining musteqil hayatining menggü dawamlishidighanlighigha ishen’gen we musteqil– hör hayat bilen béqinda – depsende turmushni sélishturma qilish arqiliq ewladlargha ibret qilip yol körsetken. Türkiy milletlerde istiqlal – musteqilliq tentenisi << erginequn dastani >> arqiliq obrazliq shekilde dawamliship keldi.( 29)

melumki, en’enige sadiq bolush bilen yéngiliqqa intilish, siritqi medeniyetning ilghar we paydiliq tereplirini qobul qilish , shu arqiliq öz jem’iyitining tereqqiyatini ilgiri sürüsh her qandaq bir millet üchün milliy rohning muhim bir belgisi dep qarilidu. Uyghurlarmu tarixta en’enini himaye qilghan halda sirittin türlük dinlarni we bashqa medeniyet belgilirini qobul qildi. Lékin, siritqi terkiplerni qobul qilghanda istiqlal – musteqilliqni nezerge élishni aldinqi shert qilatti. Attila en’ene bilen milletning mewjutluqining munasiwiti toghrisida tulimu itibarliq we ehmiyetlik bir nutuq sözligen. Bu nutuqta mundaq déyilidu: << urushta, toyda we murasimda kiygen kiyimlirimiz en’enimizge Uyghun bolsun. Hunlarning qaide – yusunlirini yashlirimizgha ügiteyli. Hun qaide – yosunlirini ügenmeydiken, qomandanlar ularni izbasar dep qarimaydu. Naxshimiz, usulimiz we pütkül miraslirimiz xas we tengdashsiz bolishi kérek. Ejdatlirimizdin bizge qalghan mirasni buzup, bulghap, uninggha yat xususiyetlerni chaplimayli. Naxshilirimiz, usullirimiz, uyunlirimiz we murasimlirimiz mewjutliqimizni we salahiyitinizni ekis ettürüshning pursitidur. Bu menggü shundaq dawamlishishi kérek. …>>( 30) xuddi attilaning nutuqlirida déyilginidek, Türkiy milletlerde siritqi medeniyetning belgilirige muamile qilishta we uni qobul qilishta uning milletning teqdiri we döletning musteqilliqige bolghan tesiri mesilisige qattiq diqqet qilin’ghan. Bu jehette kökTürkler insaniyet üchün bir ülge tikligen. Bolupmu herbiy alim we siyasiyon tonyuquqning budda dinini ret qilish toghrisidiki bir nutqi bu ruhni gewdilendurgen . Tonyuquq kökTürkler bilen tang sulalisining nopusi, qimmet qarishi, turmush usuli , yashash aditi, küch nisbiti we siyasiy – diplumatiye jehetlerdiki bir biri bilen bolghan munasiwitini nezerge élip turup, budda dinini qobul qilip itiqad we turmush aditini özgeritkende, kökTürklerning xelqara riqabette utturup qoyupla qalmay , belki yene millet we döletningmu tang sulalisining qolida biraqla yoqilidighanlighini körsitish arqiliq bu dinni kök Türk jem’iyitige yolatquzmighan.(31) milliy en’enige bolghan sadaqetni kökTürkler yat tildin héchbir élémint qobul qilmighandek derijide öztilige körsetken semimiy qizghinliqidimu ipadiligen. KökTürklerning tarixidiki bir qatar ongushsizliqlar we xelqara weziyet ulargha peqet milliy en’eningla milliy mewjutluqni qoghdiyalaydighanlighini nahayitimu éniq tunutqan. Tarixshunaslarning bayanlirigha qarighanda , miladi 762 – yili Uyghur hökümdari bögü qaghanning Uyghur xanliqigha tesir körsitishke yüzlen’gen budda dinini tosush üchün mani dinini qobul qilishida döletning siyasiy mewjutlighi üchün sirittin kélish éhtimali bolghan tehlikini cheklesh meqset qilin’ghan. Gerche mushu waqitta Uyghurlar herbiy küch jehettin tang sulalisidin üstün orunda tursimu , lékin nupusi bir milyun etrapidiki Uyghurlargha nisbeten éyitqanda , 50 milyundin artuq nupusi bar we özliri eng köp alaqida bolidighan tang sulalisi bilen bir xil itiqat chembirigide yashash milliy we siyasiy mewjutluq üchün heqiqeten xewplik hadise hésaplinatti. Shu seweplik , bögü qaghan mani dinige kirish arqiliq milletning teqdirini junggodin ayrimaqchi bolghan.( 32) bu yerde shunimu qisturup quyush kérekki, tarim wadisida yashighan ejdatlirimiz miladidin burunqi waqitlardin tartipla kök tengri eqidisige yandashturup budda dinighimu étiqad qilip keldi. Idiqut we kengsu xanliqi dewrige kelgende bu din téximu étibargha érishti. Ilgiri hökümdarlar teripidin chetke tipilgen bu dinning emdilikte qaytidin étibargha érishishini Uyghurlarning shu chaghdiki yashawatqan makani we xelqara weziyetke bolghan tunishi bilen baghlap chüshendürüshke bolidu. Biri, bu ikki dölet jughrapiyilik jaylishish jehettin buddizim medeniyiti güllen’gen rayunlarda quruldi . Shu seweplik chongqur yiltiz tartqan buddizim medeniyitidin xali turishi yaki uni biraqla ghulitip tashlishi mumkin emes idi. Yene biri, bu chaghda tang sulalisi zeiplishishke yüzlen’gen bolup, qaysila jehettin bolmisun Uyghurlargha xewp peyda qilalaydighan tesirge ige emes idi. Tang sulalisi yoqalghandin kéyin, junggoda bölünme weziyet shekilliendi , hetta bu weziyetke xatime bergen sung sulalisimu Uyghurlargha küch körsetkidek haletke érishelmidi. Tashqi muhitning küchini toluq mölcherliyeligen Uyghurlar bu waqitta buddizm medeniyitining himayichiliri supitide otturigha chiqqan.Uyghurlar buddizm medeniyitini himaye qilghanda , uni milliy en’enige boysundurushqa térishqan , shu seweplik u << Uyghur buddizmi >> sheklige kirgen.(33) a . Jafer oghli Uyghurlarning en’enige bolghan sadaqet rohi toghrisida mundaq dégen: << témoriyler dölitining qurulishigha qeder ottura asiya Türkiy xelqliri arisida héchqaysisi Uyghurlardek özining adet we en’enisini, yeni tarixini sadaqet bilen dawamlashturalmidi. Uyghur yéziqining Uyghurlarning ayighi tegken herqandaq yerde qollinilishi bu tarixqa bolghan hörmet we sadaqetning eng chong ipadisidur.>>(34) a jaferning bu sözide idiqut Uyghurliri nezerde tutulghan . Eyni waqitta qaraxaniylar islam itiqatida bolup , bu teweliktiki Uyghurlarning slam medeniyitige bolghan baghlinishi milliy roh we en’enige bolghan sadaqettin halqip ketkenidi.

Qisqisi, istiqlal – musteqilliq chüshenchisi tariximizda milliy mewjutluq , tereqqiyat we shan – sherep bilen yashashning aldinqi sherti qilin’ghan. Shunglashqimu Uyghurlar erginequndin chiqqan künni<< istiqlal – musteqilliq küni >> qilip bikitip, noruz en’enisi bilen << yéngi yil küni >> süpitide tebriklep kelmekte. Noruzning Türkiy milletlerdiki eng muhim menisi uning << istiqlal – musteqilliq küni>> süpitide qobul qilinishidur.

Uyghur qatarliq Türkiy milletlerdiki weten chüshenchisi nahayiti muqeddes bir uqum bolup, u aile, mehelle, yurtqa bolghan küchlük muhabbet we sadaqetning yüksek derijidikii belgisi süpitide gewdilen’gen. Weten’ge baghlinish we uning üchün sadaqet — piidakarliq körsitish << milliy alahidilik >> ke aylan’ghan. Shu tüpeyli , qedimde << ulush >> sözi bilen ipade qilin’ghan we belgilik chégrisi bolghan dölet ziminigha qaritilghan weten hökümdar ailisining xususiy mülki bolmastin , belki pütün milletning ortaq zémini, hayatliq , mewjutluq , tereqqiyat tuprighi , shundaqla xatirjemlik we xushalliq soruni hésaplinatti.

Türkiy milletlerde weten’ge sadiq bolush bilen birge seyyare, köchmen we heriketchan turmush kechürüsh bir gewdiliship ketken we ularning siyasiy chüshenchisining asasliridin biri qilin’ghan. Chünki ularning weten chüshenchisi qanun we hörlük bilen birikken bolup, bu ikki sherttin mehrum bolghan chaghda , ular yéngi bir yurt qurush istikide, weten üchün wetendin ayrilatti .bu toghrisida junggo menbeliride << ular bügünki künde junggogha teslim bolghan teqdirdimu , öz wetinini asanliqche unutmaydu >>(35) dep melum chüshenche bérilginidek, jahizi bu noqtini << weten muhabbiti barliq insanlargha ortaq bolghan bir xil hésyattur. Likin, bu xil hésyat Türklerde téximu üstün we yüksektur >>(36) dep xaraktérlendürgen. Quteybe ibni muslim << Türkler wetinige nahayiti sadiq bolup, uning üchün jan béridu. Héchqachan wetinini unutmaydu. Qeyerge bérishidin qet’iynezer , wetinige sadiq bolidu. Türklerni bashqa milletlerdin üstün qilghan amil del mushu xususiyettur. Türkler buni nahayiti yaxshi bilidu. >> (37) dep teripligen .Türkiy milletlerning wetinini qoghdash yolida pidakarliq körsitidighanliqi yene iran dastanliridimu sözlinidu.Iran dastanlirida tumaris we shiraq qehrimanliqliri buning misali süpitide bérilgen. Junggo menbeliridimu buninggha oxshash misallar tilgha élinidu. Hunlarning sherqtiki qoshnisi tungguslar hun ziminining bir parchisini kisip bérishni telep qilghanda batur tengriqut << yer – zimin döletning uli, nime dep bériwetkidekmiz >>(38) dégen üe bu ziminni bériwitishni teshebbus qilghan wezirlerning kallisini alghan. Eslide tungguslar bilen inaq qoshnidarchiliqni teshebbus qilghan batur ularning mushu telipi üchün urush qozghap , ularni qattiq meghlup qilghan.(39) shuningdek, xen sulalisimu hunlardin bir parche taghliq yerni sorighanda, irishkini hun tengriqutining << bu yer merhum atamdin miras qalghan zimin bolup , qoldin bérip qoyush heddim emes >>(40) dégen qattiq étirazidin ibaret bolghan. Buningdin melumki, Türkiy milletlerde weten – ulush hökümdarning özi xalighanche shexsiy mülük supitide ishlitidighan zimin bolmastin , belki hökümdar teripidin qoghdilidighan ata miras yadikarliq hésaplinatti.

Bu ehwallar Türkiy milletlerde weten qarishi jehettin << dominom >> tipi emes, belki <<impériyum >> hakimiyet chüshenchisining mewjut bolghanliqini körsitidu. Dölet zéminining hökümdarlar bilen xelqning ortaq mes’uliyiti astida tutulishi ularning siyasiy teshkili – dölet namliridinmu melum bolghinidek , buni bu millletlerdiki shexistin bekrek weten’ge yaki siyasiy teshkilge baghlinidighanliqi mesilisi bilen birlikte küzitidighan bolsaq yurt – ölkining tiz sür’ette wetenlishishining mümkin bolidighanlighini chüshen’gili bolidu. (41)

Türkiy milletlerning << herbiy millet >>( jenggiwar millet ) süpitide otturigha chiqishi we herbiy ishlar téxnikisining yüksilishi ulardiki wetenperwerlik hésyati bilen birikken bir medeniyet tipi idi. Junggo menbeliride hunlar, kökTürkler we Uyghur qatarliq Türkiy miilletlerning kiselde ölüshni nomus, urushta ölüshni sherep dep bilidighanliqi tekitlen’gen . << orxun abidilliri >> dimu << insan balisi ölüsh üchün törelgen>>(42) déyilidu. Sasan chichen << Türkler öyde tughulup , urush meydanida jan béridu>> (43) deydu. Türkiy millet Türkimide her bir insan kichikidin tartipla oqya étish we at minish terbiyisi bilen chong bolup, maharetlik bir esker bolup yétiletti. Kiygen kiyimlirimu turmush we urushqa mas kélidighan ikki xil xususiyette layihilen’gen. Bu xil turmush bilen urush bir gewdileshken hayat shekli qandaqtur bir tajawuzchiliq yaki istila chüshenchisining türtkiside shekillen’gen bolmastin , belki özi mensup milletning we döletning mewjutluqini, bixeterligini , tinchlighini we hörlükini siritning tehlikisidin qoghdash üchün her waqit teyyar turushtek sadaqet we pidakarliq ruhidin tughulghan. Démek , herbiy küchning tereqqiy qilishi milliy qoghdinish bilen munasiwetlik idi.(44) Uyghurlarda bügünki kün’giche dawamliship kéliwatqan << özüng üchün kül, yurtung üchün öl >> , << yétip qalghiche, étip qal >> dégen maqal – temsiller buni ochuq körsitip béridu. Emeliyettimu Türkiy milletlerning urushliri turk alimi ibrahim kafes oghli körsitip ötkinidek, tinchliq we sülhini meqset qilghan bir wasitidin ibaret bolup, uningda yene chong birliktin ibaret pelsepiwi chüshenche yitekchi qilin’ghan. Shu seweplik tinchliq we sülhini << el >> dep atighan Türkiy milletler özlirining we öz döletlirining bu xil haletni emelde körsitidighan küch ikenligige shen’gechke , millet we dölet dégen uqumnimu yene ashu << el >> sözi bilen ipade qilghan. Dimek, weten üchün sadaqet we pidakarliq bilen yashighandila andin tinch hayatqa, mewjutluq sharaitige we yüksilish pursitige irishkini bolidighanliqini toluq chüshünüp yetken Türkiy milletler weten dep urush meydanida jan bérishni idial hayat tipi qilip tallighan we buningdin ghurur, sherep, bext tUyghusi hés qilghan. Hetta qiz – ayallarmu mushundaq qehrimanliq rohta yashighan . Shu seweplik urushta qehrimanliq körsetkenlerning jem’iyettiki orni , nopuzi hemmidin üstün bolghan. Millet ularning hayatini teswiriy sen’et wasitiliri ( heykel, balbal tiklesh, qebre béshigha öy, yeni xatire sariyi sélip, uning tamlirigha qehrimanning urush qiliwatqan körinishlirini sizish ) bilen obrazlashturghan, menggü tash tiklep qutluqlighan we naxsha – qoshaq , dastanlargha qétip ebediyleshtürgen. Qisqisi, tarixshunaslarning Türkiy milletler toghrisidiki << qehrimanliq jasariti küchlük >> dégen sözliride del ularning << wetenperwerlik rohi üstün >> dégen uqum ipadilen’gen.

<< orxun abidiliri >> de wetenperwerlik bir xil étiqad sheklide tilgha élin’ghan. Bu abidilerde hunlar dewridin béri Türkiy milletlerning döletlirige paytext bolup kelgen we ashu orni bilen bu milletlerning siyasiy we meniwiy iptixarliq bazisigha aylan’ghan ötüken’ge sadaqet körsitish wetenperwerlikning muhim ölchemliridin béri qilip körsitilgen. ötükendin yiraqlishish, wetenni tashlap kétish dölet aldida ötküzülgen jinayet hésaplinip, tengrining jazasigha uchraydighan éghir guna süpitide qaralghan. Abidilerde ötüken’ge küchlük türde baghlan’ghandila milletning ghem – qayghusiz yashaydighanliqi, dölitiningmu menggü dawamlishidighanliqi étirap qilinish arqiliq wetenperwerlikning mahiyetlik belgiliri otturigha qoyulghan. Bu chüshenche << qutluq tagh dastani>> nida téximu quwwetlen’gen. Bu dastanda déyilishiche, döletning saaditi, milletning birliki bir taghqa , téximu toghrisi bir qiyagha baghliq dep qarilidu. Kéyinche tang sulalisidin alghan bir melikining toyluq méli süpitide bu qiya tang sulalisigha bériwitilidu. Tang sulalisining bu qiyani parchilap junggogha élip kétishi netijiside ölüm we qischiliq yüz béridu. Axirida milletning birliki bozulup, öz yurtidin köchüp kétishke mejbur bolidu.(45) shuningdek yene menbelerdiki pakitlardin qarighanda, Türkiy milletler üchün wetendin ayrilip qélish eng éghir zerbe we dert – elem hésaplan’ghan. Buning azabi ularning rohiy dunyasida qattiq tesir qozghighan. Hunlarda alchi téghini xen sulalisigha tartquzup qoyghanda peyda bolghan éghir dert – elem hestetlik qoshaqqa aylan’ghan. Bu bayanlarda peqet milletning mewjutluq soruni bolghan weten tupriqini saqlap – qoghdap turalighandila andin milletning siyasiy hayati we güllinishidin söz achqili bolidighanlighidin ibaret bir xil siyasiy – hoquq chüshenchisi otturigha qoyulghan.

Omumen qilghanda, Türkiy milletlerde jümlidin Uyghurlarda weten chüshenchisi we muhabbiti nahayiti üstün bolushtek xaraktéri bilen herqandaq bir millet Türkimidin perqliq halda siyasiy istiqlal – musteqilliq pikri bilen birge dawamliship mangghan. Ular teshkillik we qanuniy asasta, ixtiyari, erkin , hör we musteqil yashalighan ziminni weten dep hésaplighan. Bu shertler körülmigen yaki uni saqlap qélishqa héchqandaq mümkinchilik qalmighanda, wetenni terk étip köchetti.dimek, Türkiy milletler medeniyitide weten ularning tughliri we al renglik bayriqi lepildep turghan yerlerni körsitetti. (46)

insaniyetning bügün’giche bolghan tarixidin shuni hés qilishqa bolidiki , her qandaq bir milletning tereqqiy qilishi yaki chékinishi , nam – shöhret qazinishi yaki untulushi omumen shu milletning milliy rohigha munasiwetlik bolup keldi. Uyghurlarning miladi 13 — , 14 – esirlergiche bolghan tarixida siyasiy— hoquq chüshenchisining küchiyip, iqtisad we medeniyette tereqqiy qilip , tesiri we nam – abroyining asiyadin halqip hetta yawropa we afriqighimu tarilishi ularning maddiy we meniwiy hayatning herqandaq saheside milliy rohni yitekchi qilghanlighidin bolghan. Uningdin kiyinki chékinish we bashqilar teripidin untulushqa yüzlinishide nurghun sewepler bolsimu, lékin buning asasliq sewebini bezi kishiler jar séliwatqinidek qandaqtur << yipek yoli >> ning üzülüp, << déngiz yoli >> ning échilishigha baghlap qoyushqa bolmaydu. Buning asasliq sewebini mushu mezgillerning aldi – keynidiki dewirlerdin bashlap Uyghurlarning tarixida milliy rohning dawamliq tereqqiy qilishigha tosqun bolidighan amillarning körülishke we küchüyishke bashlighanlighidin izdeshke bolidu. Bu tosqunluqmu del siritqi muhittin qobul qilghan türlük itiqad shekilliri we ashu itiqad shekillirige egiship kirip kelgen medeniyet belgirining itibargha érishishidin bolghan .

Melumki, Türkiy milletler arisida miladidin buruiqi dewirlerdin tartipla << ulugh tengri >> dégen menidiki << kök tengri >> namida atalghan bir tengrilik itiqad shekli asas qilinip kelgen. Islamiyet dewrige qeder izchil dawamlashqan bu dinning eqidiside , hoquq, qanun ,ghurur , üstünlük, jenggiwarliq, shan – sherep, insanchiliq, jümlidin milliy roh tengrining iradisi dep qarilartti. Hökümdarlarmu bu eqidini rial hayatta emelge ashurushqa térishatti, dimek ,bu dewirde milliy roh bir xil itiqad we eqidige aylan’ghanidi. Melumki , din bashqa medeniyet belgilirige sélishturushqa bolmaydighan alahide birxil medeniyet hadisisi hisaplinidu. Din bir milletning rohi haliti, tarixi we medeniytige nahayiti zor tesir körsiteleydu yaki milletning hayatini qayta quridighan haletni peyda qilalaydu. Tarixshunaslarning delillishiche, Uyghurlarning öz jem’iyitining tereqqiyat ihtiyaji yüzisidin kök tengri dinige yandashturup , sirittin qobul qilghan mani we budda dinliri Uyghurlar teripidin qanchilik derijide milliy xaraktérge boysundurulishidin qet’iynezer , yenila ularning milliy rohini cheklep turush rolini oynighan . Bu toghrisida << Türk énsiklopédiyisi >> ning << qaraxaniylar >> maddisida : << buddizm we mani dinining milliy xaraktérge mas kelmeydighanlighi asanla chüshünildi. Türklerni yat medeniyetke ittirgen, jahan’girlik xaraktérini yoqatqan, hetta herbiy üstünlikige we teshebbuskarliq talantigha ziyan yetküzgen bu dinlar Türk jem’iyitide krizis peyda qilish , meniwiy qimmetni özgertiwétish bilenla cheklen’gen emes. Yene Türk dölitining siyasiy alahidiligini weyran qilip , palech haletke duchar qilghan>> (47) déyilgen. Heqiqeten idiqut we kengsu Uyghurlirining küchlük siyasiy we herbiy küch teshkillep , pütkül Uyghurlarni özining hémayisige alghan chong bir impériyige aylinalmasliqi, axirida özining musteqil siyasiy hayatidin ayrilip qélishi bu dinlarning belgilik derijide cheklesh rolini oynighanlighidin bolghan. Shundaqtimu bu dewir medeniyitige mensup pakitlar bizge bu dinlarning cheklep turush rolini oyniyalighan bolsimu, lékin milliy rohni we tarixni untuldururush derijisige baralmighanlighini körsitip bermekte . Shunisi éniqki , budda we mani dinining bu ikki tarmaqtiki Uyghurlarning edebiyat , sen’et , terjimichilik we mimarchiliq tarixida yaratqan paydiliq– ijabiy tesirining zorluqini inkar qilghini bolmaydu.

Budda we mani dinlirigha sélishturghanda, ghurur, sherep, üstünlük, heqqaniyet bilen yashashning usullirini ügitidighan, tulimu emeliyetchil we << exlaq dini >> bolghan islam dini heqiqeten Uyghurlarni exlaq , turmush usuli we kishilik munasiwette téximu mukemmelleshtürüp, bir millet süpitide bügünki kün’ge ulushishidiki bir wasite we siritqi medeniyetning istilasni cheklep turushtiki muhim qorallarning biri bolup keldi. Emeliyettimu qaraxaniylar Uyghurlar islam dinigha ötken deslepki mezgillerde, bu yéngi eqidini milliy rohqa we milliy medeniyetke birleshtürüshke tériship, maddiy we meniwiy jehettin << Türk islam medeniyiti >> ning bir munche utuqlirini yaratqan . Hetta islam dinigha egiship kirip kelgen erep – paris medeniyitining bashqa belgilirimu Türk milliy medeniyitining bir qushumchisi süpitide yandashturulghan.

Islam dinida emeliyetchil tereplerdin kök tengri dini bilen birdeklik teshkil qilidighan , millet we milliy rohning tereqqiyatini ilgiri süridighan eqidiler bar idi .islam dini intérnatsiunal xaraktérge ige bolup , bu chong birlik peqet islam itiqadi asasigha uyushushni körsitidighan birlik idi. Shundaqtimu islam eqidiside bu dinning sirtidiki milletlerning mewjutliqi we ularning medeniyitimu itirap qilin’ghan. Shundaqla << eger rebbing xalighan bolsidi, yer yüzidiki insanlarning hemmisi biraqla iman éyitqan bolatti . Shundaq tursa sen hemmisini mömin bolsun dep mejburlamsen>> (süre yünüs , 99 – ayet )(48), << dinda zorlash yoqtur >>( süre beqere , 256 – ayet ) (49), << sen peqet bir wez – nesihet qilghuchisen, ulargha bésim qilghuchi( iman’gha mejburlighuchi) emessen>>(süre ghashiye, 21- 22 – ayetler )(50) dégen ayetler arqiliq uninggha itibar bilen muamile qilish terghip qilin’ghan. Melumki ,’islam dinida wijdan’gha bésim yoq bolup, wijdan’gha, milliy rohqa, tarixqa we medeniyetke hörmet körsitish << qur’an >> ning buyriqi idi. Démek, islam dini eqilning his qildurishi bilen shekillen’gen birlikni terghip qilatti . Buning milletning oyushush rohini kücheytishi we chong birligini shekillendürishi tebiiy idi. Lékin, islam dinini tarqitish we omumlashturush jeriyanida buni ijra qilghuchilar dinning esli mahiyitige yat hisyatni arilashturiwélishtin yanmighan. Islam muxlislirining neziri boyinche bolghanda pütün insanlar << musulman >> we << kafir>> ( yat dindikiler) dep ikkila Türkimge yaki ikki milletke ayrilatti . Shu wejidin irq , millet , til , milliy roh we medeniyet perqi qandaq bolishidin qet’iynezer islam itiqatidila bolsila , ularning hemmisi bir’ümmet — bir xelq( bir millet) süpitide qaralghan. Islam itiqatining sirtidikiler bolsa eslide bir millet bolsimu , gheyri insanlar süpitide qarilip chetke qéqilghan, qirghin qilin’ghan. Netijide qaraxaniylar tewesidiki Uyghurlar mushundaq chüshenchige asasen, islamiyetning sirtidiki ejdatlar we qéridashlar bilen bolghan chek – chégrani éniq ayrip , özining hayati, rohi we medeniyitini qayta tikligechke, bu halet tebiiy halda tarix we medeniyet asasining untulishidek hadisining peyda bolishigha sewep bolup qalghan. Qaraxaniylar islam itiqadi arqiliq Uyghurlarni birlikke keltürüshni milliy siyaset qilip tallighan bolsimu , lékin uni emelge ashurush jeriyani qanliq küresh we tarix bilen medeniyetni biraqla öchürüp tashlash asasida élip bérilghachqa ,bu halet idiqut Uyghurliri bilen qaraxaniylar Uyghurlirining birlikini wujutqa chiqarmayla qalmay, belki ularni bir birige reqip qiliwetti. Mehmud qeshqerining idiqut Uyghurliridin söz achqanda, milliy rohning türtkisi bilen , ularni Türklerning bir tarmiqi we mahir mergenler dep maxtisa , diniy hisyat noqtisidin chiqip, ularni esheddiy kapir dep qarap , qaraxaniylarning qoshunlirining ularning medeniyitini weyran qilghanliqini söyünüp turup yazghanlighi buninggha bir misal bolidu. Dimek , islam dinining Uyghurlar arisida tarqilishi << milliy shuar >> ni yitekchi qilghan halda , milletni himaye qilish , tarixni we medeniyetni qoghdash asasida élip bérilmidi. Buning bilen milletning parchilinip turush haliti uzaq dawamliship , Uyghurlaning milliy rohigha deslepki qedemde éghir dez ketken .

Bolupmu qaraxaniylar dewrining axiriqi mezgilliridin bashlap hökümdarlar we ziyalilar arisida erep – paris medeniyitining tesirini himaye qilish küchiyip, milliy rohqa bolghan sadaqet barghanséri itibardin qélishqa yüzlendi. Türk medeniyitige sel chaghlinip , bu medeniyetni himaye qilghanlar nadan, jahil , mutesip dep qaraldi, hetta mushu wejidin ulugh we shereplik bir nam bolghan << Türk >> sözimu << nadan>> , << döt >> , << qara qosaq>> dégen menidimu istimal qilinidighan gheyri ehwal otturigha chiqti. Milliy rohni oyghitidighan ,milletke yol körsitidighan, milletning yüksilishini menbe bilen temin itidighan edebiyattimu tariximizning utuqliri, ejdatlirimizning arzuliri, milliy qehrimanlirimiz — ulugh simalirimiz , milletning asasiy gewdisi bolghan xelqning rial haliti we ümidi ashu xelqqe chüshünishlik Türkiy til bilen ipadilinip , roh we ghururni oyghitip, uninggha küch – quwwet ataqilip yol körsitishning ornigha , erep — pars edebiyatidiki motiflar we obrazlar ( << ming bir kiche >>, rustem, jemshid, feridun , siyawush qatarliq) we ashu edebiyat uslobidiki timilar sözlinip rialliqtin yiraqliship ketti. Yene kélip bu edebiyat pars tilida yézilghan . Türkiy tilda yézilghan eserler dimu erep – paris tilidin kirgen sözlükler asasiy salmaqni igiligen bolup , umu janliq tildin yiraqliship ketken. Bu xil edebiyattin hergizmu xelqimizge meniwiy yitekchilik qilishni kütkili bolmaytti. Bartoldmu bu haletni << Türklerge- Uyghurlargha islamiyetning we fars edebiyatining tesiri shu derijide küchlük bolghan idiki , Türkler- Uyghurlar islamiyettin burunqi tarixini pütünley unutti>> (51) dep süretleydu. Medeniyettiki mushu özgirish tüpeylidin , milliy rohning yüksek ipadisi bolghan << oghuzname >> dastani qaraxaniylar teweside yashighan Uyghurlar ichide emes, belki idiqut Uyghurliri arisida saqlinip qelemge élindi. Aprasiyap (qaraxaniylarda yüsüp xas hajip we mehmud qeshqeridin kéyin untuldi) , tunyuquq we bögü qaghan’gha ait xatirilermu mushu Uyghurlar arisida saqlandi.(52) budda we mani dinining cheklep turushi bilen özining siyasiy iqtidarini qoldin bérip qoyghinigha qarimay , milliy rohqa baghlinishni dawamlashturghan mana shu idiqut Uyghurliri mongghul impériyisi we tömüriler impériyisi dewrining siyasiy,herbiy , iqtisad we medeniyet munbéride yuqiri orun’gha iriship ,’Uyghurlar we Uyghur medeniyitige sherep ata qilalidi. Jümlidin Uyghur til – yéziqini asiyadin halqip yawropa(okraina we latwiye) dimu shöhret qazan’ghan xelqaraliq medeniyetke aylandurdi. (53)

dimek, qaraxaniylarning axiriqi dewridin bashlap , buxanliq tewesdiki Uyghurlarda, miladi 14 – esirdin bashlap pütkül Uyghurlarda milliy roh millet xaraktérliq yitekchi prinsip bolushtin qilip , peqet kishilerning wujudida yoshurun küch halitide saqlinishqa yüzlen’gen bir meniwiy amilgha aylinip qaldi.

Shundaqtimu bu yoshurun küch pat – pat mehelliwiy yaki birer sheher dairiside bolsimu özini ipadilep, milletning mewjutliqi we tereqqiyatining eng muhim menbesi ikenligidin sada bérip keldi.

Bibliografiye:

(1)(7) (12) (23) (41) (46) << islam énsiklopédiyisi >> , Türkche, 12- tom , 2 – qisim , 223- , 227 – ,244 -, 260 – betler , 1988 – yili , istanbul.

(2) düen lyenchin : << dinglinglar, turalar we qangqillar >> , Uyghurche,81 – , 86 – betler , 1997 – yili , ürümchi.

(3) li yenshu : << shimaliy sulalilar tarixi >> , Uyghurche, 568 – , 569 – betler, 2000 – yili , ürümchi .

(4) (32) << Türk énsiklopédiyisi >> , Türkche, 33 – tom , 147 – , 151 – betler, 1984 – yili , enqere.

(5)(6) baymirza hayit : << sowitler ittipaqidiki Türklükning we islamiyetning bezi mesililiri >> , Türkche, 193 – bet, 1987 – yili , istanbul.

(8) simachyen: << tarixiy xatiriler>> , Uyghurche , 1988 – yili , ürümchi.

(9)(16) << Türk énsiklopédiyisi >> , Türkche , 25 – tom , 487 – bet , 1977-yili, enqere.

(10) wéy lyangtaw : << qaraxaniylar tarixidin bayan>> , Uyghurche, 106 – bet , 2000 – yili , ürümchi .

(11) (30) << Türkchilik prinsipi >> , Türkche , intirnéttin élin’ghan nusxa.

(13) molla musa sayrami : << tarixiy hemidiye >> , Uyghurche, 46 – , 47 – betler, 1988 – yili , béyjing.

(14) abdulqadir donuk : << tunji Türk milletchisi chichi tenxu >> , << Türk dunyasi tarix jornili >> , Türkche, 1987 – yili , 3 – san, 44 – bet.

(15) << oghuzname >> , Uyghurche, 46 – bet , 1980 – yili , béyjing .

(17) ( 28) (42) << qedimqi Uyghur yazma yadikarliqliridin tallanmilar >> , Uyghurche, 80 – , 84 – , 85 – betler , 1983 – yili , ürümchi.

(18) (34) a. Jafer oghli : << Türk tili tarixi >> , Türkche, 2 – qisim, 18 – , 208 – betler, 1984 – yili, istanbul.

(19) yilmaz إztuna : << büyük Türkiye tarixi >> , Türkche, 2 – tom, 391 – bet, 1977 – yili , istanbul.

(20) (27 ) (26) (37) (44) yilmaz إztuna : << büyük Türkiye tarixi >> , Türkche, 1 – tom, 50 – , 51 – , 95 – , 100- ,101- , 140 – ,141 – betler, 1977 – yili, istanbul.

(1 2) samixa aywerdi : << Türkler mustemlikichi bolmighan >>, << Türk dunyasi tarix jornili >> , Türkche, 1987 – yili, 11 – san, 23 – bet.

(24 ) aydin taneri : << Türk dإlet en’enisi >> ( tünügün – bügün ) , Türkche, 11- bet, 1981 – yili ,

( 25) (38) (39) (40) ben’gu : << xenname >>, Uyghurche, 698 – , 778 – , 798 – betler, 1994 – yili , ürümchi.

(29) mustapa uslu : << Türk medeniyiyitide noruz motfi >> , << Türk dunyasi tarix jornili >>, Türkche, 1987 -yili, 4 – san, 22 – bet.

( 31) (35) jang réntang : << tang dewridiki sherqiy kإk Türkler heqqide yéngi hإjjetler >> , Türkche, 67 – , 174 – betler, 1968- yili , teybéy.

(33) (45) mustapa ergün : << Türk maarip tarixi >> , Türkche, intérnéttin élin’ghan nusxa.

(22) (36) (52) a. Zekiy welidi toghan : << omumiy Türk tarixigha kirish >> , Türkche, 100 – , 106 — , 168-betler , 1 198 -yili, istanbul.

(43) a. Zekiy welidi toghan: << Türk we tatar tarixi >> , tatarche, 18 – bet , 1912 – yili , qazan.

(47) << Türk énsiklopédiyisi >> , Türkche , 21 – tom , 287 – bet , 1974 – yili , enqere.

(48) (49) (50) ibrahim agah chubukchu : << medeniyet tariximizda din >> , Türkche, << belleten >>, 1990- yili, 4 – san, 778 -bet.

(51) w. W. Bartold , m . F. Kإprülü: << islam medeniyiti tarixi >> , Türkche, 1940 – yili, istanbul.

(53) a. Jafer oghli : << Türk tili tarixi >> , Türkche, 1 – qisim, 178 – bet,1984 – yili , enqere.

https://www.youtube.com/watch?v=U7dBZpZ1QHE

Timur (Persian: تیمور‎ Timūr, Chagatai: Temür, Uyghur: Temur; died 18 February 1405), historically known asTamerlane^[1] (Persian: تيمور لنگ‎ Timūr(-e) Lang, „Timur the Lame“), was a Turko-Mongol conqueror and the founder of the Timurid dynasty in Central Asia.^[2] Born into the Barlas confederation in Transoxiana during the 1320s or 1330s, he gained control of the Western Chagatai Khanate by 1370. From that base, he led military campaigns across West,South and Central Asia and emerged as the most powerful ruler in the Muslim world after defeating the Mamluks of Egypt and Syria, the emerging Ottoman Empire and the declining Sultanate of Delhi. From these conquests he founded the Timurid Empire, although it fragmented shortly after his death. He is considered the last of the greatnomadic conquerors of the Eurasian steppe, and his empire set the stage for the rise of the more structured and lasting gunpowder empires in the 1500s and 1600s.^[3][4]:1

Timur envisioned the restoration of the Mongol Empire of Genghis Khan.^[5] As a means of legitimating his conquests, Timur relied on Islamic symbols and language, referring to himself as the „Sword of Islam“ and patronizing educational and religious institutions. He converted nearly all the Borjigin leaders to Islam during his lifetime.^[6] His armies were inclusively multi-ethnic. Timur also decisively defeated the Christian Knights Hospitaller at Smyrna, styling himself aghazi.^[7]:91 By the end of his reign, Timur had gained complete control over all the remnants of the Chagatai Khanate,Ilkhanate, Golden Horde and even attempted to restore the Yuan dynasty.^{[citation needed]}

Timur’s armies were feared throughout Asia, Africa, and Europe,^[7] sizable parts of which were laid waste by his campaigns.^[8] Scholars estimate that his military campaigns caused the deaths of 17 million people, amounting to about 5% of the world population.^[9][10]

He was the grandfather of the renowned Timurid sultan, astronomer and mathematician Ulugh Beg, who ruled Central Asia from 1411 to 1449, and the great-great-great-grandfather of Babur, founder of the Mughal Empire, which ruled parts of South Asia for around four centuries, from 1526 until 1857.^[11][12] Timur is also recognized as a great patron of art and architecture, as he interacted with Muslim intellectuals such as Ibn Khaldun and Hafiz-i Abru.^[7]:341–2

Timur was born in Transoxiana, near the City of Kesh (an area now better known as Shahrisabz, „the green city“), some 80 kilometres (50 mi) south of Samarkand in modern-day Uzbekistan, part of what was then the Chagatai Khanate.^[13] His father, Taraqai, was a minor noble belonging to the Barlas tribe.^[13] The Barlas were originally a Mongol tribe^[14][15] that becameTurkified.^[16][17][18] According to Gérard Chaliand, Timur was a Muslim^[19] but he saw himself as Genghis Khan’s heir.^[19] Though not a Chinggisid or a descendent of Genghis Khan,^[20] he clearly sought to invoke the legacy of Genghis Khan’s conquests during his lifetime.^[21] His name Temur literally means „Iron“ in old Turkic languages (Temir in modern Uzbek, Demir in modern Turkish.) BothTimur and Demir are popular male names in Turkey today.

Later Timurid dynastic histories claim that he was born on 8 April 1336, but most sources from his lifetime give ages that are consistent with a birthdate in the late 1320s. Historian Beatrice Forbes Manz suspects the 1336 date was an invention designed to tie Timur to the legacy of Abu Sa’id Bahadur Khan, the last ruler of the Ilkhanate descended from Hülegü, who died in that year.^[22]

At the age of eight or nine, Timur and his mother and brothers were carried as prisoners to Samarkand by an invading Mongol army.

In his childhood, Timur and a small band of followers raided travelers for goods, especially animals such as sheep, horses, and cattle.^[22]:116 In around 1363, it is believed that Timur tried to steal a sheep from a shepherd but was shot by two arrows, one in his right leg and another in his right hand, where he lost two fingers. Both injuries crippled him for life. Some believe that Timur suffered his crippling injuries while serving as a mercenary to the khan of Sistan in Khorasan in what is known today as Dashti Margo (Desert of Death) in south-west Afghanistan. Timur’s injuries have given him the names of Timur the Lame and Tamerlane by Europeans.^[7]:31

Timur was a Muslim, but while his chief official religious counselor and adviser was the Hanafi scholar ‚Abdu ‚l-Jabbar Khwarazmi, his particular beliefs are not known. In Tirmidh, he had come under the influence of his spiritual mentor Sayyid Barakah, a leader from Balkh who is buried alongside Timur in Gur-e Amir.^[23][24][25] Timur was known to hold Ali and the Ahlul Bayt in high regard and has been noted by various scholars for his „pro-Alid“ stance. Despite this, Timur was noted for attacking Shiites on Sunni grounds and therefore his own religious inclinations remain unclear.^[26]

Timur is regarded as a military genius and a tactician, with an uncanny ability to work within a highly fluid political structure to win and maintain a loyal following of nomads during his rule in Central Asia. He was also considered extraordinarily intelligent – not only intuitively but also intellectually.^[4]:16 In Samarkand and his many travels, Timur, under the guidance of distinguished scholars was able to learn the Persian, Mongolian, and Turkic languages.^[7]:9 More importantly, Timur was characterized as an opportunist. Taking advantage of his Turco-Mongolian heritage, Timur frequently used either the Islamic religion or the law and traditions of the Mongol Empire to achieve his military goals or domestic political aims.^[7]

In about 1360 Timur gained prominence as a military leader whose troops were mostly Turkic tribesmen of the region.^[19] He took part in campaigns in Transoxiana with the Khan of Chagatai. His career for the next ten or eleven years may be thus briefly summarized from the Memoirs. Allying himself both in cause and by family connection with Kurgan, the dethroner and destroyer of Volga Bulgaria, he was to invade Khorasan at the head of a thousand horsemen. This was the second military expedition that he led, and its success led to further operations, among them the subjugation of Khorezm and Urganj.

Following Kurgan’s murder, disputes arose among the many claimants to sovereign power; this infighting was halted by the invasion of the energetic Chagtaid Tughlugh Timur of Kashgar, another descendant of Genghis Khan. Timur was dispatched on a mission to the invader’s camp, which resulted in his own appointment to the head of his own tribe, the Barlas, in place of its former leader, Hajji Beg.

The exigencies of Timur’s quasi-sovereign position compelled him to have recourse to his formidable patron, whose reappearance on the banks of the Syr Darya created a consternation not easily allayed. One of Tughlugh’s sons was entrusted with the Barlas’s territory, along with the rest of Mawarannahr (Transoxiana), but he was defeated in battle by the bold warrior he had replaced, at the head of a numerically inferior force.

It was in this period that Timur reduced the Chagatai khans to the position of figureheads while he ruled in their name. Also during this period, Timur and his brother-in-law Husayn, who were at first fellow fugitives and wanderers in joint adventures, became rivals and antagonists. The relationship between them began to become strained after Husayn abandoned efforts to carry out Timur’s orders to finish off Ilya Khoja (former governor of Mawarannah) close to Tishnet.^[7]:40

Timur began to gain a following of people in Balkh, consisting of merchants, fellow tribesmen, Muslim clergy, aristocracy and agricultural workers, because of his kindness in sharing his belongings with them. This contrasted Timur’s behavior with that of Husayn, who alienated these people, took many possessions from them via his heavy tax laws and selfishly spent the tax money building elaborate structures.^[7]:41–2 At around 1370 Husayn surrendered to Timur and was later assassinated, which allowed Timur to be formally proclaimed sovereign at Balkh. He married Husayn’s wife Saray Mulk Khanum, a descendant of Genghis Khan, allowing him to become imperial ruler of the Chaghatay tribe.^[7]

One day Aksak Temür spoke thusly:

„Khan Züdei (in China) rules over the city. We now number fifty to sixty men, so let us elect a leader.“ So they drove a stake into the ground and said: „We shall run thither and he among us who is the first to reach the stake, may he become our leader“. So they ran and Aksak Timur, as he was lame, lagged behind, but before the others reached the stake he threw his cap onto it. Those who arrived first said: „We are the leaders.“ [„But,“] Aksak Timur said: „My head came in first, I am the leader.“ Meanwhile, an old man arrived and said: „The leadership should belong to Aksak Timur; your feet have arrived but, before then, his head reached the goal.“ So they made Aksak Timur their prince.^[27][28]

Timur’s Turco-Mongolian heritage provided opportunities and challenges as he sought to rule the Mongol Empire and the Muslim world. According to the Mongol traditions, Timur could not claim the title of khan or rule the Mongol Empire because he was not a descendant of Genghis Khan. Therefore, Timur set up a puppet Chaghatay khan, Suyurghatmish, as the nominal ruler of Balkh as he pretended to act as a „protector of the member of a Chinggisid line, that of Genghis Khan’s eldest son, Jochi.“^[29]

As a result, Timur never used the title of khan because the name khan could only be used by those who come from the same lineage as Genghis Khan himself. Timur instead used the title of amir meaning general, and acting in the name of the Chagatai ruler of Transoxania.^[22]:106

To reinforce his position in the Mongol Empire, Timur managed to acquire the royal title of son-in-law when he married a princess of Chinggisid descent.^[4]:14

Likewise, Timur could not claim the supreme title of the Islamic world, caliph, because the „office was limited to the Quraysh, the tribe of the Prophet Muhammad.“ Therefore, Timur reacted to the challenge by creating a myth and image of himself as a „supernatural personal power““ ordained by God.^[29] Since Timur had a successful career as a conqueror, it was easy to justify his rule as ordained and favored by God since no ordinary man could be a possessor of such good fortune that resistance would be seen as opposing the will of God. Moreover, the Islamic notion that military and political success was the result of Allah’s favor had long been successfully exploited by earlier rulers. Therefore, Timur’s assertions would not have seemed unbelievable to fellow Islamic people.

Timur spent the next 35 years in various wars and expeditions. He not only consolidated his rule at home by the subjugation of his foes, but sought extension of territory by encroachments upon the lands of foreign potentates. His conquests to the west and northwest led him to the lands near the Caspian Sea and to the banks of the Ural and the Volga. Conquests in the south and south-West encompassed almost every province in Persia, including Baghdad, Karbala and Northern Iraq.

One of the most formidable of Timur’s opponents was another Mongol ruler, a descendant of Genghis Khan named Tokhtamysh. After having been a refugee in Timur’s court, Tokhtamysh became ruler both of the eastern Kipchak and theGolden Horde. After his accession, he quarreled with Timur over the possession ofKhwarizm and Azerbaijan. However, Timur still supported him against the Russians and in 1382 Tokhtamysh invaded the Muscovite dominion and burned Moscow.^[30]

After the death of Abu Sa’id, ruler of the Ilkhanid Dynasty, in 1335, there was a power vacuum in Persia. In 1383, Timur started the military conquest of Persia. He captured Herat, Khorasan and all eastern Persia by 1385; he captured almost all of Persia by 1387. Of note during the Persian campaign was the capture of Isfahan. When Isfahan surrendered to Timur in 1387, he treated it with relative mercy as he normally did with cities that surrendered. However, after the city revolted against Timur’s taxes by killing the tax collectors and some of Timur’s soldiers. Timur ordered the massacre of the city’s citizens with the death toll reckoned at between 100,000 and 200,000.^[31] An eye-witness counted more than 28 towers constructed of about 1,500 heads each.^[32] This has been described as a „systematic use of terror against towns…an integral element of Tamerlane’s strategic element“ which he viewed as preventing bloodshed by discouraging resistance. His massacres were selective and he spared the artistic and technical (e.g. engineers) elites.^[31]

In the meantime Tokhtamysh, now khan of the Golden Horde, turned against his patron and in 1385 invaded Azerbaijan. The inevitable response by Timur resulted in the Tokhtamysh–Timur war. In the initial stage of the war Timur won a victory at the Battle of the Kondurcha River. After the battle Tokhtamysh and some of his army were allowed to escape. After Tokhtamysh’s initial defeat Timur invaded Muscovy to the north of Tokhtamysh’s holdings. Timur’s army burned Ryazanand advanced on Moscow. He was pulled away before reaching the Oka River by Tokhtamysh’s renewed campaign in the south.^[30]

In the first phase of the conflict with Tokhtamysh, Timur led an army of over 100,000 men north for more than 700 miles into the steppe. He then rode west about 1,000 miles advancing in a front more than 10 miles wide. During this advance Timur’s army got far enough north to be in a region of very long summer days causing complaints by his Muslim soldiers about keeping a long schedule of prayers.It was then that Tokhtamysh’s army was boxed in against the east bank of the Volga River in the Orenburg region and destroyed at the Battle of the Kondurcha River.

It was in the second phase of the conflict that Timur took a different route against the enemy by invading the realm of Tokhtamysh via the Caucasus region. The year 1395 saw the Battle of the Terek River concluding the titanic struggle between the two monarchs.

Tokhtamysh was not able to restore his power or prestige. He was killed about a decade after the Terek River battle in the area of present day Tyumen.

During the course of Timur’s campaigns his army destroyed Sarai, the capital of the Golden Horde, and Astrakhan, subsequently disrupting the Golden Horde’s Silk Road. The Golden Horde no longer held power after the coming of Timur.

In May 1393 Timur’s army invaded the Anjudan. This crippled the Ismaili village only one year after his assault on the Ismailis in Mazandaran. The village was prepared for the attack. This is evidenced by it containing a fortress and a system of underground tunnels. Undeterred, Timur’s soldiers flooded the tunnels by cutting into a channel overhead. Timur’s reasons for attacking this village are not yet well-understood. However, it has been suggested that his religious persuasions and view of himself as an executor of divine will may have contributed to his motivations.^[33] The Persian historian Khwandamir explains that an Ismaili presence was growing more politically powerful in Persian Iraq. A group of locals in the region was dissatisfied with this and, Khwandamir writes, these locals assembled and brought up their complaint with Timur, possibly provoking his attack on the Ismailis there.^[33]

In 1398, Timur invaded northern India, attacking the Delhi Sultanate ruled by Sultan Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq of the Tughlaq Dynasty. He was opposed by Ahirs and Jats but the Sultanate at Delhi did nothing to stop him.^[34] After crossing the Indus river on 30 September 1398, he sacked Tulamba and massacred its inhabitants.^[35] Then he advanced and captured Multan by October.^[36]

Timur crossed the Indus River at Attock (now Pakistan) on 24 September 1398. His invasion did not go unopposed and he encountered resistance by the Governor of Meerut during the march to Delhi. Timur was still able to continue his approach to Delhi, arriving in 1398, to fight the armies of Sultan Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq, which had already been weakened by a succession struggle within the royal family.

Capture of Delhi (1398)

The battle took place on 17 December 1398. Sultan Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq and Mallu Iqbal’s^[37] army had war elephants armored with chain mail and poison on their tusks.^[7]:267 With his Tatar forces afraid of the elephants, Timur ordered his men to dig a trench in front of their positions. Timur then loaded his camels with as much wood and hay as they could carry. When the war elephants charged, Timur set the hay on fire and prodded the camels with iron sticks, causing them to charge at the elephants howling in pain: Timur had understood that elephants were easily panicked. Faced with the strange spectacle of camels flying straight at them with flames leaping from their backs, the elephants turned around and stampeded back toward their own lines. Timur capitalized on the subsequent disruption in Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq’s forces, securing an easy victory. Delhi was sacked and left in ruins. Before the battle for Delhi, Timur executed 100,000 captives:^[12]

The capture of the Delhi Sultanate was one of Timur’s greatest victories, arguably surpassing the likes of Alexander the Great and Genghis Khan because of the harsh conditions of the journey and the achievement of taking down one of the richest cities at the time. After Delhi fell to Timur’s army, uprisings by its citizens against the Turkic-Mongols began to occur, causing a bloody massacre within the city walls. After three days of citizens uprising within Delhi, it was said that the city reeked of decomposing bodies of its citizens with their heads being erected like structures and the bodies left as food for the birds. Timur’s invasion and destruction of Delhi continued the chaos that was still consuming India and the city would not be able to recover from the great loss it suffered for almost a century.^{[7]:269–274}

Before the end of 1399, Timur started a war with Bayezid I, sultan of the Ottoman Empire, and the Mamluk sultan of Egypt Nasir-ad-Din Faraj. Bayezid began annexing the territory of Turkmen and Muslim rulers in Anatolia. As Timur claimed sovereignty over the Turkmen rulers, they took refuge behind him.

In 1400 Timur invaded Christian Armenia and Georgia. Of the surviving population, more than 60,000 of the local people were captured as slaves, and many districts were depopulated.^[38]

Then Timur turned his attention to Syria, sacking Aleppo^[39] and Damascus.^[40] The city’s inhabitants were massacred, except for the artisans, who were deported to Samarkand.

He invaded Baghdad in June 1401. After the capture of the city, 20,000 of its citizens were massacred. Timur ordered that every soldier should return with at least two severed human heads to show him. (Many warriors were so scared they killed prisoners captured earlier in the campaign just to ensure they had heads to present to Timur.)^{[citation needed]}

In the meantime, years of insulting letters had passed between Timur and Bayezid. Finally, Timur invaded Anatolia and defeated Bayezid in the Battle of Ankara on 20 July 1402. Bayezid was captured in battle and subsequently died in captivity, initiating the twelve-year Ottoman Interregnum period. Timur’s stated motivation for attacking Bayezid and the Ottoman Empire was the restoration of Seljuq authority. Timur saw the Seljuks as the rightful rulers of Anatolia as they had been granted rule by Mongol conquerors, illustrating again Timur’s interest with Genghizid legitimacy.

After the Ankara victory, Timur’s army ravaged Western Anatolia, with Muslim writers complaining that the Timurid army acted more like a horde of savages than that of a civilized conqueror.^{[citation needed]} But Timur did take the city of Smyrna, a stronghold of the Christian Knights Hospitalers, thus he referred to himself as ghazi or „Warrior of Islam“.

Timur was furious at the Genoese and Venetians whose ships ferried the Ottoman army to safety in Thrace. As Lord Kinross reported in The Ottoman Centuries, the Italians preferred the enemy they could handle to the one they could not.

While Timur invaded Anatolia, Qara Yusuf assaulted Baghdad and captured it in 1402. Timur returned to Persia from Anatolia and sent his grandson Abu Bakr ibn Miran Shah to reconquer Baghdad, which he proceeded to do. Timur then spent some time in Ardabil, where he gaveAli Safavi, leader of the Safaviyya, a number of captives. Subsequently, he marched to Khorasan and then to Samarkhand, where he spent nine months celebrating and preparing to invade Mongolia and China.^[41]

He ruled over an empire that, in modern times, extends from southeastern Turkey, Syria, Iraq, and Iran, through Central Asia encompassing part of Kazakhstan,Afghanistan, Armenia, Azerbaijan, Georgia, Turkmenistan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Pakistan, and even approaches Kashgar in China. The conquests of Timur are claimed to have caused the deaths of up to 17 million people, an assertion impossible to verify.^[42]

Of Timur’s four sons, two (Jahangir and Umar Shaykh) predeceased him. His third son, Miran Shah, died soon after Timur, leaving the youngest son, Shah Rukh. Although his designated successor was his grandson Pir Muhammad b. Jahangir, Timur was ultimately succeeded in power by his son Shah Rukh. His most illustrious descendant Babur founded the Islamic Mughal Empire and ruled over most of Afghanistan and North India. Babur’s descendants Humayun, Akbar,Jahangir, Shah Jahan and Aurangzeb, expanded the Mughal Empire to most of the Indian subcontinent.

Markham, in his introduction to the narrative of Clavijo’s embassy, states that his body „was embalmed with musk and rose water, wrapped in linen, laid in an ebony coffin and sent to Samarkand, where it was buried.“ His tomb, the Gur-e Amir, still stands in Samarkand, though it has been heavily restored in recent years.

By 1368 the new Chinese Ming Dynasty had driven the Mongols out of China. The first Ming Emperor Hongwu and his son Yongle demanded and received, homage from many Central Asian states as the political heirs to the former House of Kublai. The Ming emperor’s treatment of Timur as a vassal did not sit well with the conqueror. In 1394 Hongwu’s ambassadors eventually presented Timur with a letter addressing him as a subject. He summarily had the ambassadors Fu An, Guo Ji, and Liu Wei detained. He then had them and their 1,500 guards executed.^[44]Neither Hongwu’s next ambassador, Chen Dewen (1397), nor the delegation announcing the accession of the Yongle Emperor fared any better.^[44]

Timur eventually planned to conquer China. To this end Timur made an alliance with the Mongols of the Northern Yuan Dynasty and prepared all the way to Bukhara. The Mongol leader Enkhe Khan sent his grandson Öljei Temür, also known as Buyanshir Khan after he converted to Islam while he stayed at the court of Timur in Samarkand.^[45] In December 1404 Timur started military campaigns against the Ming Dynasty and detained a Ming envoy. But he was attacked by fever and plague when encamped on the farther side of the Sihon (Syr-Daria) and died at Atrar (Otrar) on 17 February 1405^[46] before ever reaching the Chinese border.^[47] Only after that were the Ming envoys released.^[44]

Timur preferred to fight his battles in the spring. However, he died en route during an uncharacteristic winter campaign against the ruling Chinese Ming Dynasty. It was one of the bitterest winters on record. His troops are recorded as having to dig through five feet of ice to reach drinking water.

Just before his death, Timur designated his grandson Pir Muhammad ibn Jahangir as his successor. However, his other descendants did not abide by this wish, and spent the next fifteen years engaged in violent infighting.

Timur had numerous epistolary and diplomatic exchanges with various European states, especially Spain and France.

Relations between the court of Henry III of Castile and that of Timur played an important part in medieval Spanish Castiliandiplomacy. In 1402, the time of the Battle of Ankara, two Spanish ambassadors were already with Timur: Pelayo de Sotomayor and Fernando de Palazuelos. Later, Timur sent to the court of Castile and León a Chagatay ambassador namedHajji Muhammad al-Qazi with letters and gifts.

In return, Henry III of Castile sent a famous embassy to Timur’s court in Samarkand in 1403–06, led by Ruy Gonzales de Clavijo, with two other ambassadors, Alfonso Paez and Gomez de Salazar. On their return, Timur affirmed that he regarded the king of Castile „as his very own son“.

According to Clavijo, Timur’s good treatment of the Spanish delegation contrasted with the disdain shown by his host toward the envoys of the „lord of Cathay“ (i.e., the Ming Dynasty Yongle Emperor), the Chinese ruler. Clavijo’s visit to Samarkand allowed him to report to the European audience on the news from Cathay (China), which few Europeans had been able to visit directly in the century that had passed since the travels of Marco Polo.

The French archives preserve:

• A 30 July 1402 letter from Timur to Charles VI of France, suggesting that he send traders to the Orient. It is written in Persian.^[48]
• A May 1403 letter. This is a Latin transcription of a letter from Timur to Charles VI, and another from Amiza Miranchah, his son, to the Christian princes, announcing their victory over Bayezid, in Smyrna.^[49]

A copy has been kept of the answer of Charles VI to Timur, dated 15 June 1403.^[50]

Timur’s legacy is a mixed one. While Central Asia blossomed under his reign, other places such asBaghdad, Damascus, Delhi and other Arab, Georgian, Persian, and Indian cities were sacked and destroyed and their populations massacred. He was responsible for the effective destruction of the Christian Church in much of Asia. Thus, while Timur still retains a positive image in Muslim Central Asia, he is vilified by many in Arabia, Persia, and India, where some of his greatest atrocities were carried out. However, Ibn Khaldun praises Timur for having unified much of the Muslim world when other conquerors of the time could not.^[51]

Timur’s short-lived empire also melded the Turko-Persian tradition in Transoxiania, and in most of the territories which he incorporated into his fiefdom, Persian became the primarylanguage of administration and literary culture (diwan), regardless of ethnicity.^[52] In addition, during his reign, some contributions to Turkic literature were penned, with Turkic cultural influence expanding and flourishing as a result. A literary form of Chagatai Turkiccame into use alongside Persian as both a cultural and an official language.^[53]

Tamerlane virtually exterminated the Church of the East, also known to Westerners as theNestorian church, which had previously been a major branch of Christianity but afterwards was largely confined to certain parts of Iraq.^[54]

Timur became a relatively popular figure in Europe for centuries after his death, mainly because of his victory over the Ottoman Sultan Bayezid. The Ottoman armies were at the time invading Eastern Europe and Timur was ironically seen as a sort of ally.

Timur has now been officially recognized as a national hero of newly independent Uzbekistan. His monument in Tashkent now occupies the place where Marx’s statue once stood.

Muhammad Iqbal, a philosopher, poet and politician in British India who is widely regarded as having inspired the Pakistan Movement,^{[55][better source needed]} composed a notable poem entitled Dream of Timur, the poem itself was inspired by a prayer of the last Mughal Emperor Bahadur Shah II:^{[citation needed]}

The Sharif of the Hijaz suffers due to the divisive sectarian schisms of his faith, And lo! that young Tatar (Timur) has boldly re-envisioned magnanimous victories of overwhelming conquest.

In 1794, Sake Deen Mahomed published his travel book, The Travels of Dean Mahomet. The book begins with the praise of Genghis Khan, Timur, and particularly the first Mughal Emperor Babur. He also gives important details on the then incumbent Mughal Emperor Shah Alam II.

Historical sources

The earliest known history of Timur’s reign was Nizam ad-Din Shami’s Zafarnama, which was written during Timur’s lifetime. Between 1424 and 1428, Sharaf ad-Din Ali Yazdi wrote a second Zafarnama drawing heavily on Shami’s earlier work.Ahmad ibn Arabshah wrote a much less favorable history in Arabic. Arabshah’s history was translated by the Dutch Orientalist Jacobus Golius in 1636.

As Timurid-sponsored histories, the two Zafaramas present a dramatically different picture from Arabshah’s chronicle.William Jones remarked that the former presented Timur as a „liberal, benevolent and illustrious prince“, while the latter painted him as „deformed and impious, of a low birth and detestable principles.“^{[citation needed]}

Malfuzat-i Timuri

The Malfuzat-i Timurī and the appended Tuzūk-i Tīmūrī, supposedly Timur’s own autobiography, are almost certainly 17th century fabrications.^[12][56] The scholar Abu Taleb Hosayni presented the texts to the Mughal emperor Shah Jahan, a distant descendent of Timur, in 1637–38, supposedly after discovering the Chagatai Turkish originals in the library of a Yemeni ruler. Due to the distance between Yemen and Timur’s base in Transoxania and the lack of any other evidence of the originals, most historians consider the story highly implausible and suspect Hosayni of inventing both the text and its origin story.^[56]

European views

Timur arguably had a significant impact on the Renaissance culture and early modern Europe.^[57] His achievements both fascinated and horrified Europeans from the fifteenth century to the early nineteenth century.

European views of Timur were mixed throughout the fifteenth century with some European countries calling him an ally, while others saw him as a threat to Europe because of his rapid expansion and brutality.^[58]:341

When Timur captured the Ottoman Sultan Bayezid at Ankara, he was often praised and seen as a trusted ally by European rulers such as Charles VI of France andHenry IV of England because they believed he was saving Christianity from the Turkish Empire in the Middle East. Those two kings also praised him because his victory at Ankara allowed Christian merchants to remain in the Middle East and allowed for their safe return home to both France and England. Timur was also praised because it is believed that he helped restore the right of passage for Christian pilgrims to the Holy Land.^{[58]:341–44}

Other Europeans viewed Timur as a barbaric enemy who presented a threat to both European culture and the religion of Christianity. His rise to power moved many leaders, such as Henry III of Castile, to send embassies to Samarkand to personally scout out Timur, learn about his people, make alliances with him and to try to convince him to convert to Christianity in order to avoid war.^{[58]:348–49}

In the introduction to a 1723 translation of Yazdi’s Zafaranameh, the translator wrote:^[59]

[M. Petis de la Croix] tells us, that there are calumnies and impostures, which have been published by authors of romances, and Turkish writers who were his enemies, and envious at his glory: among whom is Ahmed Bin Arabschah…As Timur-Bec had conquered the Turks and Arabians of Syria, and had even taken the Sultan Bajazet prisoner, it is no wonder that he has been misrepresented by the historians of those nations, who, in despite of truth, and against the dignity of history, have fallen into great excesses on this subject.

Exhumation

Timur’s body was exhumed from his tomb in 1941 by the Soviet anthropologist Mikhail M. Gerasimov. From his bones it was clear that Timur was a tall and broad chested man with strong cheek bones. Gerasimov reconstructed the likeness of Timur from his skull. At 5 feet 8 inches (1.73 meters), Timur was tall for his era. Gerasimov also confirmed Timur’s lameness due to a hip injury. Gerasimov also found that Timur’s facial characteristics conformed to that of Mongoloid features with somewhat Caucasoid admixture. In the study of „Anthropological composition of the population of Central Asia“ shows the cranium of Timur predominate the characters of the South Siberian Mongoloid type.^[60] Timur is classified as being closer to the Mongoloid race with some admixture.

It is alleged that Timur’s tomb was inscribed with the words, „When I rise from the dead, the world shall tremble.“ It is also said that when Gerasimov exhumed the body, an additional inscription inside the casket was found reading, „Who ever opens my tomb, shall unleash an invader more terrible than I.“^[61] In any case, the same day Gerasimov begun the exhumation, Adolf Hitler launchedOperation Barbarossa, the largest military invasion of all time, upon the USSR.^[62] Timur was re-buried with full Islamic ritual in November 1942 just before the Soviet victory at the Battle of Stalingrad.^[63]

In the arts

• Tamburlaine the Great, Parts I and II (English, 1563–1594): play by Christopher Marlowe
• Tamerlane (1701): play by Nicholas Rowe (English)
• Tamerlano (1724): opera by George Frideric Handel, in Italian, based on the 1675 play Tamerlan ou la mort de Bajazet by Jacques Pradon.
• Bajazet (1735): opera by Antonio Vivaldi, portrays the capture of Bayezid I by Timur
• Il gran Tamerlano (1772): opera by Josef Mysliveček that also portrays the capture of Bayezid I by Timur
• Tamerlane: first published poem of Edgar Allan Poe (American, 1809–1849).
• Timur is the deposed, blind former King of Tartary and father of the protagonist Calaf in the opera Turandot (1924) by Giacomo Puccini, libretto by Giuseppe Adami and Renato Simoni.
• Timour appears in the story Lord of Samarkand by Robert E. Howard.
• Tamerlan: novel by Colombian writer Enrique Serrano in Spanish^[64]
• Tamburlaine: Shadow of God: a BBC Radio 3 play by John Fletcher, broadcast 2008, is a fictitious account of an encounter between Tamburlaine, Ibn Khaldun, and Hafez.
• Tamerlane (1928): historical novel by Harold Lamb.

http://en.wikipedia.org/wiki/Timur

Bütün ka’inatni yaratqan, bizlerni shularning ichidiki eng shereplik mexluq qilghan janabi allahgha hemdu-sanalar bolsun, insaniyetke izzet abroy we shan-sherep bilen yashash yolini ögetken hezriti muhemmed eleyhissalamgha salamlar bolsun.
Tariq insaniyetning algha ilgirlishidiki eng muhim amillarning birsidur. Insaniyet tarixida shanliq tariq sehipiliridin orun alghan, öz tarixini tariq bétige altun hel bilen yazalighan we bu tarixidin qandaq paydilinishni bileligen herqandaq bir milletning kelgüsi istiqpalimu parlaq bolidu.
Tariq bilen tonushup chiqish muhimdur. Erep tarixchisi ibni xeldun tarixni chüshendürüp shundaq éytidu. «tarix bolsa köpchilik kishilerni ötken weqelerdin xewerdar qilidu. Ayrim kishilerni yoshurun sirlardin xewerdar qilidu. Tarix ishida aldinip qélishning aldini élish kérek». Sherqi türkistan ziyaliylirining sherqi türkistan tarixida nahayiti chong mes’uliyiti bar. Keminimu bu ishta öz mes’uliyitini hésqilghanlardin bolup hésaplénimen. Bu toghrida qelem tewretmigen edipini millitimizning kechürmeslikige heqqi bar.
Tarixta her millet ademliri peqet öz dini, öz wetini, öz millitining menpe’eti üchün xizmet qilip kelgen bolup, bashqilargha xizmet qilmighan. Eger bashqilargha xizmet qilghan teghdirdimu birer gherez bilen qilghan. Bir rus herqanche oqughan medini kishilerdin bolsimu, dunyawi bilimge ige kishilerdin bolsimu moskwaning menpe’etini qoyup bizning menpe’etimizge tarix yazmaydu. Xulase qilip éytqanda, her millet öz tarixini özi yazghandek, bizning tariximiznimu öz layaqiti we mahiyiti bilen özimiz yazimiz. Képinini kéyip, atqa min’gen pida’iy shéhitlirimizning kechürmishliri, insaniyetning böshiki bolghan ottura asiye paji’esi, jümlidin özimizning kechürmishlirimizdur.
Shuning üchün dinigha, wetinige xizmet qilishni biz öz üstimizge alimiz, özimizning tarixini özimiz yazimiz. Bu arqiliq biz özimiz üchün xizmet qilghan pidakarlarning qutluq namlirini izzet- ikramlar ichide yad itip, ularni untulushtin saqlaymiz.
Biz sherqi türkistanliqlar , bu xildiki nurghun issiq- soghoqlarni béshimizdin ötküzduq, tariximizda nurghun dölet we impiriyeler qurduq, bezide meghlupmu bolduq emma achchiq sawaqlardin ibret élip yene qayta- qayta döletmu qurduq. Islam tarixida islam dinini tunji qétim dölet dini qilip békitken, sutuq bughraxan bizdin chiqqan. Biz shuningdin étibaren bashqa ellerge islam dölitining adalétini sherqi türkistanliq musulmanlarning ali janap exlaqi bilen eks ettürüp kelduq. Héch qachan zulum qilmiduq, zulumghimu razi bolmiduq. Biz inaq- ittipaq we birlik- baraberlik ichide yashighan waqtimizda düshmenlérimiz bizni yéngelmidi. Inaqliqimiz bozulup shexsi menpe’et bésip chüshüshke bashlighan haman düshmenlérimiz pursettin paydilinip, hiyle- neyreng arqiliq bizlerni mehkum qildi.
Yéqinqi zaman tariximizgha nezer salidighan bolsaq, ejdadlirimizning pem- parasetlérige we eqil qabiliyitige barikalla éytmay turalmaymiz. Dunyadiki bashqa milletler zamaniwi dölet qurushqa bash qaturup, talash-tartish qilip yürgen bir peytte sabit demolla hajimgha oxshash dana kishilirimiz 1933- yili eng mukemmel asasi qanun we dölet apparatigha ige, dunyada tunji islam jumhuriyiti bolghan „sherqi türkistan islam jumhuriyiti“ ni qurup chiqti. Epsuski yawuz xitay we rus zomigerliri ichki düshmen bilen birliship bu islam jumhuriyitini uzun yashatmidi. 1949- yili qanxor kommunist, tirorist xitay wetinimiz sherqi türkistanni bésiwalghandin étibaren, bizni dunyadin yitim qaldurushqa, siyasi sehnidin yoq qilishqa we yalghan- yawidaq tariq bilen kelgüsidin ümid üzüshimizge tirishmaqta.
1933- yili qurulghan sherqi türkistan islam jumhuriyitimizning tarixini burmilap, uning obrazini xunikleshtürüp, kelgüsi ewlatlirimizni ümütsizlendürüshke urunmaqta. Chünki bu, bizning parlaq kelgüsimizni berpa qilish, izzet- abroyimizni we shan- sheripimizni qaytidin eslige keltürüshimizde intayin muhim ehmiyetke ige bir tarixi weqedur. Chünki ejdadlirimiz u tarixta , pütün dunyagha bolupmu kelgüsi ewladlirimizgha neq pakitliri bilen ispatlap béreleydighan musteqil bayriqi bar, heshemetlik dölet gérbi bar we inqilabi rohqa ige dölet marshi bar „sherqi türkistan islam jumhuriyiti“ ni ene ashu tarixta qurup chiqqan idi.
Inqilap harpisidiki umumiy weziyet
Burunqilar saldi köchet, méwisini biz yéduq,
Bizmu emdi bu qerzni kéyinkilerge töliduq.
Sherqi türkistan xelqi xitay tajawuzchilirigha qarshi qozghaldi. Tunji qozghilang 1931- yili xojaniyaz hajim bashchiliqida qumuldin bashlandi… .
Bu xewerni anglighan sherqi türkistan musulmanlirining quwwet we ishenchisi kündin- künige éship bardi. Ular özlirining shadliq tentenilirini mundaq bir qoshaq bilen ipadileydu.
Islam échildi qomuldin bashlap,
Xitaylar qachti wetenni tashlap.
Zalim, nijis we qanxor mustebit xitay hökümiti teripidin qattiq ézilgen, xarlan’ghan sherqi türkistan xelqi qumul xelqi teripidin bashlan’ghan qozghilanggha tézlikte awaz qoshti. Turpan xelqi mexsut muhiti we mexmut muhiti qatarliq qérindashlar
Bashchiliqida qozghilip chiqqan bolsa, arqidinla kucha xelqi töümür ghazi (lüyjang) bashchiliqida qozghilip chiqip, kucha we aqsularni xitaylardin tazilidi.
Xoten xelqi bolsa muhemmet émin bughra bashchiliqida qozghilip chiqip, bütün xoten, yeken we qeshqerning yéngisarghiche bolghan yerlirini öz qoligha aldi.
Qeshqer shehiride peqet xitaylarning madotey isimlik bir waliysila qalghan bolup, bu dotey yamul ichige kiriwélip, qozghulangchilargha bar küchi bilen esebiylerche qarshiliq qiliwatatti.
Bu heriketlerdin waqti- waqtida xewerdar bolup turghan kashigherning uchuq pikirlik munewwer kishiliri yighilip, «istiqlal jem’iyiti» isimlik bir mexpi teshkilat qurup chiqti. Bu teshkilat shu zaman shara’itige küre yuqiri éhtiyat bilen öz xizmitige kirishti. Töwende bu jem’iyet ezalirining tizimliki bérildi:
1- ebul qasim axun demollamning oghli ziya’uddin mexdum
2- muhemmed hajim palta artush
3- mexdum zade artush
4- qutluq hajim shewqi
5- turghun bay bechche réhimi
6- ehmed paxta
7- abdullah xaniy
8- muhemmed emin qari sufiyzade
9- satip aldi jan
10- jernil sahip (muhemmed sheriڧxan)
11- muhemmedjan damolla ushluq
12- mulla ibrahim wa’iz
13- yüsüp muzeferzade
14- turghun hekim merghilani
15- musa türkistani
Bulardin bashqa öz ismini mexpi tutqan yurt chongliri, tijaretchiler, katiplar we xadimlarmu bar idi.
Madoteyning yéngi tedbirliri
Madoteyning milliti tunggan bolup, qeshqerning dotiyi idi. U musulman hésablan’ghan bilen musulmanlargha ich- ichidin düshmen idi. U bu qétim asanliqche jan biridighandek emes idi. Sheher ichidiki bir ochum xitaylar bolsa madoteyning qol astida jan saqlimaqta idi.
Mushu künlerde xitaylardin xéli köp adem musulman boldi. Ular her küni kelime teyyibeni ögünüsh, oqush yadlash bilen meshghul idi. Köpchilik xitaylar musulman qiyapitige kirip, özi we a’ilisini aman- ésen saqlap qaldi. Madoteyning qolida qoral- yaraq köp idi. U buning türtkisi bilen qeshqer etrapidiki qirghizlardin köplep esker qobul qilip, ularni yéngidin teshkillep, alay (batalyon) terkibige kirgüzüp, shitey yamuligha orunlashturidu. Yene birtereptin qeshqerning bayliri, alimlirini yénigha chaqirip, ochuqtin- uchuq:- jahan xeter astida qaldi, xelqning mal- mülkini ziyandin saqlap, sheherni qoghdap qélish üchün milli qushun teshkil qilish lazim. Bu ishning yüki silerdek yurt kattilirining zimmisige chüshidu, dégendek geplerni qilip, ularni 300 kishilik bir milli qushun teshkilleshke qayil qildi. Shuning bilen qeshqerning öz dewridiki chong bayliridin ibrahim axun lozung, abdurehim axun baywechche, muhiyiddin jan bay qatarliqlar milli qushun teshkillesh ishigha jiddi kiriship kétidu. Bu ishning chiqimlirimu shulardin bolidu.
Madotey mundaq shereplik bir xizmetni yolgha qoyghandin kéyin, bu milli eskerlerni tizginlesh üchün sheher we yézilardin bolup, mensepdar bolsun, baqqal bolsun, görükesh bolsun, meyli epyunkesh bolsun milliti xitay bolghan, yéshi 13 yashtin 60 yashqiche bolghan 36 xitayni yighip kélip, ularning ata- anisidin miras qalghan uzun köngleklerni saldurup, kalte kemzul keydürüp, uzun örülgen chachlirini kestürüp, nil renglik eskerche kiyim bilen yasandurdi. Madotey héchqandaq eskiri telim- terbiye körmigen, méngish- turushni bilmeydighan bu qara qosaq xitaylarni qeshqerning reste, bazarlirini charlash xizmitige qoydi. Shundaq qilip ular her küni kocha aylinip, marshqa dessep, xelqqe heywet körsitip, aylinip yürüshke bashlaydu. Madotey bu qiliqi arqiliq xelqni, héliqi milli eskerlerni bular bashquridiken dégen qarashqa keltürmekchi bolidu.
Qeshqerge qilin’ghan ushtumtut hujum
Jem’iyetning qarar qilishi bilen 1933- 2- ayning 2- küni (seyshenbe) tang seherde osman éli qumandanliqida atush tereptin kelgen qirghizlar , atushluq yashlar miltiq, qélich, palta, gürjeklerni yene beziliri yaqupbeg bedölet zamanidin qalghan choquma yeni qara miltiqlarni kötürüshüp, atliq we piyade halda qeshqerge omumi yüzlük hujum bashlidi. Allahu ekber sadasi bilen teng her tereptin oq awazi anglinishqa bashlidi. Mujahitlarning etrapigha toplan’ghan xelq amin, amin dep towliship, ulargha meniwi küch ata qilmaqta idi. Düshmenlerge böridek étilghan bu mujahitlar körün’genla xitay eskerlirini jehennemge uzatti. Ular yarbagh derwazisigha yéqin bir yerdin yéqinliship kélip sépilge yamashti. Bashta atliqlar undin kéyin piyadiler sépil üstige chiqip, hemmisi bir awazdin tekbir éytishti. Tekbir awazini anglighan xitay eskerliri qorqup yüriki yérilghudek bolushup teslim bolushqa bashlidi. Nurghun xitay eskiri qilichtin ötküzüldi we esir élindi.
Hujumchi yigitler sipil üstide at chapturup yarbagh derwazisi üstige kelgende, aldin orunlashturulghan hujum pilani boyiche sheher ichidiki madotey qoshunidiki perghanilik eskerler qoralliq halda ordidin chiqip, udul kelginiche yarbagh derwazisidiki xitay eskerlirini öltürüp, sheher derwazisini mujahitlargha échip berdi. Sheher ichidin perghanilik eskerler, sirttin atushtin kelgen eskerlerning öz ara maslishishi, xelqning bütün küchi bilen qollap- quwwetlishi bilen qeshqer shehiri axiri azat boldi.
Pütün sheher derwazilirining mujahitlar qoligha ötkenlikini körgen, isimlirini madoteyning bashchiliqida islam axun’gha özgertishken musulman xitaylarning köpchiliki öyliride mexpi saqlawatqan qorallirini élip chiqiship, mujahitlarni étishqa, qilichliri bilen chépishqa bashlap, özlirining esli qiyapetlirini ashkarilidi. Buni körgen sheher xelqi nahayiti qatti ghezeplendi we xitay dégen beribir xitay, qara xitay musulman bolmas, qéri düshmen dost bolmas déyiship, qarshiliq qilghan xitaylardin hich birsini saq qoymidi.
Qeshqer pütünley mujahitlarning qoligha ötti. Ularning quligha ötmigen peqet madotey qamilip turghan dotey yamuli qalghan idi. Mujahitlar yamulni qorshap oqqa tutushqa bashlidi we madoteyni teslim bolushqa ündidi. Madotey bolsa xitay we tunggan eskerlirini yamulning tam we poteylirige orunlashturup, axirghiche qarshiliq qilmaqchi boldi.
Kashgherde tunji doxturxanining qurulushi
Nechche aydin biri mushu pethiy künini töt köz bilen kütüp sheherning sirtidiki hajixanida yétip qupup kéliwatqan istiqlal jem’iyiti ezaliridin xaniy ependi we bu sehipilerni qara boyap turghuchi kemine ikkimiz pursettin paydilinip yarbaghdiki ularning zamanida baj xana qilin’ghan jayning qarshi teripige jaylashqan bagh waranliq öyliri köp, kengri meydan- seynaliri, chong- chong ambarliri bar bir qoroni hoylisi bilen qushup élip doxturxana qilip özgerttuq. Biz aldi bilen kochilarda, sipil üstide, sheher ichide oq tigip yiqilghan, ah- wah bilen peryad qilip yatqan yaridarlarni xestexanigha (doitur xanigha) élip kelduq. Bir tereptin yaghachchi ustilarni chaqirip charpaye (karwat) lar yasattuq. Yaridarlarni dawalash üchün shu chaghda kashgherde turuwatqan turghun hékimni ekelduq. Hekim ispirt, paxta, yod, xin, aspirin, yoda qurm dégen dorilarni öz öyidin ekilip yaridarlarning yarilirini tangdi. Menmu endijan kochisidiki bezzazliq (gezmalchiliq) dukkinimdin shipaxanigha kéreklik gezlime, bigiz, daka kérekler we shuninggha oxshash zörür nersilerni tézlikte keltürdüm. Yaridarlarni kariwatqa yatquzup aram aldurghandin kéyin bara- bara ularning közliri échilip, yüzlirige külke yügürgende bizningmu yüzimizge külke yügürüp, ularning xeter changgilidin qutulup qalghinigha cheksiz shadlanduq we bu kün’ge érishtürgen janabi igimizge medhiye, alqishlarni éyttuq. Shu küni sham namizidin kéyin yaridarlarning ata- ana, aka- ukiliri ularni izdep xestexanagha kélip ularning tinch aram éliwatqanliqini körgende ular xoshalliqini basalmighan halda közlirige issiq yash élishti. Heqqimizde sanap tügetküsiz xeyirlik du’a qilishti. Xeste xana barliq tirishchanliqlar bilen retlendi. Démek doxturxanimiz abdullah xaniy ependining qarishiche tashkent shipaxanisidin, méning qarishimche kabul shipaxanisidin qélishmighudek derijide dewrning aldinqi qatarida turidighan bir shipaxanigha aylandi.
Hayattiki maddi we meniwi lezzet
Hayatta lezzet mundaq ikki türlük bolidu déyishidiken: biri maddi lezzet, buning eng yoqiri pellisining jima (jinsiy yéqinchiliq) ikenlikige her kim qayil bolsa kérek. Ikkinchisi meniwiy lezzettur. Bilimdar we eqildarlarning bu heqtiki qarashliri birdek emes. Biri bu meniwi lezzetni bayliq, bayashatliq dése, yene biri izzet, hörmet deydu. Biri keyip- sapa, xoshal- xuramliq dése, yene biri bilim, hüner deydu. Yene birler bolsa meniwi lezzetning eng yoqursi düshmen üstidin ghelibe qilishtur, deydu. Bizning bu tebirlerdin peqet birnila qollap, qalghanlirini yoqqa chiqirish salahiyitimiz yoq. Ghalip bolushtiki lezzetning xoshliqi bashqa herqandaq maddi lezzettin üstün kélidu. Men shu chaghda emdila 28 yashqa kirgen, yéngi öylen’gen yigit idim. Hayat yoldishim 14 yashlardin ashqan idi. Adette a’ilem bilen körüshüsh mumkinchiliki bolmay, heptiler, aylar ötüp kétetti. Shundaqtimu yurtdashlarning ghelibe shadliqidin rahetlinishlirige egiship menmu rahetlinip qalar idim. Kéchini kündüzge ulap ishlep, bir yandin jan, bir yandin qan bérip, pul- mallirimni serp qilipmu yene charchimayttim. Ishqa toymas idim. Yene shuning bilen birge 4 urundiki (shipaxana, ma’arip nazariti, maliye nazariti, bash wekil „bash ménistir“ mehkimisidiki) wezipemning höddisidinmu chiqip ülgürettim.
Shundaq qilip shipaxanini qurghanlar bu qurlarni yézip turghuchi kemine ajiz bende bilen xaniy ependi ikkimiz bolduq. Méning shipaxanamning ishlirigha jan köydürüp kéliwatqan xaniy ependidin hich arqida qalghum kelmeytti. Kéche- kéchilep ishlep kétettim, shu yerde uxlayttim., urush bolup qalghan künliri shipaxana xadimlirining teleplirini aqsatmay urundap bérettim. Bu qizghinliq, bu hérip- charchimasliqning sewebini bilemsiz? … Kemine ghayet qizghinliq bilen ishlep zadila ishtin charchap qalmighan bolsammu, biraq, kütülmigende aghrip qaldim. Aghrip 26 kün bolghanda öyge qaytip kirdim. Birnechche künla aram éliwalghandin kéyin yene ish ornigha chiqip kettim. Shu yosunda 19 kün ötkende ikkinchi qétim öyge qaytip aram élishqa purset boldi. Sherqi türkistan islam jumhuriyiti ene shundaq tinimsiz ishlesh, tirishish, pidakarliq bilen ishlep, uyqu- aramni haram qilish bedilige quruldi.
Ma doteyning texittin chüshüp yunus begning wali bolushi
1933- yili 5- ayning 2- köni xoja niyaz hajimning tömür ghazi bashchiliqidiki qoshuni qeshqer shehirige kirip keldi. Tömür ghazi we qeshqerdiki mujahit qisimlar birlikte madotey eskerlirige qattiq zerbe birip, ularni qattiq halsiratti. Bu waqitta mazixuy arigha chüshüp, madoteyni millet mejlisining qararini qobul qilishqa köndürdi. Madoteymu tungganlarning herbi we mülki xadimlirini yéngi sheherde turghuzush telipini otturigha qoydi. Tömür ghazi uning bu telipige qoshuldi. Shuning bilen madotey pul we mal- mülüklirini élip, yamulni boshitip chiqip ketti. Tömür ghazi yamulgha tentene bilen kirip keldi. Yunus begmu yardemchiliri bilen yamulgha kirip mensipige munasiwetlik tamghilar we döletke munasiwetlik arxip, höjjetlerni tapshurup élip shu künisidin bashlap öz xizmitini bashlidi.
Tömür ghazi qeshqerge yétip kélip, birmezgildin kéyin xoten inqilapchilirining sabit demollam we muhemmet émin bughraning chong inisi emir abdulla bashchiliqidiki qismimu qeshqer shehirige kirip keldi.
Bu waqitlarda qeshqerde, qeshqerdiki yerlik mujahitlar, yüsüpjan bashchiliqidiki özbék eskerler, xojaniyaz hajimning génirali tömür ghazining eskerliri we osman qirghiz bashchiliqida qirghiz eskerler bolup, herqaysi terepler öz aldigha herket qiliwatqan bir weziyette idi.
Sabit demollam we emir abdullalar qeshqerge kelgendi kéyin herqaysi terepler arisida oxshimighan derijide sürkilishler we bezi köngülsizlikler yüzberdi. Emma sabit demollam tillarda dastan bolghidek eqil parasiti, yiraqni körerliki, tewrenmes iradisi, pütmes, tügimes ishench we ümitke tolghan tengdashsiz,ixtidarliq bir alim bolush süpiti bilen qeshqerdiki barliq inqilabchi küchlerni birlikke keltürüp, qisqa waqit ichide sherqi türkistan islam jumhuriyitining qurulush shara’itini hazirlidi.
Hökümet qurulush harpisida échilghan qurultay
Waqit sa’iti- kélip, hilal ehmer jem’iyitide chong qurultay ötküzüldi. Barliq qelemdar, elemdarlar qurultay sorunigha toplandi. Birqanche basquchluq qilip ötküzülgen bu qurultayda hemme birnewa, bir ahang bolup, nöwettiki hökümet qurush ishi we uninggha kéterlik xizmetler toghrisida jiddi kéngeshkendin kéyin, axirda hemme birdek dölet namini sherqi türkistan islam jumhuriyiti dep békitishke qarar qildi. Arqidin türlük qurulush lahiyeler tüzüldi. Hökümet ezaliri saylap chiqildi. Mana shu ariliqta manga, «ependim siz nazaretlerning biride xizmet qilishingiz lazim» dégen gep boldi. Emma men nazarette xizmet qilishqa layiq emeslikimni bildürgen bolsammu ular, «sehiye nazariti yaki maliye nazaritidek birer urunni qobul qilmisingiz bolmaydu, siz mushundaq xizmetlerge taza layiq kélisiz» dep ching turuwaldi. Men ulargha:
– «sözünglarning semimi bolghanliqidin hemminglargha rexmet éytimen. Emma men nazarette ishleshni oylumudum, emma men el- wetenning xizmiti üchün eger mumkin bolsa könglümde mundaq bir arzuyum bar idi. U bolsimu men hökümitimizning enqerediki elchixanisida xizmet qilghan bolsam, shu arqiliq ikki qérindash döletning alaqilirini téximu mustehkemlesh üchün qolumdin kelgen xizmetlerni qilghan bolsam. Shuning üchün keminiliri ichki ishlar bilen ariliship qalmay serbest ‹bir chette› tursam» dédim. Mejlis ehli bu sözümni alqishlidi hem qollidi. Shuning bilen manga sehiye nazaritige waqitliq mu’awin nazir, ma’arip nazaritige musteshar ‹meslihetchi› liq wezipisi tapshuruldi.
Mejlis shu küni kechkiche dawam qildi. Layihini emillileshtürüsh etisige qaldi. Etisi ordigha eskiri boyiche sherqi türkistan islam jumhuriyiti döliti qurushqa qushulghan qelemdar we elemdarlar qoshulghanliqigha da’ir imzalirini qoyushti. Tamgha- möhürler bésildi. Döletning yoqiri derijilik qomandan, opitsirlirining sani 35 kishige yetti.
Bular qa’ide boyiche qesem ichishliri lazim idi. Buning ijrasi üchün nedimbeg ornidin turup, otturigha kélip, shire üstide turghan qur’an kerimni qoligha élip,«ushbu qur’an kerimning heqqi- hörmiti üchün döletke xizmet qilimen, wetinimge, dinimge xizmet qilimen. Hökümitimge xiyanet qilmasliq üchün qesemyad qalimen» dep qur’an kerimni söyüp béshigha qoydi. Unidin kéyin jerxil sahip bashliq barche qomandan we ofitsérlar mehmud nédim begning yétekchiliki we méning terjimanliq qilishim bilen hemmisi bolup 35 kishi ayrim- ayrim halda shire aldigha kélip, qur’an tutup, hökümetning emrige ita’et qilishqa, dinige, wetinige xizmet qilishqa qesemyad qilishti. Axirda hemmeylen bir- birige mubarek bolsun déyiship hökümetni tebrikleshti.
Qeshqerde namayish köni
Etisi (1933- yili 11- ayning 12- küni) sa’et onlarda herbi qomandanlar , mülkiy emeldarlar , yurt namayendiliri, dölet rehberliri bashliq istiqlal jem’iyiti, neshriyat, ma’arip jem’iyiti, hilal ehmer jem’iyitining hey’etliri darilmu’ellimin oqughuchilirining milli marishini oqup, milletning dertlik könglini éritip retlik méngip tümen boyigha, yighin meydanigha yighildi. Bu namayishqa eskerdin yette ming kishi, xelqtin on üchming kishi bolup yigirme mingdin artuq adem qatnashti. Namayishning hey’et riyasiti teripidin sherqi türkistan islam jumhuriyiti döliti qurulushining ushbu bayannamisi oqup ötüldi.
Sherqi türkistan islam jumhuriyiti dölet qurulushining bayannamisi
Allah ning yardimi we mihribanliqigha we re’isi mu’ezzem xojaniyaz haji ibni emin niyaz hajim we hezretlirining layaqetlik we salahiyetlik wekilliri ning ittipaqige we pütün leshkiri islam bashliqliri, qumandanlirining we barche puqra (re’iyet) ning muweppeqiyetlirige söyünüp musteqil dölitimiz sherqi türkistan islam jumhuriyitining muweqqet hökümiti töwende bayan qilin’ghan teriqide quruldi.
Bash wekil (bash ministir): sabit abdulbaqi.
Ichki ishlar naziri (ministiri): yunusbeg se’iydzade.
Tashqi ishlar naziri: me’arip naziri.
Me’arip naziri: orazbeg.
Epqap naziri: shemsuddin turdi haji.
Edliye naziri: zeriyip qari haji.
Maliye naziri: eli axunbay.
Dixanchiliq, soda naziri: ebul hesen haji.
Sehiye naziri: abdullah xaniy.
Mupettish: haji e’ilem axunum. …
Sherqi türkistan islam jumhuriyitining qurlishi
Bash wekilning (bash ministirning) xitabi
Bayanname oqulghandin kéyin, bash wekil sabit abdulbaqi omum xelqqe qarap töwendiki xitapni oqudi:
– eziz millitim, möhterem wetendashlirim, allah te’elagha hemde bihet, peyghembirimizge doridi binahayet bolsunki, dölitimiz quruldi!
Ulugh türkistan üchün ayyultuzluq kök bayraq qobul qilindi. Dölet girbimiz üchün ikki bash bughday ottursigha élin’ghan ayyultuz qobul qilindi. Her bir kishining mal- mülki, jéni we shan-sheripidin xatirjem bolushi we dölitimizge ishinishi kérek.
Dölet qurushtin meqset- memlikitimizning sheher we sehralirida köp waqittin biri dawam qilip kelgen hökümetsizlik sewebidin wujudqa chiqqan öz béshimchiliqlarni yoq qilip, yurtta tinchliq we esayishtelikni jari qilishtur. Eskeri we herbi wezipeler, ixlasliq, layaqetlik kishilerge tapshuruldi. Barche yurtdashlarning siyasiy, diniy, milliy we medeniy hoquqliri hökümetning kefilligi astindadur.
Qoshna, chégridash döletlerning dölet emeldar liri, xadimliri we xelqi, xatirjem halda öz wezipilirini ijra qilsa bolidu. Burundin tartipla yéqin ötüwatqan döletlerning héch birsige adawet tutmiduq. Sherqi türkistan xelqining pak tebi’etlik wijdanigha terjiman bolushqa warisliq qilimiz. Burundin tartipla yéqin ötüwatqan döletler bilen semimi dostluqimizni insha allah dawamlashturimiz.
Bash wekil sabit demollamning yalqunluq xitabi ayaghlashqandin kéyin yene bashqa dewlet rehberlirimu sözge chiqip tentenilik sözler bilen öz tebriklirini bildürüshti. Arqidin shadliq murasimi bashlinip milli muzika chélinishqa bashlidi. Qiriq birpay top oqi étildi. Top étilghan haman sherqi türkistan jumhuriyitining tarixi, milli kök bayriqi hawagha kötürüldi. Ayyultuzluq milli kök bayriqimiz kök baghrida lepildeshke bashlidi. Bir terepte oqughuchilar bir awazdin:
Bayriqimiz kök bayraq
Ordimiz altun orda
Türkistan türkning yurdu
Türkning olajaq
Dégen dölet marishini oqushup dertlik köngüllerdiki ghayilerni yangraq awazliri bilen sap türk tilida sözlep turdi. Bu küni meydan’gha toplan’ghan kishilerning rohi keypiyati pütünley bashqiche idi. Xushluqidin külüp turghan chihirlerni , özini tutalmastin yighlap turghan shad közlerni, ya’allah, bu bexitlik künlergimu ulishidikenmiz, allah gha tümenming shükri, dep ötmüshning qara tutqunluq dewrige nepret yaghdurup turghan kishilerni her yerde körgili bolatti. Xelq xushluqidin serxush (xoshkeyif) heyret közliri bilen namayishqa pütün barliqi bilen bérilip qarap qalghan idi. Xelqimizni bu ishlar heqiqeten hang tang qaldurmaqta idi. Chéliniwatqan milli muzikilar we gümbürlep atiliwatqan shadiyane toplarning awazi yiraq- yiraqlargha ketmekte idi. Bayanname tarqitip birilgen bolup, xelq uni top- top bolup oqushup, bir- birige chüshendürüshüm öz köngüllirini kötürüshmekte idi. Bu waqitta namayishchilar topi sheher sirtidiki tümendin sheher ichige qarap yürüshke bashlidi. Ular shu mangghiniche hey’et ezalirining bashchiliqida udul héytka meydanigha kélip toxtidi. Deslep bash wekil sabit demollam andin kéyin herqaysi nazirlar, natiqlar, teshwiqatchilar arqa- arqidin xishtin sélin’ghan sarayning ögzisidiki peshtaqqa chiqip söz qildi. Söz qiliniwatqan waqitta kashgherdiki qoralliq qisimlar sep- sep bolup atliq we piyade halda héytkah meydanida kürektin ötüp turdi.
Sherqi türkistan islam jumhuriyiti qurulghandin kéyi herqaysi sahelerdiki xizmetlerge jiddi tutush qildi we ehmiyet berdi. Sherqi türkistan hökümiti teripidin abghanistan, türkiye we en’giliye qatarliq döletlerde xizmet qilishqa teyinlen’gen elchiler, tijaretchiler, sherqi türkistan hökümitining pasportini ishlitishti.
Jumhur bashliqi ghoja niyaz’hajim shu waqttiki eng muhim we éhtiyajliq mesililerdin biri bolghan qoral mesilisini hel qilish üchün jumhur bashliqi nami bilen en’giliye we türkiye qatarliq döletlerge xet yazdi.
Bash qomandan mexmut muhitimu barliq imkanlarni ishqa sélip herqaysi qisimlarni tertipke sélip, dölet armiyesini qurup chiqti.
Kashgherdiki ma’arip ishliri
Ma’arip mudiri abdulkerimxan mexdum etrapidiki jem’iyet ezalirining yardemlishishi bilen birinchi qilip qashgher nurbéshidiki butxanining bir qismini chéqip, qaytidin yasap daril mu’ellimin’ge özgertti.
Bir küni sheher we sheher etrapidin nurghun oqughuchilar yighilip kélip, katta daghdugha bilen daril mu’elliminning échilish murasimi ötküzüldi. Murasimgha tömür ghazi (sijang) we uning mu’awinliri, wali yunusbeg we uning mu’awini bilen birge bashqa chong- kichik herbi qomandanlar, sheherning bayliri, tijaretchiliri, alimlar, edipler, ziyaliylar, ilghar kishiler we bashqa alaqidar kishiler bolup, nurghun adem qatnashti… .
Bir küni ma’arip idarisi mudirining namidin ilmiy hey’etke hey’etning barliq ezalirining yighin’gha kélishi uqturulghan bir chaqiriq xet keldi. Kemine u chaghda xeste xanida bolghachqa yighin’gha kéchikiprek bardim. Qarighanda meslihet qilishidighan birer muhim ish bardek qilatti. Öyning otturisida bir top külreng lembugh turatti. Mejlis bashlinishi bilen abdulkerimxan mexdum manga qarap shundaq dédi:- «ependim obdan keldingiz, bizler daril mu’illimin oqughuchilirining üsti béshini kemzul, shim bilen aq sellidin qilishni oylashqan iduq. Buni shuninggha ishletkili élip kelduq» dep, otturigha qoyghan lembuqqa qarap isharet qildi we manga:- «buninggha özlirining pikri qandaq» dédi. Men,- «ehli mejlisning qarariche bolsa bolghidek, bizmu buninggha qoshulimiz» dédim. Biraq mudir bu gep bilen boldi qilmay yenila öz pikrimni bildürüp béqishimni telep qilip turuwaldi. Shuning bilen men:- «qarardin kéyin pikir bayan qilish aqilane ish emes, shundaqtimu öz pikrimni dep béqishim kérek bolsa, méning pikrim- bu idare ma’arip idarisi, ilmi hey’et mejliside oylishiwatqan bu ish, milletning küch- qudriti mesilisige munasiwetlik bir ish. Shunglashqa bu ishta milletchilik nuqta, neziridin söz ichish orunsiz emes» dep, otturdiki gezmallarni körsitip turup shundaq dédim:- «bu gezlime köp yaxshi iken, chirayliq iken. Emma shughinisi chet’elning méli. Séwittin kirgen qimmet pulluq mallardur. Méningche kashgherning özide xelqimizning qolida toqulghan chekmenlik (xam) ning birinchi xilidin élip uni boyaqchilirimizgha muwapiq rengde boyatsaq, mana shularni ishlitip oqughuchilargha kiyimler tikilse téximu yaxshi bolmasmu? Shundaq bolghanda milli sana’itimiznimu qedirligen bolimiz. Chünki paxta, yip, tuqush, boyash, yipni égirish, tikishlerning hemmisi özimizdin bolup, pul yatlarning chöntikige chüshüp ketmeydu» dep sözümni ayaghlashturdum. Abdulkerim mexdum bu sözümni qizghin alqishlidi. Shuning bilen hemmeylen bu gepke qoshulup, lembuqni qayturuwétip, uning ornigha chekmenliktin kemzul qilishqa kélishti hemde bu ish shundaq emilleshti.
Birqanche ministirlikning xizmet ehwaligha qisqiche nezer
Töwende shu chaghdiki hökümet terkibide yéngidin ishqa kirishken birqanche ministirlikning xizmet ehwaligha nezer sélip ötimiz.
Soda nazariti: bu nazaretning bashlamchiliqida qeshqer yarbagh derwazisi sirtida bir milli banka qurulup ishqa kirishtürüldi. Soda nazariti döletning tereqqiyatini nezerde tutup sodigerlerni sirttin mal kirgüzüsh ishlirigha yéqindin jelp qilish üchün tamuzhna resmiyetlirini yenggilletti. Yene bir bölek mallardin bajni kötürüwetti. Yurtqa metbe’e, iliktir buyumlirii keltürgen sodigerlerdin bajni pütünley kechürüm qildi. Nazaret yene undin bashqa milletke paydiliq élip kélidighan nurghun étibar siyasetlirini yolgha qoydi.
Herbi nazaret: bu nazaretning xizmiti jeng ishlirigha qaritilghan bolup, chiqim- xirajetliri bashqa nazaretning xirajetlirini nechche qatlaytti. Shundaqtimu hökümet uning barliq xirajetlirini hel qilip béretti.
Maliye nazariti: bu nazaretke nazir qilip saylan’ghan eli axunbay téxi xizmetke oltura- olturmay re’is jumhur xojaniyaz hajimning telipige bina’en aqsugha ketti. Bash ministirliqning permani bilen urun basarliqqa kemine ajiz bende teyinlendim. … Men shuningdin bashlap yérim kün maliye ministirlikide ishlisem, yérim kün sehiye ministirlikide ishleydighan boldum.
Shu künlerde birnechche ministirlikning xam chotigha pul chiqirip bérishke toghra keldi. Bolupmu herbi ishlar nazariti qattiq pul qiyinchiliqida qalghan idi. Bash qomandan we bashqa saqchi bashliqliridin kelgen telepnamiler bash wakalet namidin toghridin- toghra «ijra qilinsun, teminlep bérilsun» dégen testiqqa ériship, udulluq maliye nazaritige yollinip turatti. Halbuki maliye nazaritining xezinisi quruqdilip qalghan bolup, ulargha tigishlik pulni birelmeywatatti. Shunga bu arliqta maliye nazaritining eng muhim we zörür ishi xezine toldurush, xezinige kélidighan pul, iqtisadning menbesini saghlamlashturushtin ibaret boldi. Yéngi hökümet qurulghanda xezine qupquruq bolup, tungganlar ordidin chékin’gende xezinidiki bayliqlardin birni qoymay alip kétishken idi. Emdilikte hökümetke qattiq iqtisadi bésim chüshüwatatti. Men bu ehwallarni bash ministirning quliqigha yetküzdüm. Nihayet ministirlar mejlisining qarari boyiche pul bésip chiqirishqa we yene sabiq ularning maliye ministirliki hökümitidin qerz alghan qerizdarlardin hökümetning pulini ündürüshke, dölet igidarchiliqidiki mal- mülük we bashqa nersilerni sürüshtürüp chiqip hemmini toplap maliye ministirlikige ötküzüshke hemde hökümette heqqi bar kishiler bolsa ularning heqqini tölep bérishke bash ministir sabit demollam teripidin perman chiqirildi. Shundin bashlap maliye nazariti pul chiqirish ishlirigha chüshüp ketti. Bu ishta aldi bilen chiqirilidighan pulning layihisini tüzüsh kérek bulatti. Bu ishni xizmetdishim muhterem supizade bilen men üstümge aldim. Emma pulni bésip chiqirish ishi manga tapshuruldi. Allah gha shükriler bolsunki, bu ishmu muweppeqiyetlik boldi. Qeghez pullargha bash wakaletning tamghisini bésish ishlirigha bash ministir sabit demolla hajimning oqughuchiliridin beziliri yardem qilip, rexmitimizge layiq boldi. Bu birserlik aqchidin birnechchini nemune qilip möhterem oqurmenlerge teqdim qilish üchün saqlap kelgen bolsaqmu, ming epsuski muhajirettiki hayat we weten sirtidiki turmush aghriqchiliki tüpeylidin bu nemune qolimizdin ghayip boldi
Zémin yüzidiki yette qit’ening hemmisige tarqalghan ulugh xelqimizge muraji’et qila, qila axiri amérikida olturushluq wetendishimiz möhterem ghulamidin paxta oghlidin mezkur aqchining qélipi barliqi xewirini alduq. Biz bu yerde ghulamidin ependige chungqur minnetdarliq bildürüsh bilen birge uning atisi exmet paxtigha janabi heqtin rexmet we meghpiret tileymiz.
Bu maqale musa türkistanining, „sherqi türkistan paji’esi“ namliq kitawidin paydilan’ghan asasta yézildi.(Memet tursun uyghur)
2013- yili. Türkiye- istanbul

Seypidin ezizi tughulghanliqining 100 yilliqi munasiwiti bilen xitay hökümet taratqulirida köpligen maqale we bahalar élan qilinghan.

Mezkur maqalilerde xitay kompartiyesi merkiziy komitétining seypidin ezizige bergen bahasi qayta muhakimige qoyulghan.

Uyghur aptonom rayonluq siyasiy kéngeshning medeniyet-Tarix tetqiqatchisi baw shin «seypidin ezizi tughulghanliqining 100 yilliq xatirisi üchün shinjang némilerni qilishi kérek?» serlewhelik maqale élan qilghan. U seypidin ezizi bilen ulenfuni sélishturup, 1980-Yillardin buyan uyghur aptonom rayonida seypidin ezizi heqqidiki teshwiqat we tetqiqatlarning yéterlik bolmighanliqini tekitligen. Shuning bilen bir waqitta u yene 2015-Yilidin taki 2020-Yiligha qeder dawamlishidighan «seypidin ezizi eserliri we idiye tetqiqati pilani» ni otturigha qoyghan.

Baw shin uyghur aptonom rayonluq partkom bilen siyasiy kéngeshke sunghan mezkur teklipide seypidin ezizining wapatidin kéyin xitay kompartiyesi merkiziy komitétining seypidin heqqide chiqarghan bahasini alahide eskertip ötken.

Tarix penliri doktori erkin ekrem nöwette xitay dairilirining seypidin ezizini qayta kötürüp chiqip, uning xitayning birliki üchün körsetken tirishchanliqlirini alahide gewdilendürüshi tasadipiy emes. Xitayning uyghur élidiki pewquladde weziyetni kontrol qilip turush teqezzasi shuni telep qilidu, deydu.

Xitay kompartiyesi merkiziy komitéti seypidin ezizining ölümidin kéyin chiqarghan 5 ming xetlik «baha» sida töwendiki nuqtilar alahide tekitlengen:

Uningda eng aldi bilen, seypidin ezizining xitay kompartiyesining 3 ewlad aliy rehberliri bilen, bolupmu maw zédung bilen pewquladde yéqin munasiwet ornatqanliqi ilgiri sürülgen. Uningda yene mundaq déyilgen: «1949-Yili 10-Ayning 15-Küni yoldash seypidin ezizi junggo kompartiyesige eza bolush iltimasini tapshurdi. Reis maw zédung uning iltimasigha öz qoli bilen testiq saldi. Shu yili 12-Ayning 27-Küni yoldash seypidin ezizi sherep bilen junggo kompartiyesige eza boldi shundaqla uyghurlar ichidin eng baldur junggo kompartiyesige eza bolghan kishi bolup qaldi.»

Muhajirettiki uyghur siyasiy paaliyetchiliridin exmetjan osman bu heqte toxtilip, 1949-Yili 9-Ayda seypidin ezizining bir ömekni bashlap béyjinggha bérishi we eng aldi bilen xitay kompartiyesige eza bolushqa iltimas sunushi özining ishghaliyetchi hakimiyetke bolghan sadaqitini bildürüsh üchündur, deydu.

Erkin ekremmu seypidin ezizining 1949-Yili béyjinggha qilghan tunji sepiridila teshebbuskarliq bilen xitay kompartiyesige eza bolush üchün iltimas sunushi uning kommunist xitayning tunji qétimliq siniqidin ötüshi dep qaraydu.

«Baha» ning ikkinchi nuqtisida seypidin ezizining xitayning 1950-Yillardiki diplomatiyeside alahide rol oynighanliqi, uning 1950-Yili we 1957-Yili ikki qétim maw zédung bilen bille sowét ittipaqida ziyarette bolghanliqi shundaqla «junggo sowét dostluq we ittipaqdashliq shertnamisi» ning uyghur éli bilen munasiwetlik qismigha qol qoyghanliqini tilgha alidu.

«Baha» ning üchinchi nuqtisida seypidin ezizining siyasiy meydani we uning xitaydiki atalmish «milletler ittipaqi» teshwiqati üchün ülge tikligenliki bayan qilinidu. Shuning bilen bir waqitta yene, jyang zéminning seypidin ezizining ölümidin kéyin uninggha bergen töwendiki bahasi qoshumche qilinidu: «seypidin ezizining milliy bölgünchilikke qarshi turush mesiliside bayriqi roshen, pozitsiyesi keskin bolup, bir péshqedem kompartiye ezasining tewrenmes siyasiy meydanini ipade qilghan.»

Exmetjan osman seypidin ezizige xitay kompartiyesining tarazisi bilen emes, belki tarixning heqqaniyet nuqtisidin, milliy wijdan nuqtisidin shundaqla uyghur xelqining milliy menpeiti nuqtisidin baha bérish kéreklikini tekitleydu.

U seypidin ezizining 1949-Yili bir ömekni bashlap béyjinggha bérishi, sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabining méwisini «shinjang – Junggoning ayrilmas bir parchisi» dégen sepsetege tégiship, milliy teslimchilik qilishining özila uning qandaq shexs ikenlikige baha bérishke yiterlik pakittur, dep hésablaydu.

Bu yil 12-Mart küni seypidin ezizi tughulghanliqining 100 yilliqi munasiwiti bilen xitay hökümet taratqulirida bir qisim eslime we bahalar élan qilinghan.

Uningda eng aldi bilen xitay kompartiyesi merkiziy komitétining seypidin ezizining ölümidin kéyin uninggha bergen bahasi qayta otturigha chiqirilghan.

Bahada seypidin ezizining 1949-Yili 9-Ayda üch kishilik ömekni bashlap mexpiy halda béyjinggha barghanliqi؛ maw zédung, ju énley qatarliq xitay kompartiyesining rehberliri bilen uyghur élining teqdiri toghriliq ortaq pikirge kelgenliki shundaqla xitayning tunji nöwetlik siyasiy kéngesh yighinida söz qilip atalmish «shinjang xelqi» namidin ipade bildürgenliki alahide tilgha élinghan.

Seypidin ezizi özimu «ömür dastani» namliq eslimisining 2-Tomida bu heqte mundaq dep yazidu: «shu küni chong yighinda men mawjushigha ton we tumaq kiygüzdüm. Yighinda mundaq ton kiygüzüsh birinchi qétim bolghan ish idi. Men awwal qisqiche söz qilip, uyghur xelqining eng qedirlik kishisige ton yépish aditini éyttim we bu hediyemizni mawjushining qobul qilishini soridim. Mawjushigha ton we tumaq kiygüzülgen waqitta pütün zaldikiler ornidin turup chawak chélip ketti…»

«Baha» da yene, seypidin ezizining 1949-Yili 10-Ayning 1-Küni tyenenmén rawiqigha chiqip, maw zédungning arqisida turghanliqi hemde jungxua xelq jumhuriyitining qurulush murasimigha qatnashqanliqi alahide tekitlengen. Shuning bilen bir waqitta «baha» da töwendiki bayanlar bérilgen: «10-Ayning 4-Küni merkiziy xelq hökümitining axbarat bayan qilish yighini ötküzüldi. Yighinda seypidin ezizi sözge chiqip: ‹shinjang ötmüshte junggo térritoriyesining ayrilmas bir qismi bolghan idi, hazirmu shundaq boluwatidu, bu ehwal kelgüsidimu menggü özgermeydu› dégen sözni tentenilik jakarlidi.»

Muhajirettiki uyghur siyasiy paaliyetchiliridin exmetjan osman ependi, seypidin ezizining 1949-Yili béyjinggha bérip, 1944-Yili qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitini «shinjang – Junggoning ayrilmas bir parchisi» dégen siyasiy sepsetege tégishiwétishining özila uning qandaq shexs ikenlikini bilishte bashqa héchqandaq ispat telep qilmaydighan pakittur, deydu.

Seypidin ezizige bérilgen «baha» da yene uning 1950-Yillarning bashlirida uyghur élida milliy térritoriyelik aptonom jaylarni qurush jeryanida körsetken atalmish «töhpe» liri alahide medhiyelengen.

2004-Yili uyghur aptonom rayonluq siyasiy kéngeshning sabiq daimiy reisi féng dajén seypidin ezizi wapatining bir yilliqi munasiwiti bilen «shinjang géziti» de «yoldash seypidin ezizini esleymen» namliq bash maqale élan qilghan. Mezkur maqaliside u munularni tekitligen: «1950-Yillarning béshida shinjangda milliy térritoriyelik aptonom jaylarni qurush ishi élip bérildi. Bu jeryanda yoldash seypidin ezizi kökrek kérip otturigha chiqip, yüksek mesuliyetchanliq we keng qorsaqliq bilen ülge körsetti. U özi atushluq bolsimu, lékin qizilsu qirghiz aptonom oblasti qurulidighan chaghda atushni qirghiz oblastining merkizi qilish teklipini otturigha qoydi. Undin bashqa, uyghurlar nopusi köp sanliqni igileydighan ghulja shehirini ili qazaq aptonom oblastining merkizi qilish, korla shehirini bayingholin mongghul aptonom oblastining merkizi qilish teklipini berdi.»

Exmetjan osman bu heqte pikir bayan qilip, seypidin ezizi 1949-Yilidiki béyjing sepiri arqiliq sherqiy türkistan jumhuriyitini bir milliy dölet halitidin xitay xelq jumhuriyitining tewelikidiki bir ölke derijilik atalmish «aptonom rayon» gha aylandurup qoyushta mesuliyiti bar, dep körsetti. U yene seypidin ezizining, uyghur élini atalmish «shinjang uyghur aptonom rayoni» dégen quruq siyasiy gewde ichide birqanchilighan aptonom oblastqa we nechche onlighan aptonom nahiyelerge bölüp tashlashtimu bash tartip bolmaydighan mesuliyiti bar, dep tekitlidi.

Xitay kompartiyesi merkiziy komitétining seypidin ezizige bergen «baha» sining axirqi nuqtisida uning «merkez mutleq ishengen we 1970-Yillarda shinjang uyghur aptonom rayonining partiye, armiye, hökümet we bingtuen qatarliq 4 chong hoquqi bérilgen birdin-Bir uyghur rehber» ikenliki alahide tekitlengen. Seypidin ezizining özimu «ömür dastani» namliq eslimisining axirqi qismida, özining 1970-Yillarda shinjang uyghur aptonom rayonida «4 birinchi» bolghanliqini, yeni aptonom rayonluq partkomning birinchi sékrétari, aptonom rayonning birinchi reisi, shinjang herbiy rayonining birinchi siyasiy komissari we partkom sékrétari shundaqla shinjang ishlepchiqirish-Qurulush armiyisining birinchi siyasiy komissari bolghanliqini tilgha alidu.

Exmetjan osman, seypidinning bu mezgildiki siyasiy hayatidin kishiler oquyalaydighan birdin-Bir mezmun del uning kommunist xitay ishghaliyetchi hakimiyitige bolghan sadiqliqidur, deydu.(Qutlan)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/mulahize/seypidin-ezizi-03122015181233.html/story_main?encoding=latin

Ahmetjan Qasimi (15 April 1914–27 August 1949^[1]) was a Uyghur political leader in Uyghuristan. He is a President  of the Republic of Uyghuristan.

Ahmetjan was born in Ghulzha (Yining in Chinese) in 1914. He studied at the Communist University of the Toilers of the East, Moscow in 1936 and was a member of Communist Party of Soviet Union. Ehmetjan was described as „Stalin’s man“ and as a „communist-minded progressive“.^[2] Ahmetjan Qasimi Russified his surname to „Kasimov“ and became a member of the Communist Party of the Soviet Union.

He was a member of the governing council of the Second East Turkestan Republic, a Soviet-backed administration founded in three northwestern districts of Uyghuristan  during the Ili Rebellion in November 1944.^[3] Ahmetjan Qasimi himself was not involved with the planning of the rebellion.^[4] The Second ETR was initially led by Elihan Tore, who favored forming a conservative Islamic government.^[5] Tore disappeared in the Soviet Union in 1946. Ahmetjan Qasimi was a leader of the pro-Soviet Sinkiang Turkic People’s National Liberation Committee (STPNLC).^[5]

In June 1946, Ahmetjan Qasimi reached a political agreement with the Nationalist Chinese leader Zhang Zhizhong to form a coalition provincial government in  Urumqi^[6] The Second ETR was disbanded in name but the  Uyghuristan retained autonomy.^[5] As a vice-chairman of the coalition government, Ahmetjan Qasimi called for unity and support for the government.^[7] He explained that the people of Ili had risen in rebellion only to secure their rights under the Chinese constitution.^[8] He was a member of Uyghuristan’s delegation to the National Assembly in Nanjing.^[8]

In the summer of 1949, as Chinese Nationalists were losing the civil war to the Chinese Communists, the Soviet Union planned for ETR leaders to switch sides. On August 22, 1949, Vasiliy Borisov, the Soviet Vice-Consul at Yining, accompanied ETR leadership in auto trip to USSR for urgent talks with Soviet officials about future of ETR, where they were told to cooperate with Communist Party of China. They were invited by Chinese Communist leader, Mao Zedongto attend the First Chinese People’s Political Consultative Conference in Beijing to prepare for the founding of thePeople’s Republic of China. On August 24, 1949 Ahmetjan Ehmetjan, Abdulkerim Abbas, Ishaq Beg Munonov, Dalelkhan Sugirbayev, Luo Zhi and other top ETR representatives (11 men in all) boarded a plane in Almaty, the capital of the Kazakh SSR, for Beijing. On September 3, the Soviet Union informed Saifuddin Azizi, another leader of the ETR, who was not on the flight that the plane had crashed near Lake Baikal en route to Beijing, killing all on board.^[9]

Seyfidin Azizi and two other ETR leaders then traveled to Beijing by train where they agreed to incorporate the Three Districts into the newly founded People’s Republic of China and accept important positions within the administration. News of plane crash and death of Ehmetjan was not publicly announced in Uyghuristan until early December, after the People’s Liberation Army had secured the region.

Ehmetjan Qasimi was married in January 1945 to Mahinur Qasim (Maynor Kasim; 玛依努尔•哈斯木), a native of Korgas County in Ili.^[10] The couple had a son and a daughter.^[10] In 1952, Mahinur Qasim became the mayor of Yining and joined the Chinese Communist Party.^[10] She later served as a member of Standing Committee of the National People’s Congress and a vice chair of the All-China Women’s Federation.^[11] She has been a prominent advocate of women and children’s rights.^[12] Her memoir of her husband, Remembering Ehmetijan  Kasimi , was published in China in 2011.^[10]

In the Uyghuristan, Ehmetjan Qasimi is remembered as a martyr and hero in the struggle against the Nationalist regime.^[13] His remains were returned to China in April 1950 and later reburied in a martyr’s memorial cemetery in Yining.^[13] The cemetery has a stele with calligraphy by Mao Zedong, praising Qasimi and his fellow martyrs for their contributions to the Chinese people’s revolution and mourning their death en route to the Inaugural Chinese People’s Political Consultative Conference in Beijing.^[13]

http://en.wikipedia.org/wiki/Ehmetjan_Qasim

1933’te kurulan Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti Prezidenti Geniral Huja Niyaz Hajim Janapliri 

1931 yılının Şubat ayında, Doğu Türkistan in kuzeyinde Kumul şehrinde, güneyinde Hoten şehrinde başlayan ve Kumul Ayaklanması diye tarihe geçen Türk milli hareketi, iki yıllık çetin mücadelelerden sonra muvaffak olmuş; 12 Kasım 1933 yılında„Şarki Türkistan İslam Cumhuriyeti“ adıyla bir devlet kurulmuştur.

Atatürk’ün Cumhurbaşkanlığı zamanına tesadüf eden Kumul ayaklanması ve kurulan „Şarki Türkistan İslam Cumhuriyetininkuruluşu Türkiye’de büyük alaka ile günü gününe takip edilmiştir.“

Bu milli kıyamın başında şu liderler bulunmaktadır;

Hoca Niyaz Hacı, Salih Dorga, Musul, Maksut – Mahmut Muhiti kardeşler, Hafız Beğ, Mehmet Emin Buğra Bey, Sabit Damolla, Osman Beğ, Şerifhan Töre gibi liderlerin öncülüğünde, önce Hoten ve Kumul da başlayan, sonra bütün Doğu Türkistan’a yayılan ayaklanma, pek çok kan dökülme pahasına muvaffakiyete ulaştırılmış ve yukarıda belirtildiği gibi 12 kasım 1933 tarihin de Kaşgar şehrinde istiklal ilan edilerek, „Şark-i Türkistan Türk İslam Cumhuriyeti“ kurulmuştur.

Yukarıda ki amblem (Alamet), istiklal ilanından sonra toplanan kurultayda, yeni doğan bu Cumhuriyetin sembolü olarak kabul edilmiştir.

Yukarıda da görüleceği üzere, Cumhuriyetin amblemi, Kur’an-ı Kerim’den bazı ayetlerle ve kurulan Cumhuriyetin prensipleriyle bezenerek bir kompozisyon teşkil etmektedir. Hilalin sağında ve solunda yer alan ayetlerden başka, alt taraftaki kavisli çerçevede, Cuma hutbelerinde devamlı okunan meşhur ayet yer almakta, bunun sağında; „İslamiyet“, „Azadiyet“, solunda ise, „Adalet“, „Uhuvvet“ prensipleri yer almaktadır.

En alttaki, yazıda ise „Yaşasın Türkistan Azadlığı, Kutluk Bolsun İslam Hakimiyeti.“ Sözleri okunmaktadır.

Doğu Türkistan’ı, 12 Kasım 1933’teki mutlu günlere ebediyen kavuşturmasını Cenab-ı Allah (c.c.)tan niyaz ederken, bu yolda çalışanların da muvaffakiyete ermelerini canı gönülden diliyoruz.

http://songokbayrak.blogspot.com.tr/p/yakuphan-bedevlet.html?view=classic

Perzentlerni bilimlik, iqtidarliq we edep- exlaqliq qilip terbiyilesh nöwette künséri keskinlishiwatqan riqabet we xirisqa tolghan dewrde her bir a’ile alahide köngül bölüshke tégishlik jiddiy mesilige aylandi. Hemmimizge melumki, perzent terbiyisi mektep,a’ile we jem’iyet terbiyisidin ayrilalmaydu.hemme tereplerning ortaq maslishishi netijiside perzentlerni layaqetlik terbiyilesh nishani emelge ashidu. Méningche, perzent terbiyiside ata- anilar töwendiki bir qanche noqtigha diqqet qilishqa tégishlik :
1. Perzent terbiyiside a’ile terbiyisining muhimliqini éniq tonush kérek. Köpligen ata- anilarning bunoqta heqqidiki chüshenchisi éniq we toghra bolsimu, emma bir qisim ata- anilarda yenila balini terbiylesh mektepning ishi, dep qaraydighan bir tereplime qarash mewjut. Mektep terbiyisining rolini ziyade tekitlep, a’ile we jem’iyet terbiyisining roligha sel qarash perzent terbiyisidiki kemtüklükni keltürüp chiqiridu. Bolupmu, a’ile terbiyisi yéterlik élip bérilmisa, balilarning özige xas xaraktér alahidiliki we indiwidu’alliqining yétilishi tesirge uchraydu.
2. Ata- anilar perzentlirige terbiye bérishte terbiye usulining toghra,ilmiy,del jayida bolushigha alahide ehmiyet bérish kérek. Telepni qattiq qoyimen dep ziyade zorawanliq qilish, balini hedésila silkish, sotlash, tillash hetta urushtek usullar perzentning idiyisi we xaraktérige selbiy tesir körsitip, ularda tebi’iy qarshilishish keypiyatini shekillendürüp qoyidu. Buning bilen ularning üginish, turmush, jem’iyet we a’ilige bolghan qizghinliqi suslap ,toghra bolmighan idiye we herketlerni asanla yuqturuwélishtin xaliy bolalmaydu.
3. Ata- anilar perzentlirige terbiye bérishte he désila hemme bilidighan adettiki turmush dawliylirini tekitlewermestin, ularning héssiyatigha tesir körsitish arqiliq ularning toghra tonushi we heqiqiy mayilliqini qolgha keltürüsh kérek. Méhribanliq, illiqliq, semimiylik, mes’uliyet we burch tuyghusi arqiliq ularning héssiyati we idiyisige tesir körsitip, ularda saghlam bolghan rohi halet, özige ishinidighan jasaret, mesililerge toghra we ilmiy qaraydighan keypiyat, éniq bolghan heq- naheq köz qarishini yétildürüshke türtke bolup, bir yaramliq ewladning meydan’gha kélishini qolgha keltürüsh kérek.
4. Ata- anilar perzent terbiyiside özi ülge bolushqa alahide ehmiyet bérishi kérek. Ata- ana perzentining eyniki we ülgisidur. Ata- anilarning xaraktéri we mijez- xulqi belgilik derijide perzentning wujudida eks etken bolidu. Shunga bizde«ala inekning balisi char quyruq»dégen hékmetlik ibare meydan’gha kelgen. Ata- anining herkiti, sözi we xaraktéri perzentke nisbeten tebi’iy terbiye. Buning üchün ata- anilardimu perzentlerge ülge bolghudek belgilik sapa, qabiliyet we ijabiy xaraktér bolushi kérek. Chünki, «qazanda néme bolsa,chömüchke shu chiqidu.»
5. Jem’iyet terqqiyatining téz rétimigha egiship nurghun a’ililerning turmushida zor özgirishler yüz bérip, turmush süpiti özlüksiz yoquri kötürüldi. A’ile iqtisadi dawamlik köpiyip bayashatchiliq, toqchiliq weziyiti shekillendi. Buhal perzentlerning xatirjem üginishi üchün intayin yaxshi shara’it hazirlidi. Emma, birqisim perzentler xuddi«yaghning ichidiki börek»tek erkilitish we pepilesh ichide chong bolghachqa, ularning turmushning heqiqiy mahiyitige bolghan tonushi yéterlik bolmay keldi. Buxil xaraktérni yétildürgen perzentlerde bayashatliqqa intilish, heshemxorluqni üginish, hazirqi ewzel shara’itni qedirlimeslik , ata- anisining ejri we japasini hés qilmasliq, emgektin, ishtin, qéyinchiliqtin özini qachurup, hemme ishta asanni, qulayliq bolushnila közleydighan bir qisim nachar xaraktér we rohi haletler bash kötürüp qaldi. Oqughuchilarda saqliniwatqan «rahetpereslik késili»ning bu xil amilliri ularning saghlam ösüp yétilishige selbi tesir körsitip, öz musteqilliqi we özige xas xaraktérning yétilishige tosalghu bolup, he désila ata- anisigha yöliniwalidighan, özlirining adettiki turmush éhtiyajinimu qamdiyalmaydighan epsuslinarliq ehwallarning yüz bérishige sewebchi bolup qaldi. Shunga, ata- anilar perzent terbiyiside belgilik japa- musheqqet terbiyisi élip bérishqimu ehmiyet bérish kérek.

6. Perzentlerge milliy en’ene, örp- adet, exlaq- pezilet terbiyisi élip bérish kérek. Bizge üginishi yaxshi, tirishchan perzentler kérek, shundaqla edeb- qa’idilik perzentlermu kérek. Shunga, perzentlerge bu jehettiki terbiyini élip bérishqimu ehmiyet bérish kérek.
7.ata- anilar öz perzentlirini ijtima’iy emeliyetke qatnashturushqa ehmiyet bérishi, ularning üginish jehettiki ilgirleshni qolgha keltürüsh sherti astida, ösüp yétilishige paydiliq bolghan ijtima’iy pa’aliyetlerge dawamliq ishtirak qildurishi lazim. Bu perzentlerning turmush bilimini kücheytip, turmushning rengga-reng tüske kirishige paydiliq.
8.ata- anilar perzentlirini oqutush wezipisini estayidil orunlashturushqa yéteklesh bilen birge, ularda özige xas qabiliyet we indiwidu’alliqning yétilishige yol hazirlash kérek. Peqet tapshuruq ishletküzüshke tayinipla perzentlerning yaramliq bolushini ishqa ashurghili bolmaydu. Shunga, ata- anilar bilimni ziyade tekitlep ketmey, ularda belgilik iqtidar yétildürüsh mesilisini oylishish kérek. Bu mahiyette perzentlerning kelgüsini layihileshtur.(Weten Oghlani)

Bir millet ezalirining oxshash til we kültür ichide uzun zaman birlikte yashishi milletke xas ortaq pisxika we qimmet ölchem shekillendüridu.
Millettiki bu ortaqliqlarning ijabiy yaki selbiy yönilishi milletning mewjutluq meslisige tesir körsitidu dep oylaymen.
Uyghur jemiyitide siyasiy ri’alliq bilen jemiyetning üsti qurulmisining özgürishi millette yuqarda iytip ötken yingi ortaqliqlarning shekillinishige sewep bolmaqta.
Esirler boyi uyghurni talashqan idologiyelerning üzlüksiz almishishi we öz ara toqunishi tesiride uyghur jemiyiti intayin chongqur meniwiy qaghjirashni bishidin kechüriwatidu dep oylaymen.
Dinni kimlikni yaki milliy kimlikni birlik qilip idologiye tüzduq we meghlubiyetlerni idologiye almashturush bilen netijiliduq.
Bizning nishanimiz we nishan’gha yitish usulimiz bügünki ri’alliqqa uyghunlashmighanliqi üchün sistimimizning uli üzlüksiz bosh qaldi.
Uyghur milliti bügünki siyasiy ri’alliqidiki ömütsizlikige pütmes-tügmes hayajan’gha özini baghlash arqiliq inkas qayturwatidu. Ömüdning intayin mohim nerse ikenliki inkar qilghusiz heqiqet.biraq insanlar ömüdini salmaqliq bilen kontorul qilmighinida quruq hisyatning quli bolup qilishi momkin.
Bir milletning güllinishi üchün kilassik tebirimizdiki « ilim-pen bilen qurallinishimiz kirek» digen qarashni qollaymen. Biraq ilim-pen digen atalghugha bolghan qarishim bir az periqliq.
Zamaniwiy mashina karxanilliri, chong fabrikilar, kompiyotur inzhiniri, eqli iqtidarliq tilifon digendek uqumlarni kallisigha ilim-pen dep yerleshturwilish bir milletning ilim-pen qarishidiki paje’e.
Tixnika we kesip igilesh bilen bilim igileshning perqi bar.tixika we kesip igilesh bilen milletni güllendürüsh ottursida peqet qattiq dital munasiwiti bolishi momkin.
Heqiqi bilim igiligen kishide ri’al mesililerge ri’al pozitsiye tutidighan, hissi sizimlargha emes eqli delillerge tayinidighan üstünlük shekillinidu. Bu xil kishiler etrapidiki mesililerge ilmiy we emeliy nuqtidin baha biridu we hel qilish usullirini rohaniy we xiyaliy hayatta emes ri’al hayatta tapidu.
Milletning medeniyet we mewjutluq yumshaq küchi milliy mewjutluqning asasidur. Uyghur millitidiki ma’arip kirzisi bilen uyghur kültüridiki tepekkürni chekligüchi amillar xelqimizdiki intayin töwen sewiyining sewebi bolishi momkin.
Saxtilashqan din, yüzeki milletchilik we siyasiy otupiye uyghur jemiyitidiki nadanliqni tiximu ulghaytidighan menbege aylinip qalmaqta.
Ziyade milletchilik we saxta dinni chüshenchiler kishilerni tiximu keng da’iride chongqur tepekkür qilishigha tosalghu bolidu.
Zamaniwiy ilim penning terepsizlik,heqiqetni izdesh nishani uyghur jemiyitide ziyade milletchilik we saxta dinni chüshenchiler teripidin yeksan boliwatidu. Pikir erkinliki dep chaqiriq towliniwatqan bügünki künde kishilerning pikir erkinlikini qoghdash üchün pikir erkinlikige mas sewiyesi bolishi kirek. Dimukratik dölette yashash üchün dimukratik anggha ige bolmisaq bolmaydighanliqini bilishimiz kirek.
Uyghur millitidek eqli yoruqluqni hissi bayanlargha qurban qiliwitidighan hisyatchan milletlerge özini qutquzushi üchün herxil sepsetilerni oydurup birishimizning qilchilik hajiti yoq. Mewjutluq mesilisi eng mohim mesilige aylinip qalghan millette tartishidighan nersilerning bek köp bolup kitishi milletning mewjutliqigha paydisiz.
Bir milletning mewjut bolishi üchün eng kireklik nersilliri bolidu. Yene bezi nersiler üchün tartishishimiz oshuqche.
Insan topliship yashashni ijdima’iylashturghan birdin bir janliq bolush süpiti bilen kolliktiplishishni yüksek derijide sistimilashturghan bolidu. Millet shu chong sistima ichidiki kichik sistimining biri. Tarix ispatlap turiduki kichik we ajiz sistimilar hemishe oxshash türdiki chong sistimilarning yumshaq we qattiq küchi teripidin asmilatsiye qilinip kitidu.
Yekke shexisning millettin ibaret sistimini qanchilik qoghdiyalishi sistimining qanchilik küchiyishini belgileydu.
Her birimiz uyghur digen sistimining ezasi bolush süpitimiz bilen öz sistimimizni qoghdishimiz kirek. Nime üchün qoghdishimiz kirek???
Sistimining qurilishi shexisning menpe’iti üchündur.topliship yashashning özi shexisning qoghdilinishi üchün bolghan’gha oxshash dölettin ibaret chong sistimining qurilishimu eza puqraning menpe’iti üchün bolidu.
Uyghur milliti diyilgen bu sistimining menpe’itini qoghdashning sewebi sistima arqiliq öz menpe’itimizni qoghdashtur. Bir amrikan amrika döliti digen sistimining ezasi we bu sistimining qurilishi üchün küch chiqarghuchi bolush süpiti bilen pütkül dunyada amrika teripidin qoghdilinidu,menpe’iti kapalet astida bolidu.
Sistimining pütünlikini qoghdash we küchini ashurush öz menpe’itimiz bilen zich munasiwetlik.
Biz öz menpe’itimizni,heq hoquqimizni qoghdishimiz üchün uyghur digen bu milliy sistimining küchini ashurishimiz we qoghdishimiz kirek. Bügünki künlükte millettin ibaret bizni qoghdaydighan bu sistimining hayati küchini ashurush we qoghdash üchün yumshaq küchke tayinishimiz lazimdur.
Millette milletke xas aq köngüllük,mihmandusluqqa oxshash peziletlerning mewjutliqini itrap qilish millette illet bolidu digen qarashnimu itrap qilishtur. Milletke xas illet bolmisa milletke xas peziletmu bolmaydu.
Eger milletke xas peziletla bolidu illet bolmaydu disek logikiliq xataliqqa duch kilip qalimiz.
Millette illet bar digendek hökümlükke tayinayli disek körup turduqkin shexis bilen milletni almashturup oynaydighan süy’istimal illetchiler teripidin millet böhtan astida qaldi.
Shexsning kimlikini,shexisning aqiwiti we xarektirini milletke omumlashturup qoyushtin ibaret eqilsizliq uyghurgha birmunche böhtanlarni chaplap boldi.
Ishkirde uyghur yanchuqchiliq qilsa pütkül millet oghri, bir uyghur tenherketchi ölüp ketse pütkül uyghur jawapkar bolidighan tetürchilikning uyghurda illet bar digen qarashtin tughulghanliqigha shübhe yoqtur.
Her bir insanning özige xas xarektiri,bilim-sewiyisi we turmush usuli bolidu. Mesililerge tutqan pozitsiye kishining qimmet qarishini we bilim sewiyisini menbe qilidu.
Millette illet bar diyishimiz üchün pütkül milletke omumlashqan illet ikenlikini ispatlaydighan obiktip delil bolishi kirek.
Millet ezaliridiki illetning omumiylishishida choqum obiktip bir sewep bolidu. Mesilen uyghur jemiyitidiki ma’arip kirzisi, terbiyleshning yiterlik bolmasliqi we siyasiy ri’alliq uyghurlarda nadanliqtin ibaret illetke sewepkardur.
Bilimning ilmiylikige emes siyasiyliqigha,tetqiqatchining eqlige emes obrazigha, netijining sapliqigha emes ijdima’iy inkasigha bekrek diqqitimizni bergenlikimiz jemiyet tüzülmimiz, milliy qurulmimiz we siyasiy sistimimizning emeliyetke emes hisyatqa birilgenlikini ispatlaydu.
Uyghur milli medinyiti astidiki bezi diniy we milliylik yalitilghan chüshenchiler sipi özidin radikal bir sistima hasil qilghan. Bu radikalliq, siyasiy ri’alliq we kishillirimizdiki hisyatchanliqni menbe qilidu.
Bu radikal sistima bizni dindin bashqigha yiqin yollimaydighan, uyghurdin bashqini insan hisaplimaydighan kalwaliqqa bashlaydu. Dunya bizning nezirimizdiki musulman dunyasi we uyghur jemiyitidin köp chong.biz islam we uyghur milletchilikidin ibaret kichik sistimilar ichide tepekkürimizni üzlüksiz boghqanliqimiz üchün heqiqetni körelmeymiz we nishanimizgha yitelmeymiz.
Bizning nishanimiz idologiye emes belki kilechektiki ri’alliq. Idologiye peqet ri’alliqqa yitishtiki waste.ri’alliqimizgha paydiliqla bolsa herqandaq idologiye bolishidin qet’i nezer almashturush we milliy sistimining menpe’itige uyghunlashturush kirek.
Ziyade hisyatchan milletlikimiz inkar qilghusiz heqiqettur. Hisyatchanliqimiz hetta shu derijige yetkenki milyonlighan eqli emgeklerni ikki ighiz hissi bayan bilen yanjip tashliwiteleymiz. Herqandaq mesilige salmaq pozitsiye tutalighan millet kishilliri öz sistimisini kücheyteligen we qoghdiyalighan. Bu heqiqet bügünki kündimu küchke ige.
Bizdiki hisyatchanliq we bilimsizlik balillirimizgha miras süpitide qalmasliqi üchün ma’arip we terbiyleshni kücheytishimiz. Terbiyleshtiki terepsizlikni saqlishimiz kirek.
Terbiylesh jeryanida baligha herqandaq shekilde dini we milliy radikalliqni singdürüsh baligha we kilechekke qilin’ghan ziyankeshliktur.
Milliy sistimining küchiyishige milliy medeniyet tesir qilidu. Milliy medeniyet hisplan’ghan milliy bayramlar, milliy örup-adetler, milliy naxsha-usul we kino-dirammachiliq qatarliqlar uyghur medeniyet tereqqiyatining taynichidur.
Medeniyet amili milliy sistimining eng jelipkar nuqtisi we milliy sistimining türikidur.
Bügünki künliktiki ewladlirimizning zamaniwiylashqan, renggarengleshken we ichiwitilgen bir dunyagha bolghan telpünishi milliy medinyitimizning qatmalliqi, chürükliki we siyasiyliqi tüpeyli cheklinip qiliwatidu. Bu sewepler tüpeyli perzenitlirimiz en’eniwiy radikal qarashlirimizdin zirikip erkin medeniyetke asmilatsiye boliwatidu.
Tar padichillar ishtini kiygen, chichini mörisige qeder qoyghan, quliqigha halqa taqighan bir uyghur erkikini körgende qandaq qilisiz? Unung tamaka we haraq ichken turqini körgende millettin ömüdsizlinemsiz??
Köpünche özini uyghur sanap meydisige urghanlar yuqarqi uyghur portiritini körgen haman uyghur millitining ghiljing yashlargha tolup, jemiyetning buzlup kitiwatqanliqi üstide shikayet qilidu.
Esili ishning mahiyiti bizning oylighinimizdek emes. Siz körgen u «ghiljing» uyghur öz milliti üchün öz menpe’itidin waz kicheleydighan kishi bolishi hetta her xil yollar bilen milli sistimining küchiyishige töhpe qoshiwatqan biri bolishi tamamen momkin.
U halqa taqighan, xelqi üchün qolidin kelginini qiliwatqan «ghiljing» erkekni milletning qutquzghuchisi dep jakarlisam jakarlaymenki özini erkek sanighan itikaptiki 100 xiyalperes mollidin ömüd kütmeymen.
Millitimz xiyalperes dindar yaki radikal milletchi yashlargha emes salmaq we ri’al pozitsiyege ige ewladlargha ihtiyachliq.
Yuqarqidek millettiki en’eniwi radikal hökümlükler yashlirimizning öz millitidin seskinishini keltürüp chiqiriwatidu.
Türklerdin iza tartip özini uyghur diyishtin numus qilidighan, uyghur bolup qalghinidin ökünidighan, uyghurche tar chüshenchilerdin sesken’genlikini itrap qilidighan yashlar bilen köp uchrashtim.
Ular uyghurche naxsha anglash, uyghurche kino körush, uyghurche xet yizish, uyghurche kitap oqush we uyghurche tepekkür qilishtin seskinidu we bu xil aditi bar kishilerni qalaq dep qaraydu. Bu bayanlarni oqughandin kiyin milliy hisyatimizning tiship bu xildiki yashlarni tillashqa bashlaydighanliqimizni ularmu bilidu.
Mesile, ularning uyghurdin sesken’genlik sewenliki emes. Bu yerdiki mesile ular nime üchün uyghurdin seskinidu?!din ibaret. Bu xil yashlar adette chet’el medeniyiti we xenzu medeniyiti bilen uchurshush pursitige ige. Ular uyghur mediniyitini bashqa medeniyetler bilen silishturidu we uyghur milliy sistimisining qalaq we zamaniwiyliqtin yiraqliqini his qilidu. Medeniyettin zirikish we moda iqimigha uyghurlardin kelgen qarshi inkas bu xil yashlarning shexsi qizziqishi we intilishini boghqanliqi üchün bu xil yashlar tebiyla uyghurdin ibaret sistimidin seskinidu we ununggha köngül bölmeydu.
Yashlarning shexsi intilishi we qizziqishigha bolghan milliy cheklimillirimiz balillirimizni millettin seskendürshke sewep bolup qilishi momkin. Shunung üchün balilargha muwapiq erkinlikni birish aqilane tallashtur.
Balingizning hojursigha kirishingiz üchün balingizning ruxsitini ilishingizning özi balingizgha musteqilliq rohi we a’ilige köyünüshtin ibaret muhebbet derisi bergenlikingizdur. A’ilige köyünüsh milletke köyünüshke sewep bolidu.
Kichik chighida aldini ilish tedbirlirini puxtilash arqiliq mesilining murekkeplishishini tosighili bolidu. Millettiki perzent terbiysining mohimliqi kilechikimizning yönilishini belgileydu.
Millettiki nurghun ri’al mesililer bizning küch chiqirshimizni, ri’al pozitsiye bilen ongshishimizni kütüp turidu.
Dinni we milli rohaniy jemiyette xiyalimizni otun qilip tesewwurgha birilgen teghdirdimu ri’alliqni köydürüp tashlighini bolmaydu. Mewhum qilipning ichige kirwilip mohim mesililirimizni söz oynigha aylandurup qoyush dewirning teqezzasigha muxaliptur.
Yashlarni medeniyitimizge qizziqturush, ularni uyghur bolushqa righbetlendürüsh üchün kallimizdiki milliy we dinni qimmet ölchemlirini dewirning tereqqiyatigha uyghunlashturshimiz kirek.
Eng mohim mesililerni milliy menpe’itimizning üstide tehlil qilishni üginishimiz, quruq xiyaliy we rohani tuyghulirimizgha ri’al emgeklerni tigishwetmeslikimiz kirek.
Milletke tolup-tashqan ishenich we ömüd bilen biqish kirek.milliy sistimimizni qoghdisaq we her sahede milliy tereqqiyatimizni zamaniwiyliq bilen yughursaq milliy mewjutluqtin ensirshimizning hajiti yoq.
Kochilardiki qisqa yopka kiygen qizlargha, chichini boyitiwalghan yashlar we lidi gaganing choqun’ghuchillirigha qarap millettin ömüdsizlinish we millet üstidin shikayet qilish aljighanliqtur. Millettin ömüdsizlensek yuqarqidek zamaniwiy yashlarni körgende emes belki millettin shikayet qilidighan palesh tepekkür igillirini körgende ömüdsizlensek bolidu.
Bügünki dunya bizning ata-buwillirimiz dewridiki hemme birxil bolidighan, periqliq qizziqishtiki kishilerni mesxire qilidighan addi qurulmidiki jemiyet emes.
Bügünki dunya rengdarliqi, periqliq xarektir we qiziqishtiki kishilerning molliqi bilen güzeldur.
Bügünki zamaniwiy dunyada kishiler jemiyet ishlep chiqarghan «men»bolup emes eksiche tebi’iy «men»bolup yashaydu. Kishilerning tebiyliki, qizziqishi we xarektiri munazire telep qilmaydu. Kishilerdiki periqliq zoq ilish istekliri millet we xeliqqe bolghan töhpe yaritish ishtiyaqi bilen munasiwetsiz.
Kishilerning shexsi hayati we shexsi isteklirige qarap millet üchün qolidin kilidighan tirishchanliqlirigha baha birelmeymiz. Bir hemjinis, bir pa’ishe, bir artisit we yaki bir jinis özgertküchi we yaki bir haraqkesh milletke qoshqan töhpilliri bilen ulugh sanilishi tamamen momkin.
Bügünki ri’al jemiyetke idologiyirimizni uyghunlashturshimiz we milliy sistimimizni kücheytishishimiz üchün bizge düshmen sistimilardin küchlük zamaniwiy we ilghar idologiyege ige bolishimiz kirek.
Bügünkidek tiz sürette medeniyetler,milletler we dinlar yughurlunup kitip barghan yersharilashqan jemiyette ziyade konsirwatipliq milliy idologiyirimizning chürüshige sewep bolup qalidu.
Milli sistimimizning mustehkemlishishi, milliy jelipkarliqimizning küchiyishi üchün exlaqi, dini we milliy qimmet ölchemlirimizni tengshishimiz hisyatchan halitimizni eqliy hökümge ma’il weziyetke ekilishimiz kirek.
Bügünki dunya bizning tesewwur qilghinimizdek adil emes. Adilliq eger bar bolghan bolsa idi tirishchanliq we eqli tepekkürning ehmiyiti qalmayitti. Bügünki ri’al hayatta achchiq ri’alliqni tonighan, tirishchanliq we eqli tepekkür bilen halitini özgertishke urun’ghan kishiler we milletler dunya sehniside put tirip turidu. Bu heqiqetning hichqandaq adilliqi we heqqaniyliqi yoq.
Nezer we diqqitimiz özegertishke momkin bolmaydighan mesililer üstide emes, özgertishke imkan bolghan nersiler üstide bolishi zörür.
Heqiqet shuni körsitip ötüptiki aldimizde ikki xil achchiq ri’alliq sozulup yitiptu. Biri yoqulush biri özini yingilash arqiliq mewjutliqini saqlash.
Hemminglargha söygü we hörmet bilen teshekkürlirimni yollaymen.(Awtori:Weten Oghli)

Hashim haji ,uyghur, (hashim hajining sowét ittipaqidiki ismi hesen)sabiq sowét ittipaqi özbékistan jumhuriyiti dölet xewipsizliki komtétining polkownik derijilik emeldari .

1935-yili sowét ittipaqi shéng shiseyge yardemge ewetken yüy shiyu sung(esli ismi wang shu ching)bashchiliqidiki 25neper xenzu,uyghur polshéwiklar partiyisi ezaliri bilen shinjanggha kélip ,shéng shiseyning saqchi bashqarmisida ishleydu .1935-yili qumul wilayetlik saqchi bashqarmisining mu’awin bashliqi bolidu.1937-yili etiyazda xizmitidin doklat bérish üchün öz dölitige qaytidu.shu yili siminof(rus)bilen shinjanggha kélip ,shéng shisey tesis qilghan mexpi sot hey’itining ezasi bolidu .1938-yili sowét ittipaqi shinjanggha ewetken siminof,yaqup(qazaq)lar bilen sowét ittipaqigha shinjangdiki asasliq mehbuslarning iqrarnamisini élip kétip uzaq ötmey shu yili qishta sowét ittipaqi hökümitining jang shing, ying liyang , xojiniyaz hajim , xuang xenjang , shéripxan töre, ma shaw wu, mepuz wang ,abdulla damolla ,sopa shenjang qatarliq 108 neper kishige ölüm jazasi berse bolidu ,dégen testiqni élip kélip shéng shiseyge yetküzidu. Shéng shisey tekshürüp testiqlghandin kéyin shu yili 12 -ayda mexpi sot hey’iti hashim hajining nazaret qilishi astida ikkinchi türme(hazirqi ottura xelq sot mehkimisi orunlashqan orun)de bularning hemmisini arghamcha bilen boghup öltürgendin kéyin hashim haji öz dölitige qaytidu.
Hashim haji 1939-yili etiyazda moskwadin qaytip kelgendin kéyin shinjang ölkilik sabiq saqchi bashqarmisida 6-bölüm dégen axbarat bölümige bashliq bolidu we mexpi sot hey’itining xizmitinimu ishleydu.1939-yili shéng shisey sowét ittipaqigha qarshi herket bashlaydu.sowétperes xadimlarni qolgha alidu.mesilen:saqchi bashqarmisining mu’awin bashliqi qurban niyaz(sowét ittipaqi qirghizistan qizil armiye onwérsitétini püttürgen),maliye nazaritining naziri qurban se’idi we milliylardin sowét ittipaqida oqup kelgenlerning zor köpchilikini qolgha alidu, ulargha «turpan ,pichan toqsundiki déhqanlar topilingini pilanlighan »dégen gunahni artidu.sowét ittipaqi hökümitige bu topilangning pilanlighuchiliri ürümchide turushluq sowét konsulxanisi bilen saqchi bashqarmisidiki sowétlik axbarat mutexessi hashim hajilar ,dep melum qilidu , netijide sowét ittipaqi sowét konsulxana xadimliri bilen hashim hajini qayturup kétidu.shuningdin kéyin hashim haji shinjanggha qayta kelmeydu.yéqinda uqushimizche ,hashim haji (hesen)almutuda 1972-yili ölgen .
(hashim hajining terjimihali «shinjang tarix matiryalliri» 1-san 111-bettiki«shinjang mexpi sot hay’iti toghrisida»dégen maqalidin we qumul saqchida hashim haji bilen birge ishligen hoshur musa qatarliqlarning sözidin élindi)
Pasar beg 9 T
Pasar beg qeyerlik qachan tughulghan?………dégendek mesililerni éniqlash imkaniyiti bolmidi,lékin 1936-yilidin 1950-yilighiche yerkende uyghur uyushma re’isi ,1950-yili yerken’ge hakim bolghan haji abduréshit yüsüpning pasar beg heqqide este qaldurghanliridin töwendikilerni bilduq:
1945-yilining axirliri yerken saqchi idarisida pasar beg dégen adem peyda bolidu . Saqchi xizmetchilirining éytishiche , bu kishi ürümchidin gunahkar hésabda ewetilgen .u kélip yérim yildin kéyin yerken saqchi idarisigha jang familik bir kishi bashliq bolup kélidu .shuningdin kéyin pasar beg bazarlargha chiqidighan bolidu.ikki ay ötkendin kéyin saqchida bölüm bashliqi ,kéyin waliy mehkime xelq shlar bashqarmisining bashliqi bolidu.shuning bilen pasar beg dep nami chiqidu.
1947-yil axirliri ürümchidin yerken’ge waliy saylash hey’iti kélidu we saylam arqiliq ju fanggang qaldurulup pasar beg waliy qilip teyinlinidu. 1 q5
Pasar beg 1950-yili qolgha élinip yerkende türmige qamalghan mezgilde , özi toghrisida töwendikilerni sözlep béridu:
Pasar beg ,uyghur ,bala waqtida diniy mektepte oqughan ,kéyin xenzu mektepte oqup,1-derijilik oqush püttürüsh guwahnamisigha ériship ,xotende saqchi idarisigha bashliq bolidu .kéyin yang zéngshin dewride ürümchide échilghan siyasi qanun mektipini püttüridu we ishpiyonluq teshkilatining yerkende turushluq mes’uli bolidu.jing shurén hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin shinjangning harqaysi jayliridin xenzu mektepte oqighan nur beg,qeshqer kona sheherdin yaqup loshi ,peyzawattin abduraxman beg qatarliq 50 dek kishini ürümchige chaqirtidu . Bu 50kishi jangjun yamuli ichide olturaqlishidu we ularni duma dep ataydu. Jangjün yamuli ulargha yuquri mu’ash béridu.bu begler alghan ayliqigha epyun chékip bikar yurudu .ularning hemmisige tamgha oydurup bergen bolup ,özliri mejliske qatnashmaydu -yu,mejliste qilin’ghan qararlargha tamghilirini basidu .ghelle-paraq yighidighan waqitta bu begler her qaysi nahiye ,wilayetlerge ewetilidu .bir yili pasar begni yerken’ge ewetidu .pasar beg yerken manju köl béshidiki imin begning öyige chüshidu .ambal uninggha her küni besh ser kümüsh ewetip béridu .shunga ,u eysh-ishretlik turmushta yashaydu .heptide bir qétim ghelle-paraq alghan jaygha bérip aylinip kélidu .shu künlerde u ambalning qilmishlirigha narazi bolup yuqurgha xet yazidu ,uzaq ötmey uni ürümchige qayturup kétidu .u ürümchige qayturulup kétip 3-yili hökümet uni yene yerken’ge ewetidu . Bu qétim u qaytish waqtida ambal bir xangden tawarda tikilgen tekiyni töt kishige zembilde kötertip ,pasar beg turghan jaygha élip baridu we olturmayla «bu méning ayalimning sizge atap tikip qoyghan tekyisi iken ,qubul qilghaysiz » dep chiqip kétidu .pasar beg qarisa tekiyige 20ming ser kümüsh nokchilap sélip qoyulghanikin .u ürümchige barghandin kéyin 10 ming ser kümüshni her qaysi emeldarlargha sowgha qilidu, beglerni méhman qilidu .shuningdin kéyin hökümet uni her yili yerken’ge ewetidighan bolidu. Jin shurén aghdurulup ,shéng shisey hakimiyet béshigha chiqqan deslepki yillarda pasar beg terjimanliq qilidu .kéyin aqsu wilayetlik saqchi idarisigha bashliq qilip teyinlinidu .bir yil bolghanda ,ürümchige chaqirtilip qolgha élinidu .kéyin gunahkar teriqiside yerken’ge ewetilidu .shu kunlerde ürümchi türmiside bille bolghan jang familik kishi yerken saqchi idarisigha bashliq bolidu we pasar begni saqchi idarisigha bölüm bashliqi qilidu .kéyin asta-asta waliy bolidu . 8
Pasar begke 1951-yili 3-ayning 18-küni ishpiyonluq jinayiti bilen ölüm jazasi bérilidu.
Nur beg
“ x2 Z; Nur beg qasim mirza oghli (xenzuche ismi xo dingbang) xoten ilichi yéngi awatta texminen 1890-yillarda tughulidu .mektep yéshigha yetkende yéngi awatta diniy mektepte ,kéyin qeshqerde xenzu mektepte oquydu .mektep püttürgendin kéyin ,xotenning muweqqet waliysi ching darén’gha terjiman bolidu .kéyin ürümchige chaqirtilip ,duben mehkimiside terjiman bolidu .1933-yillarda shéng shiseyning qumul qozghilangchiliri bilen bolghan söhbitide terjiman bolidu .qumul qozghilangchiliri jenubiy shinjanggha yürüsh qilghanda , nur beg ulughchatqa hakim bolidu .kéyin hey’et dégen nam bilen shéng shiseyning duben mehkimiside ishleydu .1936-yili yerken’ge hakim bolidu .xojiniyaz haji ölkige mu’awin re’is bolghanda ürümchige chaqirtilip xojiniyaz hajimgha katip bolidu .xojiniyaz haji qolgha élin’ghandin kéyin xo dingbangmu shéng shisey hökümiti teripidin qolgha élinidu .1944-yili türmidin chiqip ,ürümchi xenzu qizlar gimnaziyisige mu’ellim bolidu .1945-yili ölkilik ijitima’iy parawanliq bashqarmisigha mes’ul bolidu .1951-yili qan qerzi bar ishpiyon diyilip ,ölüm jazasi bérilidu .
(nur beg toghrisidiki bu matéryal uning oghli abduréhim nurning 1989-yili bergen matéryaligha asasen retlendi).
Yaqup ambal
Yaqup ambal (yaqup beg) 1884-yili qaghiliq nahyisining bazar ichidiki tügmen ériq mehelliside tughulidu ,xenzuche ismi yo wiyxu .atisi yunus haji hejge bérip heremde ölüp kétidu.
Yaqup ambal yette yéshidin tartip bir mehel diniy mektepte oqup sawatliq bolghandin kéyin ,shu chaghlarda menching hökümiti tesis qilghan xenzuche mektepte oqup ,imtihandin yaxshi ötkenliki üchün ,shiyu sey (talip )dégen onwan’gha érishidu. !
:shuningdin kéyin , shinjangning ölke merkizidiki aliy mektepke mtihan bérip ötidu we üch yil oqup ,oqush püttüridighan chaghda ölke imtihanidin ela derijide ötkenliki üchün «juyrin»(ching sulalisi dewride ölke imtihanidin ötkenlerni shundaq ataytti) dégen ilmi onwan’gha ige bolidu .oqush püttürgende ölkilik hökümetke teqsim qilinip .bölüm bashliqi bolup ishleydu.

Yang zéngshin bir küni yaqup ambalni egeshtürüp chiqip seyle qilidu .yoldin ötüwatqan bir uyghur déhqan éytqan « tepsem sanduq achilur ,gül béshimgha sachilur….» dégen («tahir-zöhre») naxshisini anglighan yang zéngshin « yowéyxu ,awu law chentu nime dewatidu ?» dep soraydu .yaqup beg héch ikkilenmestin ,« tishiyangza shiyangzi keyli ,tushiyangdixuar senkeyli …..dewatidu » dep jawap béridu . Buni anglighan yang zéngshin qaqahlap külüp kétip « barikalla ,ilimde kamaletke yétipsen ,nahiyige ambal bolush salahiyitige ige bopsen ……» deydu .shuningdin kéyin , u kelpin ,qaghiliq qatarliq bir qanche nahiyide ambal bolup ishleydu .1932-yili chushme tamda yighiliq bolghanda , u qaghiliqqa qaytip kélip ,akisi sidiq begning qorosida turidu . 1933-yilining béshida , xotende zor kölemlik qozghilang bolidu .shu chaghdiki qaghiliqning ambili liyu shiyaw li yuqurining permanigha bina’en ,qozghilangchilarni basturush üchün xoten’ge esker bashlap mangghanda yaqup ambalnimu bille élip baridu .ular guma bilen qariqash arliqidiki qumatpashahim ,zawa dégen jaylarda qozghilangchilar bilen uchrshidu. Liyu shiyaw li qozghilangchilarni qirghin qilishqa buyruq qilghanda ,yaqup ambal puqralarni qirghin qilishni tosidu .1933-yili 3-ayda ,yene qaghiliq bilen guma nahiyiside bir kündila qozghilang kötürilidu .liyu shiyaw li qozghilangchilarni basturush bilen birge puqralarnimu qirghin qilidu , yaqup ambal esker bashliqini tépip «puqrani öltürwetsek ,bizge puqra lazim bolmamdu? Yerni kim tériydu ,tijaretni kim qilidu ? Qirghinchiliqni toxtitish lazim !» deydu .téximu köp ademni qirilip kétishtin saqlap qalidu . Kéyin maxusenning 36-diwiziyisi qaghiliq we xoten terepke bérip orunlashqanda yaqup ambal qaghiliqta özini ambal dep jakarlaydu hem hakimiyetni qaytidin tiklep jemiyet amanlighini saqlap ,puqralarning xatirjem yashishi we normal ishlepchiqirish élip bérishigha kapaletlik qilidu .aridin uzun ötmey ma xusen yaqup ambalni xoten’ge élip kétip ,diwiziye shitabida meslihetchilik xizmitige qoyidu .1937-yili shéng shisey 36-diwiziyini yoqitip ,öz hakimiyini tikligende , shéng shiseyning xoten wilayatlik saqchi idarisi yaqup ambalni qolgha alidu we 1942 -yili 4-ayda uni wehshi usullar bilen qiynap -qistaqqa élip öltüridu.
Séyit haji
Séit haji qeshqer yéngisarliq bolup ,1890-yillarda ottura déhqan a’iliside tughulidu .kéyin u ata-anisini renjitkenliki üchün a’ilisidin ayrilip ,texminen 1924-yillarning aldi -keynide sowét ittipaqining ottura asiya rayunigha chiqip ishlemchilik bilen tirikchilik qilidu . Shu künlere kishilerning tonushturishi bilen moskwa sherq onwérsitétining tashkenttiki shöbisi bolghan ishchilar téz yétishtürüsh sinipida oquydu ,mektep püttürgendin kéyin tashkenitte saqchi idarisida xizmet qilidu . 1935-yili 5-ayda3-intérnatsi’onalning shéng shiseyge yardemge ewetken ezaliri terkibide shinjanggha kélip ,shéng shiseyning saqchi bashqarmisida polkownik derijisi bilen mu’awin bashqarma bashliqi bolup ishleydu .shu yillarda ürümchide öylünüp ,hazirqi ghalibiyet yoli (hazirqi opira ömikining uduli )da olturidu .u yene saqchi garnizon qomandanliq wezipisini ishleydu we shu künlerde jaylarda qolgha élishqa höküm qilin’ghanlar we musadire qilin’ghan mal -mülüklerni bir terep qilish wezipisini ishleydu .1939-yil axirda sowét xadimliri bilen birge sowétke chiqip (chiqip kétish waqtida a’ilisini sowétke élip kétish wedisi bilen a’ilining asasliq iqtisadini élip ) kétip almutida bir mezgil turghandin kéyin iz -déreksiz yoqaydu .éytishlargha qarighanda , sowét ittipaqida élip bérilghan chong tazilashta öltürülgen bolishi mümkin iken .
Abduqadir haji
Abduqadir haji éytishlargha qarighanda ,qeshqer qaziriq kentidiki hashim haji isimlik ,awal qeshqer xanliq «medrsie»de ,kéyin buxarada oqighan molla a’iliside 1900-yillar etrapida tughulidu .1920-yilliri hashim haji qadir ,zahir isimlik ikki oghlini élip hejge baridu .hej tawaptin qaytishida kichik oghli zahir hajini turkiyide,chong oghli qadir hajini moskwada oqushqa qaldurup ,özi qeshqerge qaytip kélidu .qadir haji moskwa sherq inistitotini püttürgendin kéyin sowét ittipaqining ottura asiyadiki her qaysi jumhuiyetliride saqchi idarilirida ishleydu , éytishlargha qarighanda ,shu yillarda u aqsu ,uchturpan ,bay ,qeshqer qatarliq jaylargha köp qétim kélip ,közge körün’gen her sahe mötiwerliri üstide axbarat toplaydu .kéyin u sowét polshéwiklar partiyisige eza bolidu .zeynep isimlik sowét ittipaqiliq ,terbiye körgen özbék ayalgha öylünidu .
1935-yili sowét itipaqi shéng shisey hökümitige yardemge ewetken yüy shiyu sung (esli ismi wang shu ching) ,mensur ependi (esli ismi meshur ,texellusi weten oghli) qatarliq 25 kishining terkibide shinjanggha kélip ,qeshqer wilayitining saqchi bashliqi bolidu .uninggha qirghizistan ewetken saqchi mutexesissi datqibay dégen qirghiz meslihetchi we yardemchi bolidu.
Qadir haji saqchi bashliqi bolghan 1935-yili 7-aydin 1937-yili 4-ayning 2-künigiche bolghan arliqta qeshqer saqchi bashqarmisi ichi , axunumning yaliqi , döngbagh ,qumderwaza ,töshük derwaza ,saqcha qoruqi ,qumderwaza ichidiki gunggang dégen türme qatarliq jaylargha yüzdin artuq on métir chongqurluqta örek kolitidu .bu yerge özi ishletken we roli qalmighan axbaratchilarni tutup tashlap , üstige hak töküp öltüridu.
Abuqadir haji xelqni özige ishendürüsh üchün «dolisigha urup ,yürükini mujush » siyasitini qollunidu .u qamaqqa alghan bigunah xelqning mal -mülikini musadire qilip bayliq toplaydu , lékin körünüshte yurtigha yaxshi ish qilghan bolup , «qarixan padishahim » (qaraxaniylar padishahliqi qebristanliqi ),«osman bughraxan » qatarliq mazarlarni chuwup ,mazarlarning xishliri élip ,bulap -talighan pulliridin az-tola serp qilip mektep salidu .
Qadir haji ,datqibaylar ma xu sen qisimliri tuyuqsiz qeshqer shehrige bésip kirgende alman -talman qeshqer wilayetlik saqchi qamaqxanisida qamalghan memtili tewpiq qatarliq mehbuslar yatqan kamirlargha bénzin chéchip ,ot qoyiwétip ,atush arqiliq sowétke chiqip kétidu .

Awtori: Iz

Bir Milletning ruhé qulluqqa tolmighiche, bir milletning  umudi we iradisi sunmighiche u milletni boy sundurush mumkin emestur.  Esirlerdin biri bar bolup kelgen milli bir ruh, küchluk bir milli iradige héchqandaq bir qudretlik küch teng kilelmeydu.

(Ata Türk)

Hazirqi Uyghur millitining ommumi exwali, Xitayning mustemlikisige uchrighan herqaysi tarixi dewrilerdiki  eng éghir téragidiyelik dewér bolup hésaplinidu.

Xitay mustemlikichilirining bolsa öz tarixidiki Siyasi , Iqtisadi , Herbi jehettin  eng tereqqi qilghan, milletchilik idiyesi eng küchlengen dewri bolup hisaplinidu.  Emma biz dilimizni, düshminimizning quddiritini zikri qilishqa adetlendurudhtin köre, Öz millitimizning ruhini, eqlini, pütün wujudini düshmenge qarshi küreshke  ishlitishni  sherep dep bilimiz.

Undaqta mundaq quddiretlik düshmenge qandaq qarshi turimiz?

Milletning béshigha bundaq téragidiye nime üchün kilidu?

Mining, ailemning, doslurumning, Ana wetinimining béshigha yene qandaq bala-qazalar kéler?

Buning bir chiqish yoli barmu?

Nime üchün ularning gépini anglashqa mejbur bolimiz?

Nime üchün öz-özimizni bashqurmaymiz?

Nime üchün öz Öymizde erkin hés qilmaymiz?

Nime üchün bashqilar bizge hökumranliq qilidu?

Nime üchün özomizning mempeetini qoghdimaymiz?

Nime üchün özimizni qeddirini özimiz qilmaymiz?

Nime üchün özimizni uzluksiz yétildurmeymiz?

Nime üchün bashqilarni dorashqa mejbur bolimiz?

Nime üchün Milletning serxillirining qeddirini qilmaymiz?

Mana mushu yuqarqi soallarni öz-özige qoyalighan we bu soallarning jawabini tépish üchün küresh qilishqa térishiwatqan kishilirimiz bolsa peqet we peqetla Uyghur Milletchiliridur.

Undaqta Milletchilik digen nime?

Bu soalgha jawap birishtin awal Milletning nime ikenligini bilishimizge toghra kilidu.

Millet digen miningche:

Kolliktip bir namgha ige bolghan.

Ortaq bir qandashliq munasiwetge ige bolghan.

Ortaq bir Tarixqa we ortaq bir Tutumgha ige bolghan.

Ortqa Örpe-adet we oxshash bir Medeniyetge ige bolghan.

Ortaq bir Jughrapiyede yashaydighan.

Nuwusining asasi bir qismi ortaq bir Dingha itiqat qilidighan.

Ortaq bir Til –yéziqqa ige bolghan bir Toplam Millet dep atilidu.

Muqesdes Kitawimiz Kur´anda,  Alemlerning Perwerdigari ulugh Allaha mundaq xitap qilidu:

„Ey Insanlar! Silerni biz heqiqeten(Adem bilen Hawadin ibaret) bir Er, bir Ayaldin yarattuq, öz ara tonushunglar üchün silerni nurghun Millet we Uruq qilduq. …..“

Mana bu Ayette Ulugh Allah biz Insanlarni öz ara tonushushi üchün her xil Milletl qilip, bu Kainatqa apiride qilghanlighini qeyt qilidu. Shuning üchün  bir Milletni teshkil qilidighan amillar oxshash emestur. Héch bir Millet, héch bir Ölke, héch bir Xelq, héch bir Tarix we héch bir Döwlet bashqa birsi bilen oxshash emes. Her bir Milletning öz aldigha mexsus Medeniyeti we Milliy xarektiri bardur.

Bügünki zamaniwi dunyada oxshash bolmighan Atom zerichilirige ige bolghan Tömurni , Altungha aylandurghini bomighandek, milliy Pissixologni, milliy Xarektirni, milliy Özlukni, milliy Qimmet qarishi bir-biridin periqliq bolghan Engélislerni Gérmangha, Gérmanlarni Italiyan´gha özgertkini bolmaydu, shu munasiwet bilen Uyghurlarnimu Xitaygha aylandurush mumkin emes. Emdi biz yuqarqi alahidiligimizni saqlap qilish üchün Uyghur milletchilik idologiyesini teshebus qilishimiz lazim. Chünki biz uzaq bir tarixi dewridin biri mustemlike astida shawatqan bir Millet bolghanlighimiz üchün bizning milliy pisxikimizda nurghun ajisliqlar bix urup chiqqan yeni:

Biz uzaq bir tarixi jeryanda Xitayning Mustemlikisi astida yashighanlighimiz üchün Uyghur Millitining bu tomlumi ichide bezi insanlirimiz öz turmush helechiligi ichide bashqilargha biqinish pisxikisi yitilip chiqidu. Öz-özidin dawamliq uzaqlishidu, bashqilarni  dawamliq özige ulge qilidu. Biqinda halette turup özini erkin hés qilish Milletning pisxikisigha chüshken bedde quruttur. Bashqilargha yol qoyup, belgilep bergen qilip ichide öz bolushqa adetlengen kishilerni özlukige qayturush ölukni tirildurgendek bir mumkin bolmighan bir ishtur. Biqindiliq ichide özige bolghan ishenchisizlik bilen bashqilargha heyranliq hisyati bilen qaraydu, bu tuyghu waqitning ötushi bilen biqindiliq ulgisige aylinidu. Bundaq biqindiliq ulgisidiki kishiler bara-bara yurush-turushta hetta Rohi haletliridimu we ichki hisyattimu özgurush hasil qilip, Xitay millitige oxshash  bir Milliy pisxik oturgha chiqidu.

Yene bezi yashlirimizda bolsa özidiki meniwi boshluqlarni wastiliq dolturush üchün Milletchiliktin pütünley mustessina hetta Muqedes Dinimiz Islamning eng isil modidél yollirini tuqqan ejdatlirimizni yolidin kéchip, Ummetchilik idologiyesige tutulup, her xil dinni menzeplerni qobul qilip Özige, ailisige, Milletning mempetige ziyan sélip, Xitayning Uyghurlarni dunya Térorizimgha baghlashtek rezil oyunlirigha bilip-bilmey maslishiwatidu.

Bizning yolimiz, herkitimiz Ummetchilik bolmastin belki Uyghuristanning musteqqillighini qolgha kelturush yolidiki Milletchilik yolidur.

Uygur xelqining Milletchiligi bolsa bölunush bolmastin belki milliy birliktur, pütün Uyghur xelqini bir ruh, bir ten qilip, millitmizni ebidi saqlash, qoghdash yolidur. Dinni qoghdash bolsa Allahning ilikidiki ishtur. Allah bu muqedes dinimiz Islamni ta qiyametkiche qoghdashqa özi wede qilghan. Bu Allahning quddiriti dairisidiki ishtur. Bizning quddritimiz aranla öz Millitmizni qoghdashqa yitidu xalas.

Süre Reide 11-ayet: „…..Herqandaq bir Qewim özining exwalini örgertmigiche, Allah ularning exwalini özgertmeydu…..“

Biz özmizni özgertish üchün Millitimizning  Siyasi, Iqtisadi, Herbi we Ilim-pen sahesidiki ornimizni kücheytishimiz lazim. Bu uluq nishangha yétish üchün uzaq bir tarixi jeryan kirek.  Mana mushu tarixi basquchta biz özimizdiki milliy ang, milliy ruhni janlandurushqa toghra kilidu . Uyghur millitining tirilishi, küchlinishi we terqqi qilishish jeryanida duch kelgen qiyinchiliqlarni yéngishtiki eng unumlik waste Uyghur milletchiligidur.

Uyghur milletchiligi digen nime?

Uyghur millitining Erkinligi, Heq-qoquqini, Tarixi, Itiqadini, Medeniyeti we  Öz ara itipaqi qatarliqlarni qoghdashni hemmidin ewzel körush  Uyghur milletchiligi dep atilidu.

Qüyashning astida bexitlik yashashqa bolidighan bir yerni her insan arzu qilidu. Bu arzu bilen insanlar öz kimligini, öz qeddirini, millitini we igilik hoquqi qatarliqlarni qoghdash chushenchisige ige bolidu.  Mana mashu seweptin her yerde milletchilik bolidu. Musteqqil bolmighanlar musteqqilliq üchün, barawer bolmighanlar barawerlik üchün küresh qilidu.

Herqandaq bir Millettiki milletchiler özini eng qedimi Millet, eng uzun tarixqa ige Millet dep qaraydu. Mesilen:

Yehudilar özini eng uzun tarixqa ige xelq hemde Yehudilar bolsa “Peqet we peqetla Qul bolmaydu” dep qaraydu.

Türkler bolsa “Yuqarda kök Asman, astida Yer gumran bolmighiche, Wetinim we Padishahimni héchkim örelmeydu” dep qaraydu.

Xitaylar bolsa oxshashlar özlirini eng uzun tarixqa ige Millet, biz hemdin ulugh dep “Atalmish Zhongguoluqlarning ruhini” terghip qilidu. Mana bularning hemmiside Milletchilik ruhi, özni hemmidin ewzel körgen ruh ipadilengen. Shunga herqandaq bir Milletning mewjutlighi milletchiliktin ayrilalmaydu. Uyghurlarmu hem shundaq.

Milletchilikning töwendikidek alahidilikliri bolidu.

1.Milletchilik bir Milletni birleshtiridighan bir Küch.

2.Milletchilik mexsetni emelge ashurghuchi Küch. Öz Millitining ézilishige qarshi turup, rawajlinishi üchün küresh qilidu.

3. Milletchili siyasi jehettin bölgünchiliktek körinsimu emeliyette bir Milletni bir Döwlet halitige kelturidighan Küchtur.

4.Milletchili tajawuschilarning bashqilarni mustemlike qilishtiki Küch.

(Mesilen: Xitay öz Millechiligidin paydilip bizni Mustemlike qilghan)

5.Milletchilik Iqtisatni tereqqi qildurushtiki herketlendurguchi küch.

( Mesilen: Xitay hazir mashu Milletchiliktin paydilip öz iqtisadini rawajlandurwatidu)

Omumen éytqanda Milletchilik nahayiti chong daire ichide öz kimligini Dunya sehniside tonutup, öz awazini pütün Dunyagha anglitidu.

Milletchilik Insanlarning ruhlarigha xétap qilip,  bu quddiretlik we murekkep dunyada hemde cheksiz tarix ichide, Insanlargha öz kimligi bilen musteqqil yashash ruhini kapaletlenduridu. Shuning üchün tarixqa qaraydighan bolsaq mustemlikichiler tupraqni mustemlike qilghan bilen u tupraqtiki insanlarnining milliy rrhlarini mutemlike qilishta zorlanghan shuning bilen ularning mustemlikichiligi heqiqiy turde emelge ashmighan.

Xitay hazir bizning ruhimizni mustemlike qilish üchün pütün küchini ishqa siliwatidu. Uyghuristanni heqiqi menide mustemlike qilish üchün Uyghur millitining milliy ruhini tel-tükus mustemlike qilishqa toghra kilidu. Shunga Xitay Uyghur millitining tarixtin biri ishinip kelgen idoligiyesini özgertish, öz medeniyetidin yéraqlashturush, til-yiziqini emeldin qaldurush  hetta yémek-ichmek, kiyim-kichek, Saqal-buruttin tartip pütün milliy özlukke musasietlik amillarni yuyushqa tirishiwatidu. Shunga biz pütün küchimiz bilen Milletchilik ruhimizni küchlendurishimiz lazim.

Téchliq we adalet ichidiki bir Dunya peqet öz igilik hoqoqigha özi hoja bolmighan milletlerning heq-hoquqlirigha tel-tukus réaye qilghandila mewjutluqqa kilidu. Shunga dunyada urush oti öchmewatidu.

Bugunki dunyada mezlum milletlerning nimige ehmiyet biridighanlighi héchqandaq muhim emes. Muhimi dunyani kontirol astigha alghan küchlerning we döwletlerning nimige köngul bölidighanlighida. Shundaqla bizning ularning nime ishigha yaraydighanlighimizda. Ular peqet mezlumlarni özining küchluk döwlet bolush yolida waste qilip tallap, mexsetke yetkende tashlashdu xalas, buningha hem Uyghur millitining téragédiyege tolghan qanliq  tarixi guwah!

Mezlum xelqlerning kim bolgghanliqi, uning nimige éhtiyajliq ikenligi, niméni qobul qilip, nimini ret qilishini köp waqitlarda Dunyadiki muhim küchler belgileydu. Dimekki küchluk döwletlerning  birining kim ikenligige  qarar birishtin burun, u özining kim bolghanlighigha qarar birelmeydu. Shunga Uyghgurlar bir ishni qilip, eng axirida sap meghlup bolghan, chünki hökumni küchlukler bergen. Uning üchün dawamliq küchluk bolushimiz lazim.

Küchluk bolush üchün bir pütün ortaq Milletchik idoligiyege ige bolushimiz lazim. Düshmenning boy sundurghuchi idologiyesining mahiyitini tonup yitishimiz lazim. Qoral bash egduridu, emma qul qilalmaydu.

Uyghur Milliti gerche hazir eng éghir zulumgha uchrawatqan millet bolsimu, emma hazir shuningdin umutlinishimiz lazimki Uyghur milliti hazir yiqinqi zaman tarixida eng ilim-penge yurush qilghan dewridur. Ilim-penge yurush qilishni yenimu téz rawajalandurushimiz lazim. Ilim-penning nihmitini putun Uyghur toplimigha qanat yaydurushimiz lazim buning bilen Uyghur millitini Dunyadiki küchluklerge tesir qilduralaydighan haletke ekilishimiz lazim.

Uyghurlar qandaq bir bashqurush tuzumning astida yashayli Milletning musteqqiliqi, Milli ruhning tughulushi, milletning Ilim-pen bilen  rawajlinishi, milletning éngining ortaq haletke kilishi qatarliqlar Milletchilik höjehirisidin ayrilalmaydu.

Milletchilining yoqulushi bolsa yene bir menidin milli Döwletning qurulushini emelge ishishidin tosidu. Milletchilikke qarshi turush bolsa Musteqqil bir milli Döwletning barliqqa kilishige qarshi dimektur.

Uyghur milletchiligi uyghur millitining mewjutluqini saqlash üchün we milli bir musteqqil Döwlet qurush üchün otturgha chiqqan bolup, Uyghur millitining milli ruhining tereqiyatigha bergen jawabidur.

Uyghur milletchiligi qisqiche qilip éytqanda Uyghur millitining qutulush, térilish  yolidur. Biz muxtaj bolghan qudret Uyghur millitining tomurida éqiwatqan issiq Qanda  mewjuttur.

Iz

03.04. 2015 Germany

Awtori: Iz

Heqiqi Düshmendin qutulush  üchün,

paydilinishqa bolidighan düshmenlerdinmu paydilan!

(Xatire Deptirimdin)

Urush bolsa xelq araliq Gruplar , Döwletler yaki bir Döwlet ichidiki chong gruplar arisidki teshkillik asasta, Qoral küchi bilen élip birilghan zorawanliq bir hil küreshtur.

Urush asasliqi Dinni, Milli, Siyasi we Iqtisadi mempeetlerge irishish üchün ilip birilidu.

Yiqinqi zamanlardiki urushlarning asasi seweplirining biri bolsa chong döwletlerning dunyadiki xojodarliq hoquqini téximu kücheytish üchün öz iqtisadining jan tömiri bolghan xam Eshya we Énérgiye talishish urushliridur.

Mesilen:  Chichenistan, Groziye, Iraq, Süriye we Okrayinghiche bolghan bu urushlarda Amerika, Rossiye, Xitay, Yawropa  zadi nimini talishidu. Emeliyette bularning talishidighini del ènérgiyege bolghan  igidarchiliq hoquqidur. Bu atalmish Énérgie bolsa asaslighi Néft, Gaz, Kömur we Uran qatarliqlardur.

Amerika iqdisadining yadrosi bolsa Néft ustige qurulghan bolup, yeni  Néft sodisini Amerika Dolliri arqiliq hésap uzush tuzulmisi, Néft turbusi, Néft transiporti Déngiz tonili, Néft pishiqlap ishlesh Sanaiti, Néft ishleshtiki pütün ishlepchiqirish halqilirini öz qolida tutush qatarliqlar bolsa  Amerikining  ghayet zor mempeetige aylanghan.

1764-yilliri James Watt (1736 – 1819) ijat qilghan Kömurni yéqilghu qilghan Par Mashinisi arqiliq Engiliye tézdin sanaetliship, Dunyada kömurning wastisi bilen öz nopusini tiklidi disek, bugunki künde Amerkaning nopusi Néft ustige qurulghan disek xatalashmaymiz.

Par Mashinisining ijad qilinishi bilen Kömur maddisi Engiliyening bash köturishide asasliq rol oynidi yeni Poyuzning suritini Par Motiri arqiliq tizletti hem at küchini ashurdi. Déngizda Kémiler yelken bilen emes belki Par Motor bilen nahayiti éghir yuklerni élip mangalaydighan boldi. Buning bilen mustemlikichiler Dunyaning heyqaysi yerlirige birip, tajawuschiliq urush arqiliq öz mustemlikke qilghan ellerdiki bayliqlarni igenlidi. Buning wastisi bilen Engiliye dunyadiki eng qudretlik döwletke aylanghan.

1893-yili Rudolf Diesel (1858 – 1913), Diesel Motorni ijat qilghandin kiyin téximu hayati küchke ige bolghan Ayropilan, Tanka, Yéngi tiptiki Poyuz, Paraxut, Abtomubillar meydangha kélip, Néft bilen tebiy Gaz bolsa Sanaetning jan tomuri bolup qaldi.

Sanaetning téz surette tereqqi qilishi bilen Insanlarning turmushi, xizmet sur´eti we rétimi tézleshti, ishlepchiqirish küchlirining tereqiyati yuquri köturuldi.

Amerikida Néft we Gaz bayliqlirini ichilishi bilen Amerika tézdin bash köturup, Engiliyening ornini ilishqa bashlidi.  Amerika Dunyadiki Néftning bahasini békitidighan hoquqnimu igenlidi. 1950-yilliri Amerika ishlepchiqarghan Néft dunya Néftining Üchten ikki (2 / 3) qismini igenlidi. 1970-yillirigha kelgende Amerika ottura sherqte pütünley Engiliyening ornini igenlep, Ottura shertiki May kilapanni kontrol qildi. Dimekki bir döwletning iqtisadi tereqqiyatida Néft asasliq amil bolup qalghan. Shuning üchün Néft  Dunyadiki urushlarning asasliq seweplirining biri bolup hésaplinidu.

2-Dunya urushi waxtida Adolf Hitler (1889.4.20 – 1945.4.30) ning “Chaqmaq Urushi” qilishining asasliq seweplirining biri shuki Gérmaniyening uzun muddetlik urush qilish üchün Énérgiye membesi yoq idi. 1938-yilliri Gérmayniyening 60% Néftini Yawropaning sirtidiki Memliketlerdin temin itéletti.

1945-yili 11-ayning 20-künidin ta 1949-yili 4-ayning  14-künigiche dawam qilghan, Gérmaniyening Nürnberg sheride élip birilghan,  2-dunya urushidiki Urush jinayetchilirini sotlighan sotta, Gérmaniyening herbi hazirliq we Urush qomandanlirining Sovet ittipaqigha wujum qilish qararini chiqirishning asasi sewebi Néft ikenligini ashkarlanghan. Hitlerning sitiragidiyelik nishani bolsa sabiq Sovet ittipaqining Baku we Kawkaz Néftlikige érishish bolghan.

Yaponiyemu oxshash, yiraq sherq urushida, sherqi Hindi taqim aralliri we  sherqi jenubi Asiyagha wujum qilishidiki mexsidi Néft bolghan. Téch okyan urushidin ilgiri Yaponiyening özini Néft bilen qamdash nisbiti aran 10% bolghan, 80% ni Amerkidin import qilghan, 10% ni Hindoniziyedin import qilghan. Yaponiye izchil halda Amerika we Engiliye bilen düshmenliship qilishtin saqlanghan. Kéyin Hitlerning Yawropa urushi meydanidiki ghelbisi Yaponiyeni esebiyleshturgen. Yaponiye andin jenupqa yurush qilip, sherqi jenubi asiyadiki Néft menbelirini igenlep, uzun muddetlik urush qilish iqtidarini hazirlashqa teyarliq qilghan.

Yiqinqi waqitlardiki Chichen urushi we Groziye urushliri yene bir tereptin  Russiye bilen Amerkining Néft turba liniyesini talishish urushliri bolup hésaplinidu.  Sovet ittipaqi parchilanghanda, ichki Déngizda ikki Néft yetkuzush turba liniyesi bolup, buning biri Ezerbeyjanning Baku  bilen Russiyening qara Déngiz porti bolghan  Noworissik liniyesi.

Yene biri Baku bilen Groziyening Supsa liniyesi idi. Bu liniyelerning Néft yötkesh iqtidari yuquri bolup, bu liniye Chichenistandinmu  ötidu. Bu liniyeni öz waqitta gherip döwletliri mebghleq chiqirip rémot qildurghan idi. Kiyin Russiye bu liniyening bashqurush hoquqini qoldin bérip qoymasliq üchün Grozin we  Chichenistanda qanliq urush qozghighan idi.

Nöwette qaraydighan bolsaq Amerika ottura sheriqtiki Néftke bolghan hökumranlighin saqlap qilish üchün, herbi herkitini kücheytmekte, ISIS (Iraq sham islam döwliti) ni bana qilip, qaytidin Iraqqa kirishke bashlidi.  Amerika Déngiz okyanlardiki Néft turba liniyesi üchün zor meghleq salidu. Peqet Néft ishlep chiqirish we Turba liniyesini kontorol qilalisila andin Yawropa we Asiyadiki Néft bahasini bikitishni kontorol qilalaydu.

Yawropa ellirigimu Néft yetküzilidighan birqanche turba liniyesi bar bolup, biri Baku – Supsa liniyesi, bu arqiliq ichki Déngiz Néftini Yawropagha yetkuzidu. Yene bir eng köp  Néft yetküzpsh liniyesi bolsa Russiye – Okrayina liniyesi. Nöwette bu liniyeni Amerika arliship, parlech haletke chüshürüp qoydi.  Buning bilen Russiyening iqtisadi zor zerbige uchridi.

Yene bir muhim liniye Iraq-Türkiye-Gritsiye liniyesi. Bu liniyeni ISS ning zoriyishigha egiship, uzulup qilish xepige duch kelmekte. Yene bir liniye Iraq – Suriye liniyesi bolup Suriye urushi sewebidin asasen kardin chiqti. Yawropagha Néft Déngiz transiporti arqiliqmu toshilidu . Seudi Erebistanning qizil Déngizidiki portidin Suweyish qanili arqiliq Yawropagha toshulidu. Uningdin bashqa Afriqa elliridinmu Néft toshulidu. Liwiye we Aljiriye, Nigirye döwletliridinmu kilidu.

Yawropa itipaqi özining menpeeti üchün Néft sodisini Yawro arqiliq hésawet qilish tuzulmisini yolgha qoyush üchün birqanche yildin biri Russiye,  Ezerbeyjan, Groziye, Okrayin qatarliq döwletlerdiki Néft liniyelirige küchep meghleq salmaqta. Bu Amerkining dunyadiki Néft sodisini Dollar arqiliq yurguzush sodisigha tehdit keltürdi.

Russiye bolsa Amerkining kontorolliqindin ayrilghan bir Néft, Gaz ékiport döwliti.  shunga Russiye Amerkining asasliq reqibi. Russiye Amerkining Néft bahasini békitish tuzulmisini qollimaydu. Shunga Russiye Xitay bilen Néft sodisida hemkarliship, Özara sodida Dollar qollanmay belki Xitay puli Yuen bilen Russiyening Rublisini qollinishqa qarap yüzlenmekte.

Xitay  Iran bilen bolghan Néft sodisini Xitay puli Yuen bilen élip birish toghrisida yéqinda muzakirleshti. Énérgie bixeterlik nuxtisidin qarighanda, Yawropa, Russiye we Xitay Amerkining énérgieye baha békitish monopolluq séstimisini buzulushini halaydu.

Eger Amerika dawaliq Néft bahasini békitishni kontorol qiliwalsa Yawropa, Xitay, Yaponiye, Hindistan qatarliq énérgieyege éhtiyaji bar chong döwletler üzlüksiz halda Amerkining békitken bahasi boyinche, Dollarni waste qilip sétiwalidu. Bundaq ehwalda u döwletlerning ixtisadining tereqiyati uzluksiz Amerkigha biqinghan  halette bolidu. Uning üchün énérgieye import qilidighan Xitay hemde énegieye éxport qilidighan Russiye we Iran Amerkining hojayinliq chembirigidin qutulush üchün herket qilidu.  Emma bu weziyet Amerkini qattiq biaram qilidu, Russiye bilen Iranning Dollar bolmighan baha  békitish Döwlitige aylinishigha qet´i qarshi turidu, bu énérgie baziridiki riqabet sitragiyesi bolup hésaplinidu, Urush bolsa yétekchilik hoquqigha ige bolushtiki wastedin ibarettur. Amerika bolsa „Dunyadiki Néftni kim kontorol qilsa, shu Dunyagha hoja bolidu“ dep qaraydu.

Amerika Prezindenti Kennedy:“Tengrining bizni qoghdishini we yardemchi bolushini tileyli, emma, shuni unutmaslighimiz lazimki Tengrining Yer yuzidiki qilidighan ishlirini biz ustimizge wezipe qilip  alduq“ digen idi. Prezindent George W.Bush.“ Köktiki Tengridin ilham élip, Dunyani Tertipke sélish üchün tirishiwatimen“ dep, Iraqqa tajawus qilip, kirgen. Nöwettiki Okrayin mesilisi gerche waqitliq toxtighandek qilsimu, emma yenila urush tumanliri qaytidin peyda boliwatidu.

Xitay bolsa dunyadiki eng chong énérgiyege éhtiyajliq döwlet bolup hésapnilidu. Xitay eng éhtiyajliq bolghini Néft, Gaz, Kömur, Uran qatarliqlar.

Néft:  Xitay iqtisadining téz tereqiy qilishigha egiship 1993-yildin bashlap, Néft import qilidighan döwletke aylanghan. Hazir Xitay özige éhtiyajliq Néftning 60% ni import qilidu. Xitay hazir künige 6,3 million Barrel Néftni import qiliwatidu. Eger Xitayning iqtisadi tereqiyati mashu surette maghidighan bolsa 2030-yilgha barghanda Xitayning Néftke bolghan éhtiyaji hazirqidin bir hesse yuquri bolidighanlighi mölcherlenmekte.

Xitayning 2013-yildiki herqaysi döwletlerdin Import qilghan Néftning % exwali töwendikiche:

Seudi Erebistandin:         20%

Angoladin:                      12%

Iran:                                 11%

Russiye:                           8%

Oman:                              7%

Iraq:                              5%

Kuvait:                              5%

Sudan:                               5%

Venezuela :                       5%

Qazaqistan :                    4%

Birleshme Erep Emirat :   3%

Braziliye :                         3%

Kongo :                             2%

Bashqa Döwletlerdin :      10%

Gaz: Xitay Gazni asasen ottura asiyediki döwlerler bilen Russiyedin import qilidu. Wetimiz Uyghuristanning tupraqlirdin ötken Gaz turbuliri (Pipelines) arqiliq kelturudu.  Xitay yene wetinimiz Uyghuristaning tupraqliridin chiqidighan tebiy Gazdinmu ach közluk bilen  paydiliniwatidu.

Kömur:  Kömur Xitayning asasliq énérgiye membesining biri bolup, Xitayning qollinidighan énégiyening 70% Kömurdin kilidu. Xitay dunyadiki eng chong Kömur ishlep chiqirdighan döwlet bolup hésaplinidu. Xitay iqtisadining téz tereqqi qilishi bilen énérgiyege bolghan éhtiyaji hessilep ishishqa bashlidi, buning bilen Xitay shiddet bilen özidiki Kömurkan bayliqlirini achti, bolupmu ana Wetinimiz Uyghuristan Xitayning asasliq Kömur ishlepchiqiridighan bazisi bolup hésaplinidu. Kömur kanlirining pilansiz ichilishi sewebidin güzel Taghlar, güzel Yaylaqqa weyran qilindi. Ékoligioyelik muhitta éghir tengpungsizliq körulmekkte. Hetta Xitay öz ichkir ölkiliridiki muhitning bulghinishidin saqlinish üchün, Uyghuristanda qizilghan Kömurlerni ishkiri ölkilerge toshimay eksiche özige kireklik énérgiyege yeni Tokqa aylandurup toshumaqta. Bu munasiwet bilen  ghayet zor éléktér ishlepchiqiridighan élektér Zawutlirini qurup, ishlepchiqarghan sap Tokni yutkimekte, pütün qalduq xelde-xeshekni bolupmu Kömur yiqulghusidin chiqqan  Kohlendioxid bilen  wetimiz Uyghuristanning kök Asminini éghir bulghimaqta.

Xitayning énérgiyege bolghan éhtiyajining éshishi bilen 2010-yildin bashlap,  Xitay Kömurnimu import qilidighan eng chong Döwlet bolup qaldi.

Uran: Xitay hazir dunyadiki eng chong Atom énérgiye programmisini pilanlighan döwlet bolup hésaplinidu. Uning üchün Xitay  ghayet zor miqtardiki Urangha éhtiyaji bar. Xitay yilliq 1000 Tonna Uranni özidin teminleydu, bu Uranning Zor köpi yanila wetimiz Uyghuristandin chiqidu. Emma Xitayning hazirqi yilliq Urangha bolghan éhtiyaji 8000 Tonna bolup, bu Uranni Xitay dunyadiki Uranla chiqidighan pütün dunya elliridin import qilidu. Mesilen: Australien, Kanada, Qazaqistan, Usbegistan, Nambiye,  Jenubiy Afriqa we Sénigal qatarliq döwletlerdin kirguzidu. Xitayning éhtiyaji tupeylidin dunyadiki Uraniyumning bahasi nahayiti yuquri köturlup ketken.

Xitay bolsa yuqirda chushendurup ötken asasliq Énérgiye membelirige bolghan éhtiyajini qandurush üchün mehsus Énérgiye diplomatiyesini yurguzmekte. Énérgiye éxport qilidighan döwletler bilen hersahede hemkarlashmaqta. Mesilen: Qoral-yaraq sodisi, tereqiyat jehettin yardem, ösumsiz qerze puli, herxil eslihelerni nahayiti töwen bahada sétish hetta heqsiz teminlesh qatarliqlar.

Hazir Xitay özining diplomatiyeside nahayiti téz sur´et bilen Afriqa ellirige we Latain Amerika ellirige yurush qilmaqta.

Xitayning Néft shirketliri 200 din oshuq projektilirini 50 döwletke qatnashturghan bolup, bu turlerge sélinghan meghleq 80 milliart Amerka dolliridin ashidu. Xitay bu meghleqlerni yenimu ashurmaqta.

Xitay 1950-yilliridin biri Afriqa elliri bilen yéqin diplomatiye munasiwette bolup kelgen. Bundaq uzaq muddetlik dosluq 2000-yillirgha kelgende Xitaygha zor payda kelturushke bashlighan. Bolupmu Afriqa ,Xitaygha kireklik bolghan xam eshya bazisigha aylinishqa bashlighan.

2011-yildin bashlap, Xitay sirtin import qilidighan Néftning 25% ni Afriqa elliridin kelturdighan bolghan. Néft sodisini Xitay puli arqiliq , teng qimmette towar almashturush usuli arqiliq we u döwletlerning eslehelirige téxnik, emgek küchi yardem birish qatarliq herxil usullar bilen élip bérilmaqta. Shuningdek u döwletlerdiki diktatturlarni iqtisadi jehettin, qoral-yaraq jehettin teminlep, u döwletlerdiki Xam eshya bayliqlirini qolagha kelturmekte.

Dunyadiki sumurguchi chong döwletler Afriqini, özlirige  Tengri teripidin in´ane qilnghan zimindek qaraydu.  Afriqida qimmet bahaliq  Tebi bayliqlardin Néft, Uran,  Altun, Almas, Kawchuk qataliqlar bolghachqa, burunqi we hazirqi mustemlikichiler,  bashqilarning u yerlerge singip kirishige qarshi turidu. Uning üchün  u yerlerde dawamliq ichki urush chiqirip, diktatturlarni yaritip, öz xelqlirini bir-birlirige qirduridu. Herxil qorqunuchluq yuqumluq késellerning peyda bolushimu tesedibiy hadise bolmastin belki sun´iy usulda peyda qilghan késeller bolup, ulargha bir terptin yardem qolini sunup, herxil Tibbiy yardemchi xadimlirini ewettip, késellerni  dawalisa, bir tereptin ularning Gén tereptiki san-sifirlargha ige bolup, bu arqiliq ulargha mas kélidighan yéngi dorilarni ijat qilip, bazargha sélip, özlirining Dora sanaetliri üchünmu bazar hazirlaydu. Bu arqiliq Afriqigha meblegh salghuchilarni qachirushqa urinidu.

Énérgiyening sewebidin dawamliq  Ottura sherq, Balqan, Kafkaz, Ottura asiya, Afriqida urush oti uchmeydu. Shu jümlidin wetinimiz Uyghuristandimu Xitayning tereqqiyatigha yeni iniq qilip éytqanda Xitayning énérgiyege bolghan éhtiyajining ishishigha egiship, ong tanasip halda Uyghuristandiki zulum kündin-künge ashmaqta we bu zulumgha qarshi Uyghur xelqqining küreshlirimu kündin-künge kücheymekte. Uyghur xelqining mewjutluqi, Uyghur millitining  Xitaygha bolghan nepriti, intiqamining cheksiz bolghanliqida.

Hazir dunyagha nezer salidighan bolsaq, dunyaning hemme yéride bir parche urushning oti yanmaqta. Bu Ot  asaslighi Amerika bilen Russiye iqtisadi menpeti tupeylidin yeni énérgiye baziri hoquqi sewebidin yanghan.  Bu Ot yalqunining küchluk hararitinidin, bir-birige bolghan xéris tupeylidin bu döwletlerning  közliri kor bolup, hetta heqiqi düshmen körelmes derijisige yetken. Emme  Russiye kelguside  heqqi otning   Xitay teripidin yandurlidighanlighini tonup, kozi échilidu. Mana bu chagh Uyghuritanda 3- qitimliq Jumhuryetni qurushqa sewepchi bolidighan otning piltisini yenila Russiye yaqidu.

ChünkiOttura sherq bolsa Dunya Énirgieye menbesining nöwettiki merkizi, ichki Déngiz bolsa dunya énirgieyesining kelgusidiki merkizi. Kelgusidiki ichki Déngiz yeni quruqluq yoli arqiliq énirgiye yötkesh yolliri asasen Xitayning qedimqi Yépek yoli sodisini Tömur yol arqiliq turutashturush stératigiyelik pilanlirining biri . Xitay bu yol( Shanghey- Téhran tömur yoli) arqiliq ottora asiye we ottura shertiki Néftliklerge hoja bolmaqchi.  Bu Russiye bilen Amerkining menpeetige ziyan salidu. Mana bu chaghda Xitay ,Amerka bilen Russiyening ortaq düshminige aylinidu. Bu chaghda Uyghuristanliqlar bu weziyettin unumluk paydilinishi lazim.

Biz hazirdin bashlap ottura Asiyada yashawatqan Uyghurlarning musteqqilliq kürishimizdiki rolini téximu jari qildurush üchün aktip herketke ötushimiz lazim. Bolupmu Qazaqistandiki Uyghurlarning paaliyetlirini janlandurushimiz lazim. Eger Qazaqistan qatarliq döwletler köp partiye arqiliq bashqurush tuzumige köchse, derhal Qazaqistanda Uyghlarning Parlamitta hoquq tutushi üchün bir Uyghur Partiyesini qurup chiqishi kirek. Bu Partiye  Uyghur xelqining menpeeti üchün ijabi xizmetletni qilishi kirek. Dimekchi bolghunum Russiye kelguside yenila Énérgiye talishish we Xitayning ottura asiya döwletliridki  tesiridin qutulush üchün Amerika bilen emes belki  Xitay bilen dushmenlishidu. Bu bizning neq qayta térilish nuxtimiz bolidu.

Ottura Asiyadiki Uyghurlar bolsun, meyli Amerika, Kanada , Awustaraliye, sherqi jenubu Asiya, Türkiye, Yawropa qatarliq ellerdiki hemme Uyghurlar ne ölumlerdin qutulghan, wetensiz qalghan, tupraqsiz qalghan, Ata-anisiz , qirindashsiz qalghan, ailisini yoqatqan Insanlarmiz. Ana wetenimiz paran-parche bolghan insanlarmiz, arqidan qalghan izlirimiz rohimizni shundaq azaplisimu emma héch qaxshimay algha qarap, öz umutlirimiz izdigen Insanlarmiz.

Biz hemmiz yat memliketlerge kélip, qayta térilish üchün küresh qilduq. Gerche biz mustemlike bolghan bir memliketning pütün dunyagha tériqtek térilip ketken Insanliri bolsaqmu héch waqit umut, arzulirimizdin waz kechmiduq. Hesretlirimizni, séghinishlirimizni échimizge yutup, adalet üchün küresh qilip kelduq.

Eskilikning yoli tuz hem qisqa bolidu, emma könglige ulughwar ghayilerni pükken yaxshi Insanlarning yoli egir-toqay hem uzun bolidu. Biz hijrettiki yashawatqan Uyghurlar  hemmiz könglimizge alem-shumul ghayilerni pükup, bu ulughwar yolgha chiqqan ikenmiz,  Wetende yuz bergen tarixi tiradigiyelerni we kelguside yuz biridighan yaman aqiwetlerni közde tutup, bir-birimizge muhebbetlik qarap, inaq-itipaqliq bilen béshimizgha kelgen bu kulpetlerge taqabil turushimiz lazim.  Urush bilen Énérgiye otturidiki ong tanasipni toghra tonup, kelgusidiki énérgiye basisi bolidighan Ottra asiyening siyasi exwali, iqtisadi exwali we yelqning kündili ijdimaiy turmushidiki ishlarghiche yiqindin alaqidar bolup, peytni kutup, özimizni kuchluk düshmenge taqabil turush üchün hazirlishimiz lazim.

Itipaqlashsaq küchiyimiz, kücheysek héch kim bizni izelmeydigha bu heqiqetni, heqiqi mahiyiti bilen tonip yétishimiz lazim.
Wetenge, Milletke, Dingha sadaqet bolushimiz lazim, sadaqtet Allaning néhmitidur, bu néhmetni bilmigenler Allaning lenitige uchraydu. Shuning üchünmu her küni bu néhmetni oylushimiz refahning bizge kélish yollirining biridur

Yene bir heqiqet shuki,

Dunyada öz igilik hoquqigha ige bolmighan Milletler mewjutla bolup turidiken,

Urushtin saqlinishmu mumkin emes.

Hörmet bilen,

IZ

13.12.2014 Germany-München

Bir küni melum kishi peyghember eleyhissalamning yénigha kélip, «qiyamet qachan bolidu?» dep soridi. Peyghember eleyhissalam: «qiyamet üchün sen néme hazirliding?» dégen so’al bilen jawab qayturdi. U kishi: «allah we uning peyghembirining söygüsini hazirlidim» dep jawab berdi. Buni anglighan peyghember eleyhissalam «sen söygenliring bilen birge bolisen» dédi. (muslim, sile – rehim babi)
Eslide peyghember eleyhissalam u sözliri arqiliq mö’minlerge xush xewer bermekte idi. Qeliblirini heqiqiy söygü bilen, yeni allahqa we peyghember eleyhissalamgha bolghan chin söygü bilen toldurghan hemde shu söygü bilen yashighan mö’minlerning allah we uning resulining söygüsige sazawer bolidighanliqidin xush xewer bermekte idi.
Eziz dostlar!
Her da’im eng güzel du’alirini bizlerge örnek qilip qaldurghan peyghember eleyhissalam bir qétim allahqa mundaq dep du’a qilghan idi:
«i allah! sendin séni söyüshni, séni söygen kishini söyüshni, séning söygüngge érishturidighan emellerni nésip qilishingni tileymen. I perwerdigarim! öz söygüngni manga, özemdinmu we a’ilemdinmu söyümlük qilip bergin!» (tirmizi, dewet babi 72 -hedis)
Peyghember’eleyhissalam mana bu du’asi arqiliqmu pütün mexluqatlargha söygü -muhebbet bilen mu’amile qilishimizni telim bermekte.
Eziz dostlar!
Söygü – muhebbet ulugh perwerdigarimizning barche mexluqatlargha ata qilghan ilahiy merhimiti we katta né’mitidur. Allah ta’ala bendilirining qeliblirige söygü – muhebbetni orunlashturghuchi bolush bilen birge öz nöwitide yene, söygü – muhebbetning tüp menbesidur. U «wedud» dégen süpetning igisi bolup, söygüchi we söyülgüchidur. Ene shu söygu – muhebbiti sayiside pütün mexluqatlarni riziqlandurghuchidur. Allah bu cheksiz söygü – muhebbiti bilen, biz bendilirige yardem qilidu we xataliqlirimizni epu qilidu.
Alemlerning rebbi «meghpiriti keng, söygüsi chongqur zattur» (süre buruj 14 – ayet) cheksiz köyüm – shepqetning igisidur, u bendisini söyginide, bendining tilginini ata qilidu. Özining rehmitige sighin’ghanlarni qoghdaydu. Meghpiret tiligenlerni epu qilidu. Bendining tileshni bilishila kupaye qilidu. Rebbige layiqida muraji’et qilsila we yüzini rebbige udullap, qelbini rebbige achsila boldi.
Eziz dostlar!
Mö’minning yüriki her da’im allah süygüsi bilen soqidu. Bu söygü qandaqtur peqetla qelibte hés qilinidighan tuyghu bolupla qalmastin, belki yene pütün pozitsiye we mu’amile – munasiwetliride, pikir, söz we ipadiliride namayan bolup turidu. Qelbi allahning söygüsi bilen tolghan her qandaq mö’min allahning rehmitige chömülgen bolidu. U hemme nersidin xatirjem, qorqmaydighan bolidu. Uning tili nachar, exlaqsiz sözlerge quluplan’ghan we xeyrilik sözlerge échilghan bolidu. Bundaq xususiyetke ige herqandaq mö’min qur’an kerimdiki «iman éytip, yaxshi emellerni qilghanlar barghu?! rehim shepqetlik allah ene shularni (qeliblerge) söydüridu» (süre meryem 96 – ayet) dégen ayetning xosh xewirige mez’her bolidu. Allah undaq mö’minni aldi bilen özi söyidu, andin yaritilmishlargha söydüridu, rehim – shepqetlik allah bundaq kishilerni heqiqy söygüge sazawer qilidu.
Eziz dostlar!
Epsuski, bügünki kündiki insanlar söygüsizlik girdabigha pétip qalghan ehwalda turmaqta. Janliq we jansiz pütün yaritilmishlargha nisbeten söygü – muhebbet tapqili bolmaydighan bolup qaldi. Allah qelbimizge orunlashturghan we peyghembirimiz bizge telim bergen söygü – muhebbet, köpinchimiz teripidin untulup ketti. Söygüdin nésiwisini alalmighan qelibler tashtek qatmalliship, shexsiyetchi bolup ketti. Mana bügünki künde ni – ni ésil insanlar xushalliqini maddidin izdeydighan bolup qaldi. Buning netijiside ilahiy in’am bolup hésablinidighan söygü yalghan’gha, menpe’etke, we ichi quruq ehmiyetsiz geplerge qurban qilinidighan halgha keldi. Qelibliride söygü we méhri – shepqet orun almighan kishilerning yaxshiliq, yardemsöyerlik, pidakarliq we rehimdilliq tuyghuliri yoqaldi.
Eziz dostlar!
Allah söygüsidin, köyüm – shepqet we meniwi qimmet qarashlardin mehrum halda yétishkenlerning ibretlik aqiwetlirini yéqinqi mezgildin buyan hemmimiz birlikte körmektimiz. Bundaq kishiler öz – özige, a’ilisige, etrapidikilerge, jem’iyetke, we pütün insaniyetke ziyan yetküzmekte. Islamning rehim – shepqet bilen tolghan telimatlirini özige singdürmigen kishiler teripidin sadir qiliniwatqan zorwanliq, térrorluq, wehshiylik we qetli’am qilmishliri pütün insaniyetning kelgüsige tehdit shekillendürmekte.
Eziz dostlar!
Bu nachar ehwallarning birdinbir rétsipi, islamning söygü- muhebbet, köyüm – shepqet, adalet we méhribanliqqa tolghan telimatlirigha mehkem ésilishtin ibarettur. Ulugh dinimiz insaniyetke sunmaqchi bolghan ülgilik ümmetke aylinishimiz üchün tirishichanliq körsitelishimiz shundaqla «yaritilmishlarni yaratquchi üchün yaxshi körüsh» desturini özleshtürelishimizdin ibarettur. Démisimu iman éytquchilar bolush süpitimiz bilen bizning söygümizning menbesi ilahiy söygidur, buning namayendisi bolsa, bir – birimizdin menpe’et kütmestin, riyasiz we hésabsiz shekilde yaxshi körelishimiz bolup, özimiz üchün telep qilghanlirimizni qérindishmiz üchünmu telep qilalaydighan bolushimizdin ibarettur. Pitne – pasat, malimanchiliqqa tolghan muhitlarni peyda qilidighan, qérindashliqimizni, birlik we barawerlikimizni, ulpet we muhebbetlirimizni yoqitishqa urun’ghanlargha qet’iy purset bermesliktin ibarettur.
Bizler heqiqiy söygü bilen rebbimizni we bir – birimizni söyidighanla bolsaq, hazirqi dewrdikige oxshash chin söygüdin mehrum, dunyaliq hayati menisiz, semimiyettin uzaq, saxta söygü -muhebbetlerge giriptar bolushtin qutulup qalimiz. Méhri – shepqet iqlimidin uzaqliship ketkenlerning rehimsizlerche éqitqan qanliri, meydan’gha chiqiriwatqan wehshiylikliri del ene shu chaghda toxtighan bolidu. Buzulghan ang we qatmallashqan qelibler seweb boluwatqan urushlarmu ene shu chaghdila heqiqiy menide axirlashqan bolidu. Öchmenliklerning ornini dostluqlar, nepretning ornini méhri – shepqet igileshke bashlaydu.
Eziz dostlar!
Shuni untumayliki, allahni söygüchiler we allah üchün bir – birini söygüchiler hergiz endishe we qorqunchqa muptila bolmaydu. Bundaq kishiler dunya hayatini tinchliq we xatirjemlik ichide ötküzidu we ular allah ta’alaning töwendiki xush xewirining namayendisige aylinidu:
«peqet méning üchünla bir – birini söygen, méning raziliqim üchünla bir yerge jem bolghan, méning raziliqimgha érishish meqsitide bir – birini ziyaret qilghan we peqet méning rizaliqim üchünla sediqe bérip, yaxshiliq qilghuchilar méning söygümge heqliq bolidu.» (muwetta yamanliq babi 16 -hedis)
Allah hemmimizning qeliblirini öz’ara köyüm – shepqet we méhri -muhebbet bilen toldurghay, amin!!!

http://www.trt.net.tr/uyghur/%

20-esirdiki tunji uyghur döliti sherqiy türkistan islam jumhuriyiti toghrisida qisqiche mulahize
Tarqitilish 02.04.2015 yéngilinish 02.04.2015 AA
-1933yili 11-ayning 12-küni uyghur xelqi öz musteqilliqini jakarlap, 20-esirdiki tunji, öz – özige xoja bolghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qurghan idi.

Uyghur tarixidin tamchilar – 7
Uyghur tarixidin tamchilar – 7
Türkiye awazi radiyosi: -1933yili 11-ayning 12-küni uyghur xelqi öz musteqilliqini jakarlap, 20-esirdiki tunji, öz – özige xoja bolghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qurghan idi. Ene shu kündin étibaren 12-noyabir küni uyghur xelqining tarixidiki untulmas sehipe bolup qaldi.
Tarixiy melumatlargha asaslan’ghanda, 1931-yili uyghur xelqining 20-esirdiki keng kölemlik milliy azadliq qozghilingining tunji oqliri sherqiy türkistanning sherqidiki qumulda étildi. Xoja niyaz hajim rehberlikidiki bu qozghilang barghanséri kéngiyip, sherqiy türkistanning hemmila jaylirigha küchlük tesir körsitishke bashlidi. Bu weziyet uyghurlarning azadliqqa, musteqilliqqe we erkinlikke bolghan ishenchisini ashurdi. Netijide, xoten xelqi memet imin bughraning rehberlikide 1933-yili 2-ayning 13-küni qozghilang kötürüp, shu yili 4-ayning 11-küni xoten hökümitini qurdi. Turpanda mexmut muhitining bashchiliqida xelq qozghilingi yüz berdi. Bulardin bashqa, 1932- we 1933-yili kucha, aqsu, qeshqer qatarliq jaylardimu qozghilang kötürülüp, bu jaylardiki jin shurén hökümranliqi aghdurup tashlinip, hakimiyetni qozghilangchilar tartiwaldi. Xoja niyaz hajim we mehmut muhitilar bashchiliqidiki qumul-turpan qozghilangchilirimu sherqiy türkistanning jenubiy rayonlirigha kéngeydi. Mana mushundaq shara’ittin paydilinip, musteqil «sherqiy türkistan jumhuriyiti» ni qurush üchün, sabit damollam bir qisim qoshunni bashlap xotendin qeshqerge kélip, qeshqerde «sherqiy türkistan istiqlal jem’iyiti» ni qurup, jiddiy teyyarliqlardin kéyin, 1933-yili 11-ayning 12- küni qeshqer shehiride sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulghanliqini jakarlidi.
Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining dölet rehberliri töwendikiche:
Dölet re’isi : xoja niyaz haji
Bash ministir : sabit damollah abdulbaqi
Dölet mudapi’e ministiri : général mexmut muhiti
Ichki ishlar ministiri : siytzade yunus bek
Tashqi ishlar ministiri : qasim jan
Ma’arip ministiri : abdulkerimxan mexsum
Weqpe ishliri ministiri : shemsettin turdi
Adalet ministiri : zarif qari
Yéza igilik we tijaret ministiri: abdul hüseyin
Maliye ministiri : éli axun
Sehiye ministiri : abdullah xani
Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti uyghurlarning jumhuriyetchilik idiye tarixidiki tunji milliy we islamiy jumhuriyiti, shuningdek bu sahediki tunji tejribisi. Mezkur musteqil hakimiyet öz asasiy qanuni, dölet nizamnamesi, dölet bayriqi, dölet gérbi qatarliq döletchilik simwollirigha, shuningdek yene, 16 ministirliqqa ige bolup, xoja niyaz hajim re’islik, sabit damollam bash ministirliq wezipisige teyinlendi. Mezkur jumhuriyet gerche ilgiri-kéyin bolup aran 3 ay mewjut bolup turalighan bolsimu, lékin u, özining qisqighine mewjutluq tarixida bir qatar ishlarni emeliyleshtürdi we téximu köp pilanlarni emelge ashurushqa tirishti. Emma, mezkur yash dölet tashqi jehettin sowét ittipaqining arilishishi, ichki jehette ma jungying terepdarliri bolghan tunggan qoralliq küchlirining biwasite herbiy hujumi shundaqla murekkep ichki ziddiyetler sewebidin aghduruwétildi. Sowét ittipaqining « ézilgen milletlerning azadliqigha yardem bérish sho’arliri we sowét ittipaqi wekilliri hem shéng shiseyning wedilirige ishen’gen xoja niyaz hajim bashliq bir qisim rehberler ürümchige kélip, shéng shisey bashchiliqidiki ölkilik hökümetke qatnashti. Bu emeliyette uyghur siyasiy tarixidiki tunji birleshme hökümet bolup, xoja niyaz hajim ölkige mu’awin re’is bolup, bashqa bir qisim qozghilang rehberliri bir qanche nazaret, idare, wilayet we nahiyelerning rehberlik wezipilirige érishti weyaki bashqurush sistémisigha qatnashti. Bu héchqachan uyghurlarni hakimiyetni idare qilishqa qatnashturush yaki muhim rehbiri hoquqlarni teqsim qilip bérishni oylap baqmighan, hoquqperes showénist shéng hökümranliri öz tarixida tunji qétim xoja niyaz hajimgha ölkining mu’awin re’islik yuqiri hoquqini bérishi idi.
Biraq, bu uzun’gha barmidi, 1937-yilidin kéyin, uyghur xelqi sowét ittipaqining yölishidiki shéng shisey mustebit hakimiyitining qaytidin qanliq basturushigha uchridi, xoja niyaz hajim qatarliq shéng shisey bilen hemkarlashqan uyghur we bashqa qérindash milletlerning wekilliri shéng shisey wekillikidiki militaristlarning wedisige wapa qilmay, qaytidin basturushigha uchrap, netijide uyghur we bashqa qérindash xelqler ikkinchi qétim keng kölemlik milliy azadliq küresh meydanigha özini atti.
Gerche, 1933-yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qisqa ömür sürgen bolsimu, lékin uning rohi we en’enisi shundaqla ay yultuzluq kök bayriqi 1944-yilining 12-noyabirigha miras bolup qalghan idi. Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining ömri gerche qisqa bolsimu, mezkur jumhuriyet 20-esirde uyghurlar qurghan ikkinchi jumhuriyetning qurulushigha asas sélip bergen idi.
Xulasilep éytqanda, yérim esirdin köp waqit ötkendin kéyinki bu künlerde, qeshqerde élan qilin’ghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti uyghurlarning siyasiy, iqtisadiy, medeniyet we milliy kimlik tebirlirini bérishte kem bolsa bolmaydighan atalghugha aylandi.

http://www.trt.net.tr/uyghur/